جلسه 1403/11/03

بسم الله الرحمن الرحیم



شرح کافی (حدیث خوانی) باب صفة العلماء

موضوع: شرح کافی (حدیث خوانی) باب صفة العلماء
بَابُ صِفَةِ الْعُلَمَاءِ
1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَطَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَزَيَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَ الْوَقَارِ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَكُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِينَ فَيَذْهَبَ بَاطِلُكُمْ بِحَقِّكُمْ.[1]

حدیث صحیح اعلایی است. روایاتی که به معاویة بن وهب برسد معمولا مطلوب است. امام صادق ع.. می فرمودند: علم را مطالبه کنید و بخواهید. با حلم و وقار علم را همراه کنید. حلم از طمأنینه نفسانی است. وقار از آرامش جسمانی حاصل می شود. آرامش روح که بیاید آرامش جسم می آید. ظاهر و باطن در هم تأثیر و تأثر دارد.
خصلت علم، حلم است. شاید آنهایی که در مرحله آموزش هستند اگر به مرحله پرورش نرسند به حلم نمی رسند. آموزش و پروش اصطلاح قدیمی است. وزرات آموزش و پرورش به عنوان خود توجه داشته باشند. در مراکز علمی ما نباید فقط آموزش داشته باشد از دانشگاه و حوزه و آموزش و پرورش. اگر پرورش بود حلم می پروراند. حلم یعنی با همه سلایق کنار می آید. این به معنای عقب نشینی از ارزش ها نیست بلکه آماده شدن برای ایجاد ارزش ها است. تا تحمل سلایق نداشته باشیم جامع نمی شویم. حلم عالم را به جامعیت می رساند. ما شیعه امیر المؤمنین ع.. هستیم که هم مَظهر العجایب است و هم مُظهر آن. علامه حسن زاده رحمه الله می فرمودند اگر کسی خودش را نتواند تحمل کند دیگران را هم نمی تواند تحمل کند. روحیات مختلف در یک روان و شخصیت و نفس تحقق می یابد. این فرد هم آرامش روحی دارد و هم جسمی.
علم نیاز به دو تواضع دارد. تواضع نسبت به فراگیری و هم تعلیم و تعلم. من تواضع لله رفعه.
تواضع برای کسانی داشته باشید که از آنها طلب می کنید. علامه حسن زاده جانم به قربانشان می فرمودند علم خوش نشین است و هرجا نمی نشیند. هم تواضع نسبت به استاد و هم تواضع نسبت به شاگرد. علمای جبّارین نباشید که اندیشه های خود را تحمیل کنید. جبر را از جبران می دانیم. شکسته بند را عرب جابر می گوید که شکستگی ها را جبران می کند. خشن نباشید. اگر علمای جبّار بودید باطل با حق مخلوط می شود. نفی تکبر شده است. بزرگ نمایی زیبنده حضرت حق است که جبار متکبر است. او تنها کبریاء دارد. الکبریاء ردائی و العظمة ازاری. در روایت است. هو الخالق البارئ المصور. او تنها شایسته کبرایی است. از این روایت استفاده می کنیم که باید حلیم باشیم و در صفات جسمی هم با وقار باشیم. نسبت به اساتید و نسبت به دیگران.
حضرت مسیح ع.. حتی کفش های شاگردان خود را جفت می کردند. در برخی روایات هست پاهای شاگردان خود را می شستند. ابا داشتند ایشان می گفتند اگر مرا دوست دارید اجازه دهید. حضرت علامه حسن زاده قدس الله نفسه الزکیة فرمودند من کف پای استاد را می بوسیدم. می فرمودند شما خیر می بینید به خاطر این تواضع.
تواضع به شاگرد مقدم شد چون تواضع بستر علم است. تشنه علم دنبال آن است. ما باید جاذبه مان بچربد. جذب حد اکثری لازم است که تواضع نسبت به دیگران است.
2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ (بن عبد الرحمن است) عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ النَّصْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ[فاطر، 28] قَالَ يَعْنِي بِالْعُلَمَاءِ مَنْ صَدَّقَ فِعْلُهُ قَوْلَهُ وَ مَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فِعْلُهُ قَوْلَهُ فَلَيْسَ بِعَالِمٍ.
کسی که از خدا می ترسد عالم است و خشیت حصر شده با عالم. خشیت آن خوف قلبی است. خشیت ترس نیست بلکه ابهت و عظمت است. وقتی عظمتی تجلی کند نتیجه اش خشیت است. عالم واقعی کسی است که فعلش گفتارش را تأیید کند. این عالم در مرحله اول وجود مقدس ائمه اطهار ع.. است که هرچه می گفتند صادقانه می گفتند. ما به این نتیجه رسیدیم که خشیت جز از عالم صادر نمی شود. کسی که دارای خشیت است قطعا دارای اطاعت است. تصدیق قولی و فعلی تنها در عالم ربانی است. باید اهل رفتار باشیم نه فقط گفتار.
سند این روایت هم صحیح است.
3 عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ ، عَنِ الْحَلَبِيِّ :
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ عليه السلام ، قَالَ : « قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِالْفَقِيهِ حَقِّ الْفَقِيهِ ؟ مَنْ لَمْ يُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللهِ ، وَ لَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللهِ ، وَ لَمْ يُرَخِّصْ لَهُمْ فِي مَعَاصِي اللهِ ، وَلَمْ يَتْرُكِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلى غَيْرِهِ ؛ أَلَا لَاخَيْرَ فِي عِلْمٍ لَيْسَ فِيهِ تَفَهُّمٌ ، أَلَا لَاخَيْرَ فِي قِرَاءَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَدَبُّرٌ ، أَلَا لَاخَيْرَ فِي عِبَادَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَفَكُّرٌ ». [2]

