جلسه 1403/10/19

بسم الله الرحمن الرحیم



در طلب علم_ آثار و پاداش فراگیر علم و عمل به آن/ادامه ی روایات بابُ ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ /شرح کافی

محتويات
1- ادامه ی روایات «بَابُ ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ »
1.1- در طلب علم
1.1.1- اعتبار روایت
1.1.2- مبنای استاد در مسائل روایی
1.1.3- بیان خاطره ای از آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله)
1.1.4- اهمیت آشنایی با سبک علما و روایات
1.1.5- معنای «ناس»
1.1.6- تبیین مفهوم «مَا» و بیان ماهیت علم
1.1.7- بیان واژگان «مُهَج» و «لُجَج»
1.1.8- دو تشبیه زیبای موجود در روایت
1.1.9- نقل خاطره ای از علّامه حسن زاده (رحمه الله) و خاطره ی استاد
1.1.10- تحصیل علم حقیقی
1.1.11- ارتباط عالم و شهید
1.1.12- بیان اهمیت دانیال نبی
1.1.13- ارزش و جایگاه اهل علم
1.1.14- صفات بهترین عباد خداوند
1.1.14.1- صفت اوّل: تقی طالب ثواب جزیل
1.1.14.2- صفت دوم: ملازمت با علماء و حفظ اعتدال با آن ها
1.1.14.3- صفت سوم: تبعیت از حلماء
1.1.14.3.1- تبین کلام مقام معظّم رهبری (دامت برکاته)
1.1.14.3.2- لزوم همراهی جاهل با علماء و حلماء
1.1.14.4- صفت چهارم: پذیرای علوم از حکما
1.1.14.4.1- معنای حکیم در کلام حضرت علامه حسن زاده (رحمه الله)
1.1.14.5- نظر استاد در تفکیک و وجود ترتیب در روایت
1.1.15- انسان، فردی نوع گرا
1.2- آثار و پاداش فراگیر علم و عمل به آن
1.2.1- وجود قید «لِلَّه» در تمام مراحل علم
1.2.2- بیان واژه ی «مَلَكُوت» و اراده ی عوالم مختلف در روایت
1.2.3- نکته ی معرفتی مهم



 
موضوع: شرح کافی/ادامه ی روایات بابُ ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ /در طلب علم_ آثار و پاداش فراگیر علم و عمل به آن
1- ادامه ی روایات «بَابُ ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ »
1.1- در طلب علم
الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ: «لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْكِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى دَانِيَالَ أَنَّ أَمْقَتَ عَبِيدِي إِلَيَّ الْجَاهِلُ الْمُسْتَخِفُّ بِحَقِّ أَهْلِ الْعِلْمِ التَّارِكُ لِلِاقْتِدَاءِ بِهِمْ وَ أَنَّ أَحَبَّ عَبِيدِي إِلَيَّ التَّقِيُّ الطَّالِبُ لِلثَّوَابِ الْجَزِيلِ اللَّازِمُ لِلْعُلَمَاءِ التَّابِعُ لِلْحُلَمَاءِ الْقَابِلُ عَنِ الْحُكَمَاءِ».[1]

