جلسه 1403/10/12

بسم الله الرحمن الرحیم



پیمودن مسیر رسیدن به علم_ فراگیری علم و پاداش آن_ تعلیم انواع خیرات و پاداش آن_ آثار تعلیم دادن باب هدایت یا باب گمراهی/باب ثواب عالم و متعلّم /شرح کافی

محتويات
1- روایات بَابُ ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ
1.0.1- بررسی سند حدیث
1.0.2- سیر و سلوک در فراگیری علم
1.0.3- فرشتگان الهی، خدمتگذار طالب علم
1.0.4- طلب استغفار موجودات آسمان و زمین برای طالب علم
1.0.5- تفاوت فضل عالم با عابد
1.0.6- علماء، ورثه ی انبیاء
1.0.6.1- نکات
1.0.7- علوم اکتسابی و غیر اکتسابی
1.0.8- انواع نبوّت
1.0.9- آموزش علم به شخص دارای استعداد
1.0.10- بررسی سند روایت
1.0.11- شرح روایت
1.0.12- سلسه وسائط دریافت علوم
1.0.13- مثالی در مورد روایت
1.0.14- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد فراگیری علوم خاص



 
موضوع: شرح کافی/باب ثواب عالم و متعلّم /پیمودن مسیر رسیدن به علم_ فراگیری علم و پاداش آن_ تعلیم انواع خیرات و پاداش آن_ آثار تعلیم دادن باب هدایت یا باب گمراهی
 
1- روایات بَابُ ثَوَابِ الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ
1- پیمودن مسیر رسیدن به علم
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص : «مَنْ سَلَكَ طَرِيقاً يَطْلُبُ فِيهِ عِلْماً سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقاً إِلَى الْجَنَّةِ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِهِ وَ إِنَّهُ يَسْتَغْفِرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ حَتَّى الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ وَ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ لَكِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ».[1]

1.0.1- بررسی سند حدیث
روایت دو سند دارد و نبوی است. حدیث قابل اعتماد است به لحاظ سند. کمتر از صحیح نیست در یکی از طرق.
1.0.2- سیر و سلوک در فراگیری علم
«مَنْ سَلَكَ طَرِيقاً يَطْلُبُ فِيهِ عِلْماً سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقاً إِلَى الْجَنَّةِ»؛ کسی که راهی را برود که در آن فراگیری علمی باشد؛ سلوک علمی باشد یا اصطلاحی؛ اعم از مطالعه و پژوهش و پیدا کردن استاد و رفتن به مدرسه و دانشگاه و مانند آن است. انسان تا مسیری را نپیماید نمی تواند علمی را یاد بگیرد؛ چه رفتن ابتدایی باشد یا خیر. بچه های دبستانی و پیش دبستانی و دانشمندان را در این سلوک شریک می دانیم. هر کسی که برود؛ کوچک یا بزرگ، خداوند برای او راهی را به بهشت باز می کند. علم طلبی، بهشت طلبی است. راهگشایی باری تعالی به بهشت، فرع بر راهپیمایی و انگیزه و اندیشه ی انسان به علم است. علم آموزی نتیجه اش این است که انسان به بهشت می رود.
1.0.3- فرشتگان الهی، خدمتگذار طالب علم
«وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِهِ »؛ فرشتگان الهی بال هایشان را برای طالب علم پهن می کنند؛ به خاطر رضایت آنها. «بای» «رضا به» تعدیه است. «و سلک به»؛ فرشتگان الهی تشبیه شدند به پرنده ها. پرنده ها جوجه های خود را زیر بال خود می گیرند. فرشته تشبیه به پرنده شده است؛ همان طور که پرنده بال را برای جوجه هایش باز می کند، فرشته ها بال هایشان را برای طالبان علم باز می کند. انسان مرغی است که قابلیت پرواز دارد. پرواز او به بال های فرشتگان است. مادرها وقتی می خواهند بچه هایشان را ناز کنند می گویند فرشته ی من. ﴿وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ﴾؛[2]
بالت را برای مؤمنین باز کن. پیامبر ما هم نماینده ی فرشته های الهی است؛ ﴿وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ﴾؛[3]
باید بچه برای والدینش آغوش گشایی کند و بالش را باز کند؛ کنایه از تواضع و در خدمت بودن است. «رضا به»، مفعول لاجله است. رضایت به این مسأله دارند و به صورت اطاعت است.
1.0.4- طلب استغفار موجودات آسمان و زمین برای طالب علم
«وَ إِنَّهُ يَسْتَغْفِرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ حَتَّى الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ»؛ تمام موجودات زمینی و آسمانی حتی ماهیان دریا برای طالب علم استغفار می کنند، نمی گوید «ما فی السماء و ما فی الارض». «مَن» از یک جهتی همان «ما فی السماء» است؛ ولی چون موجودات ذوی العقول می شوند و دارای شعور هستند، تعبیر «مَن» به کاربرده می شود. در دعای رجبیه حضرت می فرمایند: «لافَرْقَ بَيْنَكَ وَبَيْنَها إِلاّ أَنَّهُمْ عِبادُكَ».[4]
برای اسماء الهی، ضمیر ذوی العقول آمده است. در آستانه ی ماه رجب هستیم. مبارکتان باشد.
1.0.5- تفاوت فضل عالم با عابد
«وَ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ»؛ فضل عالم بر عابد مانند فضل ماه بر سایر ستاره ها در شب بدر است. عابد به فکر نجات خویش است ولی عالم به فکر نجات دیگران است.
1.0.6- علماء، ورثه ی انبیاء
«وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ لَكِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ»؛ علما ورثه انبیا هستند. تداوم سلسله ی انبیا به علما است. استغفار، توجه به گناه و توبه از آن است. انسان عالم هم جهلش بزرگ ترین گناه اوست و با فراگیری علم در حال استغفار است. کسی که در حال علم از دنیا برود در تمام حالات شهید است. عالم اگر در طریق علم باشد، ختمش به شهادت است؛ چه ختم به شهادت اصطلاحی شود یا خیر. قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) : «يوزَنُ مِدادُ العُلَماءِ و دَمُ الشُّهَداءِ ، يَرجَحُ مِدادُ العُلَماءِ عَلى دَمِ الشُّهَداءِ»؛[5]
مركّب علما و خون شهدا با هم وزن مى شود و كفه مركّب علما بر خون شهدا سنگينى مى كند.
1.0.6.1- نکات
_ کمال عالم به قوه ی علمی و عملی است؛ از همین رو «اجنحه ملائکه» همان حکمت علمی و عملی است. همه مرتبط به یکدیگر است. هرچه عالم به طرف علم برود به طرف نورانیت می رود. تفاوت بین نور عالم و عابد این است که عالم فراگیر است ولی عابد فقط خودش را شامل است.
_ انبیای الهی درهم و دینار نمی گذارند ولی علم می گذارند.
_ مصداق بارز و اتم و بزرگ ترین مصداق علما و عالم، ائمه ی معصومین (علیهم السلام) هستند. به امام رضا (علیه السلام)، «عالم آل محمد» (صلی الله علیه و آله و سلم) می گویند. بعد از ائمه ی معصومین (علیهم السلام)، نماینده های آنها هستند.
_ کسی که از این عالم علم را فراگیرد، بهره زیادی می برد.
2- فراگیری علم و پاداش آن
مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: «إِنَّ الَّذِي يُعَلِّمُ الْعِلْمَ مِنْكُمْ لَهُ أَجْرٌ مِثْلُ أَجْرِ الْمُتَعَلِّمِ وَ لَهُ الْفَضْلُ عَلَيْهِ فَتَعَلَّمُوا الْعِلْمَ مِنْ حَمَلَةِ الْعِلْمِ وَ عَلِّمُوهُ إِخْوَانَكُمْ كَمَا عَلَّمَكُمُوهُ الْعُلَمَاءُ».[6]