ابی سعید همان خالد بن سعید است و اهل کوفه و ثقه است. حدیث صحیح است.
حق الفقیه یا بدل است یا صفت است. وقتی ألا می آید همان توجه توجه در اطلاعیه ها است.
کسی که مأیوس نکند مردم را از رحمت الهی فقیه حقیقی است. اینجا رحمت را باید تای مبسوط باشد نه مدوّر. رسم الخط رحمت هم دلیل بر استمرار است. مردم را از مهربانی و رحمت خداوند نا امید نکند خدا رحمتش بر غضبش مقدم است. آنها را ایمن از عذاب الهی قرار ندهند. هرچه هست ثواب نیست و هرچه هست عذاب نیست. خوف و رجاء. بشیر و نذیر است. هم مژده و هم بیم. نتیجه اینها مواظبت است.
اجازه ندهد برای مردم معصیت خدا کنند و نافرمانی کنند.
چند صفت بیان شد:
    1. یادآوری رحمت
    2. یادآوری عذاب
    3. بی تفاوت در گناه مردم نباشد.
    4. از قرآن فاصله نگیرد.
از قرآن روگردان نشود. این فقیه هم اصطلاحی نیست بلکه اسلام شناس است. علمی که در آن فهم نباشد بی فایده است. الهی شکر که دانستم و فهمیدم و رسیدم. در فرازهای الهی نامه گفتم. قرائتی که تدبر نداشته باشد خیری در آن نیست.
در میان اعراب فرهنگ بدوی ارزشی بود بر عکس ما که شهرنشینی ارزش است. برای بچه ها دایه می گرفتند آن هم از میان اعراب بدوی. حلیمه سعدیه دایه رسول الله ص.. شد. بستن سر مشک را می گفتند قرء. هنر قاری در تدبر اوست یعنی چینش مصالح که به نتیجه برسد. عبادت با تفکر و قرائت با تدبر نتیجه می دهد. یعنی سراغ علوم ظنی نروید. سراغ تقلید نروید بکوشید اهل فهم باشید. تفکر یعنی به اسرار عبادت برسید. در روایت قبلی نفی علمای زور داشت و در اینجا اثبات می کند باید مسیر حق را پیش ببرسم.
٧٠ / ٤. مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ؛ وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ النَّيْسَابُورِيِّ جَمِيعاً ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى : عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام ، قَالَ : « إِنَّ مِنْ عَلَامَاتِ الْفَقِيهِ الْحِلْمَ وَالصَّمْتَ ».[3]