1.1.1- اعتبار روایت
حدیث مرفوعه است، به دلیل عبارت «رَفَعَهُ». این «أَبِي حَمْزَةَ»، ابی حمزه ثمالی است؛ یعنی ثابت بن دینار است از امام سجاد (علیه السلام).
1.1.2- مبنای استاد در مسائل روایی
مبنای ما در مسائل روایی، این است: روایاتی که به شخصیت های بارز و شاخص و مطمئن می رسد؛ چه اصحاب اجماع باشد و چه اصحاب خاص باشد، قابل استناد است؛ حتّی اگر مرفوعه باشد. لذا درست است که حدیث، -چون «رَفَعَهُ» دارد- مرفوعه است؛ امّا ما به همان راوی مهم اکتفا می کنیم و حرف را قبول می کنیم؛ چون راوی، راوی مهمی است. گاهی متن روایت و شخص آخرین راوی ای که دارد روایت را نقل می کند، خودش توان تقویت روایت می شود. مبنای ما در رجال، این است.
1.1.3- بیان خاطره ای از آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله)
در وقت بین الطلوعین خدمت آیت الله العظمی بهاءالدینی (قدس الله نفسه الزکیة) می رسیدم و صحیفه ی سجادیه و روایات وافی را مباحثه می نمودیم و این مباحثه، 6-7 سال طول کشید و بحث خیلی با برکتی بود. من روایات را گاهی از اوقات، محضرشان تجزیه و تحلیل می کردم، گاهی به محض اینکه روایت را می خواندم، می فرمودند: «آقا! اصلاً به قبلش نگاه نکنید. خود متن، مؤید و روشن است که صادر از معصوم است». بعد ایشان یک فرمایشی داشتند که من توصیه می کنم که شما ان شاءالله آن را حتماً اجرایی کنید و می فرمودند: «هر معصومی، زبان خاصی دارد». ان شاءالله انسان به جایی برسد که با احادیث برزخیه ارتباط داشته باشد که این جهت، بیشتر تقویت شود.
1.1.4- اهمیت آشنایی با سبک علما و روایات
دیدید بعضی ها، سبک ادبیات می نویسند و می گویند: فلانی، فلان سبک را دارد. اصلاً اگر این را دقت کرده باشید، توصیه می کنم که اگر می خواهید علما را هم بشناسید، علما را به سبک شان بشناسید. سبک شناسی، چیز خیلی مهمی است. سبک معرفتی افراد هم، هر کسی خاص به خودش است. این خیلی چیز مهمی است. سبک شناسی در روایات خیلی مهم است.
1.1.5- معنای «ناس»
«لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ»؛ ناس را که از نوس است، ناس می گویند، چون اهل تلاش و حرکت هستند.[2]
اگر مردم (یعنی آن هایی که اهل حرکت و جست وجو هستند) می دانستند که چه در طلب است، آن را جست وجو می کردند.
1.1.6- تبیین مفهوم «مَا» و بیان ماهیت علم
این تعبیر «مَا»، خیلی مای مهمی است. مای لفظی داریم یا مای حقیقی و ماهوی داریم. عرض ما این است که این «مَا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ»، مای ماهیت است و به ماهیت رسیدن،کار هر کسی نیست. اگر -این «اگرِ» خیلی مهمی است- انسان به مراحل مقدماتی علم رسید، به مراحل نهایی علم می رسد؛ چون درجات است و پله به پله است. طفره در نظام وجود، محال است. ما باید با وسائط برویم. برای همین، اگر ما به مقدمات علوم رسیدیم، به نهایات علوم می رسیم. پس این «مَا» را دقت کنید. این «مَا»، یعنی ماهیت آن علم چیست. گرچه که ماهیت علم، خودش به لحاظ وجودی، کشف آن خیلی مهم است، امّا به لحاظ ماهیت وجودی، ماهیت وجودی خود انسان، هر کسی می تواند به دانایی ها و دارایی های خودش برسد. «لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ»؛ اگر می دانستند که علم چه لذتی دارد، آن را طلب می کردند. طلبه را هم که طلبه می گویند، به همین جهت است؛ چون دنبال علم است.
1.1.7- بیان واژگان «مُهَج» و «لُجَج»
«وَ لَوْ بِسَفْكِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ»؛ گرچه در راه آن خون بريزند یا خون قلبشان را بدهند و در ژرفاى درياها فرو روند. مُهَج، جمع مُهْجَة است و دو معنا دارد: یا مطلق خون را که در بدن است، مهج می گویند و یا خونی که در قلب جریان دارد.[3]
در زیارت عاشورا دارد: «الَّذِينَ بَذَلُوا مُهَجَهُمْ دُونَ الحُسَيْنِ علیه السلام».[4]
لُجَج، جمع لُجَّة است. جایی که آب های زیادی جمع می شوند که متصل به یک اقیانوس و فضای باز است، عرب به آن لجّة می گوید. آب های جدای از اقیانوس را لجّة نمی گویند. دریایی وسیع است که کنارش آبی جمع شده است، عرب به آن لجّة می گوید؛ یعنی آب های کثیر و انباشته را عرب، لجة می گوید.[5]