حدیث، صحیح اعلایی است. امام باقر (علیه السلام) فرمودند: کسی که علم را از شما فرا گیرد، مانند اجر متعلم است. تا عالمی نباشد متعلمی نیست و نیز عکسش. فضل عالم بر متعلم روشن است. علم را از حمله ی علم یاد بگیرید. علم لدنی، مخصوص اهل بیت (علیهم السلام) است.
1.0.7- علوم اکتسابی و غیر اکتسابی
در محضر حضرت علامه حسن زاده (قدس الله نفسه الزکیة) بودم. بارها می فرمودند: «بکوشید علومتان دریافتی شود. علوم اکتسابی با حوزه و دانشگاه هر کسی می تواند دریافت کند. علوم غیراکتسابی کار هر کسی نیست»؛ فرمودند: «کاری کنید کتاب به شما داده شود. همین سفارش را به شما عرض می کنم. بخواند و بفهمد و بداند و برسد که ان شاء الله دریابد». دریافت،کار هر کسی نیست. اینها همه مقدمه است. فقه و عرفان و تفسیر و همه و همه، مقدمات کار است. باید جزو دانش طلبان مکتب دریافت باشیم؛ «الْعِلْمُ نُورٌ يَقْذِفُهُ اللَّهُ فِي قَلْبِ مَنْ يَشَاءُ».[7]
اینکه ملائکه بالشان را باز می کنند برای اینکه ما به آن مرحله برسیم. بال گشایی آنها برای پرواز ما است. ما به این نتیجه رسیدیم که علم و علوم، اسلامی است. وحی آغازش با نوبت و تداومش با رسالت و استمرارش با ولایت است. و استمرار در استمرارش با متابعت از ولی است. این پشت سر هم ادامه دارد.
1.0.8- انواع نبوّت
ما دو نبوت داریم؛ یک نبوت اصطلاحی داریم و یک نبوت انبائی و اخباری داریم که این راهش باز است. فرشته برای مؤمن، نزول اجلال دارد و برای علم است. ﴿فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ﴾[8]
را دنبال کنیم که به حمله ی علم برسیم. پیامبر، ائمه (علیهم السلام) و اولیای الهی حمله ی علم هستند؛ عالم بالله هستند. حمله ی علم در هر دوره ای هستند.
1.0.9- آموزش علم به شخص دارای استعداد
«وَ عَلِّمُوهُ إِخْوَانَكُمْ كَمَا عَلَّمَكُمُوهُ الْعُلَمَاءُ»؛ به برادران خود علم را یاد بدهید. علم تان را به هر کسی یاد ندهید. به کسانی که لیاقت و استعداد دارند، یاد بدهید. علم، خوش نشین است؛ جغد نیست که در هر ویرانه ای بنشیند. نفس سالم، پیدا می کند و می نشید. ما بارها عرض کردیم؛ برهان، پیش نیاز عرفان است و عرفان پیش نیاز قرآن است.
3- تعلیم انواع خیرات و پاداش آن
عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ : «مَنْ عَلَّمَ خَيْراً فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ قُلْتُ فَإِنْ عَلَّمَهُ غَيْرَهُ يَجْرِي ذَلِكَ لَهُ قَالَ إِنْ عَلَّمَهُ النَّاسَ كُلَّهُمْ جَرَى لَهُ قُلْتُ فَإِنْ مَاتَ قَالَ وَ إِنْ مَاتَ».[9]