جمیعا یعنی همه از صفوان بن یحیی نقل کردند.
از علامت دانش آموزی و اسلام شناسی این است که اصل حلم و صمت باشد. صمت یعنی سکوت. حلم و وقار سکوت آور است.
٧١ / ٥. أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ ، قَالَ : قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : « لَا يَكُونُ السَّفَهُ وَالْغِرَّةُ فِي قَلْبِ الْعَالِمِ ».
این روایت مرفوعه است. سفه در مقابل حلم است. غرّه یعنی غفلت. عالم همیشه در حال توجه است. اگر عزت باشد طبق برخی نسخه ها یعنی تکبر ندارد.
٧٢ / ٦. وَبِهذَا الْإِسْنَادِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ ، قَالَ : قَالَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ عليه السلام : « يَا مَعْشَرَ الْحَوَارِيِّينَ ، لِي إِلَيْكُمْ حَاجَةٌ اقْضُوهَا لِي ، قَالُوا : قُضِيَتْ حَاجَتُكَ يَا رُوحَ اللهِ ، فَقَامَ ، فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ ، فَقَالُوا : كُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهذَا يَا رُوحَ اللهِ ، فَقَالَ : إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالْخِدْمَةِ الْعَالِمُ ، إِنَّمَا تَوَاضَعْتُ هكَذَا لِكَيْمَا تَتَوَاضَعُوا بَعْدِي فِي النَّاسِ كَتَوَاضُعِي لَكُمْ ».ثُمَّ قَالَ عِيسى عليه السلام : « بِالتَّوَاضُعِ تُعْمَرُ الْحِكْمَةُ ، لَابِالتَّكَبُّرِ ؛ وَكَذلِكَ فِي السَّهْلِ يَنْبُتُ الزَّرْعُ ، لَافِي الْجَبَلِ ».
 
این روایت هم مرفوعه و سند قوی نیست. و قابل تأمل است. در مباحث اخلاقی روایات ضعیف را بی توجهی نمی کنیم. حواریون حضرت عیسی ع.. گل اینها بودند و اناجیل اربعه به اینها منتسب می شود. حضرت عیسی ع.. به حواریون گفت نیازی دارم. پای ایشان را شست یا بوسید در برخی نسخه ها قبّل. گفتند ما انجام بدید بهتر و سزاوارتر است. ایشان فرمود عالم انجام دهد. من این کار را کردم که همه افراد بعد از من این کار را انجام دهند. حکیم آن است که هم کارش محکم است و هم با انگیزه است. همیشه در بیابان نرم گیاه رشد می کند نه در کوه ها. نرم دل باشیم و خدوم. یک وقتی با مسئولان جلسه داشتم گفتم از توفیقات الهی است که نشسته اید خدمت کنید و مغتنم بدانید و هر کاری بر می آید انجام دهید. عالم مانند چوپانی است برای گوسفندها که هر کاری بر می آید باید کمال مهربانی داشته باشد.
٧٣ / ٧. عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ : عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ عليه السلام ، قَالَ : « كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ : يَا طَالِبَ الْعِلْمِ ، إِنَّ لِلْعَالِمِ ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ : الْعِلْمَ ، وَالْحِلْمَ ، وَالصَّمْتَ ، ولِلْمُتَكَلِّفِ [٦] ثَلَاثَ عَلَامَاتٍ : يُنَازِعُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِيَةِ ، وَيَظْلِمُ [٧] مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَةِ ، وَيُظَاهِرُ [٨] الظَّلَمَةَ ».
اگر نظرتان این باشد که روایات رسیده به بزرگان مانند معاویه قابل استناد است این روایت درست است ما به این روایت اعتنا می کنیم ما مرسلات معاویة بن وهب را مانند مسندات دیگران می دانیم. هرچند مرسل است.
عالم سه علامت دارد: علم و حلم و صمت دارد. دانش دارد و بردبار است و سکوت دارد. این خودش یک مرحله است. گاهی آدم باید کنترل حرف ها را داشته باشد. متکلف یه نشانه دارد: نسبت به ما فوقش نافرمانی دارد. ما نسبت به امام زمان ع.. نباید منازع باشیم. به ما دون خود ظلم می کند و به ظالمان کمک می کند و پشتیبانی آنها.
باید متعبد باشیم و معصیت نکنیم و ان شاءالله جزو علمای مطیع باشیم. ان شاء الله صدق اطاعت خدا و رسول ص.. و اطاعت از ولی برای ما صدق کند.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية نویسنده : الشيخ الكليني جلد : 1 صفحه : 36.

[2] الکافی- ط دار الحدیث نویسنده : الشيخ الكليني جلد : 1 صفحه : 87.

[3] الکافی- ط دار الحدیث نویسنده : الشيخ الكليني جلد : 1 صفحه : 88.