1.1.8- دو تشبیه زیبای موجود در روایت
اگر این گونه باشد، انسان اگر لذت علم را بداند، آن را طلب می کند ولو در راهش، خون یا خون قلبش را بدهد و یا شناگری و دریاپیمایی کند. تعبیر خیلی زیبایی است. اینکه تمثیل، راه تعریف مطالب سنگین است، همین است.گویا حضرت در اینجا دو تشبیه آوردند: یک تشبیه که انسان را به مجموعه ی خونی تشبیه کردند که باید خون بدهد. امروزه اطبا می گویند: 70 درصد بدن انسان، مایعات و خون است که یعنی اگر خون نباشد، حیات انسان، میسر نیست. تشبیه دیگری که حضرت کردند به آب های انباشته است.
1.1.9- نقل خاطره ای از علّامه حسن زاده (رحمه الله) و خاطره ی استاد
حضرت علّامه حسن زاده (جانم به قربانشان) می فرمودند: «آقاجان من! نهنگ در دریاست و حضرت می خواهند بفرمایند که طالب علم، نهنگ می شود». زمانی که فیلم مارمولک، رواج پیدا کرده بود، یکی از رفقا بعد از درس گفت: کسی به من، مارمولک گفت. گفتم که بگو: ما تمساح هستیم، نه مارمولک! ما نهنگ های اقیانوس پیما هستیم. طالب علم، این گونه است.
1.1.10- تحصیل علم حقیقی
علم، دارای مراتب است. ما این علم را علمِ «العلماء بالله»[6]
می دانیم که هم قلیل و هم سخت است. الفاظ و اصطلاحات با برنامه ریزی حوزه و دانشگاه به دست می آید؛ ولی علم حقیقی که خون قلب می خواهد و خوض لجج دارد، این گونه است.
1.1.11- ارتباط عالم و شهید
می توان گفت که از این جهت هم، طالبان علم در یک تمثیلی باید شهید شوند. لذا همیشه بین شهید و عالم، بده بستان است؛ لذا امام صادق (علیه السلام) در این باره می فرمایند: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِينُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ فَيَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَى دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ»؛[7]
چون روز رستاخيز شود، خداوند عزّوجلّ مردم را در دشتى فراخ گرد مى آورد و ترازوها گذاشته مى شود و خون شهيدان با مركّب عالمان سنجيده مى شود، اما كفّه ی مركّب عالمان بر خون شهيدان سنگينى مى كند. همیشه، علما هستند که شهیدپرور هستند و برای همین، ارتباط خاصی بین شهید و عالم است. خدا رحمت کند علّامه امینی را. ایشان، «شهداء الفضیلة» نوشت و فکر کنم که 300 عالم را مطرح کرد که شهید شدند. اعزّه من! اصلاً خدمت شما عرض می کنم که طالب علم، همیشه شهید است؛ لذا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در این باره می فرمایند: «إذا جاءَ المَوتُ لِطالِبِ العِلمِ و هُوَ عَلى هذهِ الحالَةِ ماتَ و هُوَ شَهيدٌ»؛[8]
هر گاه مرگ دانش جويى در حال آموختن دانش فرا رسد، شهيد است، دیگر اگر ختم به شهادت اصطلاحی هم بشود، نور علی نور می شود.
1.1.12- بیان اهمیت دانیال نبی
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى دَانِيَالَ»؛ خیلی حدیث جالبی است؛ هم حضرت، سیره ی علمی را بیان کردند و هم سیره ی عملی را بیان کردند. نمونه ی عملی بیان کردند: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى دَانِيَالَ»؛ دانیال نبی که در شوش هست. انبیا دارای مراتب هستند؛ برخی ها دارای مراتب خاص هستند. اگر از من بپرسید که دانیال در ایران چه می کند، عرض می کنم که دانیال در خطّه ی خوزستان همانند نماینده ی حضرت امام رضا (علیه السلام) در میان انبیای الهی هستند و مملکت ما، گوشه به گوشه اش چنین اولیای الهی خاصی دارد. حالات دانیال در بین انبیا، حالات خاصی است.
1.1.13- ارزش و جایگاه اهل علم
در ادامه، خداوند وحی به دانیال نبی داشت: «أَنَّ أَمْقَتَ عَبِيدِي إِلَيَّ الْجَاهِلُ الْمُسْتَخِفُّ بِحَقِّ أَهْلِ الْعِلْمِ»؛ دورترین و مبغوض ترین جاهل و نادان، آن کسانی است که مستخفّ به اهل علم باشند و ارزش علماء را ندانند و آن ها را سبک بشمارند. اولین موردی که علما را سبک بشمارند، این است که «التَّارِكُ لِلِاقْتِدَاءِ بِهِمْ»؛ اقتدا به آن ها را ترک کنند و از آن ها استفاده نکنند.
1.1.14- صفات بهترین عباد خداوند
1.1.14.1- صفت اوّل: تقی طالب ثواب جزیل
حال در مقابل آن، «وَ أَنَّ أَحَبَّ عَبِيدِي إِلَيَّ التَّقِيُّ الطَّالِبُ لِلثَّوَابِ الْجَزِيلِ»؛ هم «تُقیٰ» درست است و هم «تَقي». بهترین عبدهای من، با تقوا است؛ با تُقیٰ یعنی الی التُقی، یا تَقي به معنای با تقوا. برخی، طالب علم هستند برای علم و برخی، برای ثواب جزیل. ثواب جزیل، این است که انسان، هم مقدمه و هم نتیجه را می بیند و بعد می بیند که مقدمه و نتیجه برای غیر است که خداست؛ آن را برای خدا می داند. این مهم است. لذا طالب حقیقی علم، آن است که علم را برای خدا بخواند، نه برای فخر و افتخار.
1.1.14.2- صفت دوم: ملازمت با علماء و حفظ اعتدال با آن ها
صفت بعدی این است: «اللَّازِمُ لِلْعُلَمَاءِ»؛ این ها همیشه ملازم علماء هستند. در زیارت جامعه کبیره دارد: «اللازِمُ لَكُمْ لاحِقٌ».[9]
«لازم» کسی است که نه افراط دارد و نه تفریط. نه نسبت به پیشوا، چون وچرا دارد و نه نسبت به پیشوا، غلو دارد. این، معتدل است. ما باید لازمِ علماء باشیم؛ یعنی تحمل کنیم حالات علماء را. چون وچرا نداشته باشیم. این «اللازم»، خیلی صفت عجیبی است. تازه، عرض ما این است که در تفسیر این حدیث شریف، علماء را «علماء امتی افضل من انبیاء بنی اسرائیل»[10]
می دانیم. مصداق اتمّ این علماء، اهل بیت (علیهم السلام) هستند. این مقام ولایت است.
1.1.14.3- صفت سوم: تبعیت از حلماء
«التَّابِعُ لِلْحُلَمَاءِ»؛ کسانی که تابع حلماء هستند. حلماء، چه کسانی هستند؟ عالمانی که با تدبیر حرکت می کنند. اصلاً حلیم را که یکی از صفات باری تعالی است، حلیم می گویند؛ زیرا بردبار است و زود تصمیم نمی گیرد.[11]