1.0.10- بررسی سند روایت
این روایت از علی بن ابی حمزه بطائنی است؛ به خاطر همین روایت دچار ضعف می شود.
1.0.11- شرح روایت
هر کسی خیری را تعلیم بدهد مانند اجر کسی است که به آن عمل کرده است. اگر نفر دوم و سوم نیز همین کار را کردند؟ فرمودند: بله همین طور است. اگر کسی علمی را به دیگری بدهد و او نشر دهد، این جریان برای نفر اول و دوم و سوم و الی یوم القیامة ادامه دارد. جسم این عالم هم از دنیا برود، روح او و اجر او در کار است.
1.0.12- سلسه وسائط دریافت علوم
ما در محضر مرحوم کلینی با این روایات هستیم. جسمش نیست ولی حقیقتش هست.ما در سلسله وسائط دریافت علوم هستیم. کسی که واسطه ی دریافت علوم باشد، این سلسله منقطع نیست. سلسله اجازاتی که ما داریم برای همین است. در سلسله ی این سیر کمالی و اکمالی قرار بگیریم. حضرت علامه شعرانی در اجازه ای که به علامه حسن زاده دادند این جهت را آوردند و ایشان هم در اجازه ای که به ما محبت کردند رعایت کردند.
عالم، عامل درست می کند و عامل، حرکت درست می کند و این حرکت، تا روز قیامت ادامه دارد.
4- آثار تعلیم دادن باب هدایت یا باب گمراهی
وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ {عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ} عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: «مَنْ عَلَّمَ بَابَ هُدًى فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا يُنْقَصُ أُولَئِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئاً وَ مَنْ عَلَّمَ بَابَ ضَلَالٍ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ أَوْزَارِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَ لَا يُنْقَصُ أُولَئِكَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئاً».[10]

اگر کسی باب هدایتی را تعلیم دهد، اجر کسی را دارد که به آن عمل کرده است. عالم عامل می شود. از اجر آنها هم کم نمی شود. ولی کسی که راه گمراهی را یاد بدهد، هر کس گناه کند بر اساس آن شریک است. انسان یا در هدایت است و یا در ضلالت. از وزر و وبال آنها هم کم نمی شود.
1.0.13- مثالی در مورد روایت
«ثابت بن قرّة»، اتم را کشف کرد. ایشان در یکی از حواشی کتاب هایش آن را نوشت ولی احتمال داد که از آن سوء استفاده شود، لذا آن را معدوم کرد. گاهی علمایی از ما این طور بودند.
1.0.14- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد فراگیری علوم خاص
برخی علوم خاص را در محضر علامه حسن زاده (رحمه الله) بودیم. بعد فرمودند: «اینها را از سید مهدی قاضی فرا گرفتم و که اگر بر خاک خوانده شود طلا می شود ولی تا به حال استفاده نکردم. این عزت نفس است. به شما هم یاد می دهم به شرطی که استفاده نشود. عالم باید امانت دار باشد. اولین فایده اش برای حفظ این علوم است. البته گاهی از اوقات برای حفظ دین از این علوم استفاده می شود. اگر از دروازه قم یا ایران کسی بیاید و ادعایی کند برهان در این است که استفاده کند. مباهله لازم است. این علوم همان طور که نباید برای اهلش استفاده شود، بلکه باید تعلیم داده شود تا به عنوان امانت الهی منتقل شود. اولیای الهی، حواریون داشتند و خاص می شد تا به کمتر از تعداد انگشتان دست می رسید».
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص34.

[2] سوره حجر، آيه 88.

[3] سوره اسراء، آيه 24.

[4] مفاتيح الجنان، القمي، الشيخ عباس، ج1، ص198.

[5] نهج الفصاحة، پاینده، ابوالقاسم، ج1، ص802.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص35.

[7] مصباح الشريعة المنسوب للإمام الصادق (ع)، المنسوب للإمام الصادق (ع)، ج1، ص16.

[8] سوره نحل، آيه 43.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص35.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص35.