1.1.14.3.1- تبین کلام مقام معظّم رهبری (دامت برکاته)
خدا حفظ کند مقام معظّم رهبری را. مقام معظّم رهبری (دامت برکاته) در حوادث اخیر فرمودند: نه اهل عجله هستیم و نه تعلّل. این حکیم است و عالم است و اهل اعتدال. نه عجله می کنیم و نه تعلّل می کنیم؛ یعنی ما معتدلی می شویم که این گونه حرکت می کنیم. خیلی تعبیر زیبایی است. امروز هم، روز 19 دی است و ملاقات قمی ها با ایشان است. محبّت کردند دفتر رهبری پیغام دادند و وسیله فراهم کردند؛ ولی اطبا اجازه ندادند به سفر ما و نقصِ قابل بود که متأسفانه نتوانستیم محضر ایشان برسیم و از این فیض محروم شدیم.
1.1.14.3.2- لزوم همراهی جاهل با علماء و حلماء
همیشه جاهل باید لازمِ عالم باشد و تابع حلماء باشد. حلیم، انسان های بردباری هستند که با برنامه و تدبیر حرکت می کنند؛ نه عجله می کنند که یعنی نه زودخواه هستند و نه تعلّل می کنند که دیرخواه باشند. این ها به موقع می خواهند. می توان گفت: این ها در مسیر اجل حرکت می کنند. اجل، مدت دار است. اجل، بی مدت نیست.
1.1.14.4- صفت چهارم: پذیرای علوم از حکما
«الْقَابِلُ عَنِ الْحُكَمَاءِ»؛ این ها، پذیرای علوم از حکما هستند. عرب، حکیم را به هر کسی نمی گوید. حکیم را به کسی می گویند که چیزی را می داند و تجربه کرده است و به آثارش رسیده است و اکنون حکیم می شود.[12]

1.1.14.4.1- معنای حکیم در کلام حضرت علامه حسن زاده (رحمه الله)
حضرت علّامه حسن زاده (قدس الله نفسه الزکیة) می فرمودند: «آقاجان من! بکوشید که حکیم بشوید». بعد ایشان می فرموند: «حکیم آن است که هم می داند و هم می فهمد و هم رسیده است به دانایی ها و فهمش. وقتی که به حکیم رسید، در این صورت، محکم و نفوذ ناپذیر می شود». حالا، چه با واسطه و چه بی واسطه از حکما قبول کند؛ دیگر تفاوتی ندارد. اینجاست که حکیم به عبارت بهتر، جامع علوم نظری و علوم عملی می شود. باید قابل باشد و انسان قابل، پذیرا است. اگر به قابلیت رسیدیم، می توانیم به نتیجه برسیم.
1.1.14.5- نظر استاد در تفکیک و وجود ترتیب در روایت
عرض دیگری که ما در اینجا داریم که از این حدیث می شود استفاده کرد که بهترین کارها، عبادت است و بالاترین عبدها، کسی است که به تقوا برسد و بعد از تقوا، به مقام طلب برسد و بعد از مقام طلب، به ملازمت برسد و بعد، به متابعت برسد و بعد، به قابلیت برسد؛ طالبِ قابل. این روایت، ترتیب دارد و ما قائل به تفکیک و ترتیب این ها هستیم. قابل در اینجا، یعنی عالمی است که صورت های دیگر را می پذیرد. خاطر شریفتان هست که در حکمت می گوییم: برخی صورت ها، صورت شخصیه ای هستند که صورت نوعیه می شوند. ما الآن صورت های شخصیه هستیم که داریم صورت نوعیه می شویم؛ یعنی سیر ما در دنیا از اشخاص ما به انواع ما است. خیلی حرف، مهم است.
1.1.15- انسان، فردی نوع گرا
برای همین، در مسائل معرفتی، نظرمان این است که انسان، فردی است نوع گرا. تشخص ما در اینجا، به صورت شخصیه ی ماست و این صورت شخصیه ی ما تبدیل می شود به انواع مختلفه که ملکات ما است. سعی کنیم در این انواع مختلفه و ملکات، ملکات حسنه باشد، نه سیئه. اصلاً ماه مبارک رجب و همه ی ماه ها برای همین است. می دانید که حلم هم، مرحله ی اخص از علم است.
1.2- آثار و پاداش فراگیر علم و عمل به آن
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع : «مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِيَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِيماً فَقِيلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ».[13]

1.2.1- وجود قید «لِلَّه» در تمام مراحل علم
کسی که علم را فرا بگیرد و عمل به آن کند و به دیگران تعلیم دهد برای خدا، -همه، قید «لِلَّه» دارد- یک داعی پیدا می شود در آسمان ها و او را، «عظیم» می خواند. -می دانید که عظیم، وصف دیگری دارد که آن وصف، «اعظم» باشد. حالا در عظیم در اینجا و اعظم تدبّر کنید.- جالب اینجاست که همه ی این سه مرحله ی فراگرفتن و دستور گرفتن و انجام دادن و به دیگران یاد دادن، با وصف «لِلَّه» است. عالِم لله و عامل بالله باشد.
1.2.2- بیان واژه ی «مَلَكُوت» و اراده ی عوالم مختلف در روایت
این «مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ»، عالَم ملائکه و فرشتگان هست، عالَم ارواح و اشباح هست، عوالم مختلفه هست. ملکوت، آن است که تصرف مالکانه ی قاهرانه دارد. حرف، حرف مهمی است. ملکوت، همیشه تصرف مالکانه ی قاهرانه دارد؛ -بکوشید که به این برسید.- یعنی دارای اراده ی تام می شود و اینجاست که بالاترین مقامات را می رساند.
1.2.3- نکته ی معرفتی مهم
خیلی نکته ی مهمی است و آن نکته ی مهم این است که ما در سیر بین روح و بدن، و بدن و روح، این حالات را داریم. عالم حسی ما، ملکوتی دارد که ملکوت روحانی ما است؛ «و لکل شیء ملکوت». آن کسی که در ملکوت اعلی و سماوات، به عظمت یاد شود، دیگران باید متابعت او را داشته باشند.
نکته ای است که دیگر وقت تمام شد و فرق عالم بالله و عالم فی الله را ان شاء الله خواهیم گفت.

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص35.

[2] لسان العرب، ابن منظور، ج6، ص245.

[3] الصحاح تاج اللغة و صحاح العربية ، الجوهري، أبو نصر، ج1، ص342.

[4] مفاتيح الجنان، القمي، الشيخ عباس، ج1، ص558.

[5] تاج العروس، الزبيدي، مرتضى، ج6، ص180.

[6] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص238.

[7] من لا يحضره الفقيه، الشيخ الصدوق، ج4، ص399.

[8] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج1، ص186.

[9] مفاتيح الجنان، القمي، الشيخ عباس، ج1، ص652.

[10] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص77.

[11] مجمع البحرين، الطريحي النجفي، فخر الدين، ج1، ص565.

[12] لسان العرب، ابن منظور، ج12، ص143.

[13] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص35.