جلسه 1403/02/05

بسم الله الرحمن الرحیم



فضیلت علم /علم /حدیث اخلاقی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (فضیلت علم)
1.1- نقش مرحوم کلینی (رحمه الله) در تبویب روایات
1.2- كِتَابُ فَضْلِ الْعِلْمِ
1.2.1- بَابُ فَرْضِ الْعِلْمِ وَ وُجُوبِ طَلَبِهِ وَ الْحَثِّ عَلَيْهِ
1.2.1.1- روایت اول
1.2.1.1.1- ضمانت روزی اهل علم
1.2.1.2- روایت دوم
1.2.1.3- روایت سوم
1.2.1.3.1- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد پرسش
1.2.1.4- روایت چهارم
1.2.1.4.1- لزوم تشخیص اهلیت برای تعلیم علم به دیگران
1.2.1.5- روایت پنجم
1.2.1.6- روایت ششم
1.2.1.7- روایت هفتم
1.2.1.8- روایت هشتم
1.2.1.9- روایت نهم


 
 


موضوع: حدیث اخلاقی /علم /فضیلت علم
1- حدیث اخلاقی (فضیلت علم)
1.1- نقش مرحوم کلینی (رحمه الله) در تبویب روایات
در محضر روایات کافی شریف هستیم. کتاب عقل و جهل تمام شد. بحمدالله به باب فضل العلم رسیدیم.
طلب علم و برانگیخته شدن سمت آن واجب است. این تبویب روایات توسط مرحوم کلینی، خود یک هنر است. ایشان در دوران غیبت صغری بودند. اولین کسی که روایات را موضوع بندی کرد، مرحوم کلینی بود. سیر روایات در فروع کافی هم انجام دادند. بقیه، ادامه دهنده ی راه ایشان بودند. در اصول و فروع و روضه، همه ی این زحمت را کشیدند. ایشان، عقل را مقدم دانستند. ایشان هم نسبت بین عقل و علم را عموم و خصوص مطلق می دانند. عقل را اخص می دانند. اگر عقلی به علم منتهی شد، مهم است. اول روایات عقل را آوردند و بعد علم. عقل بر علم، تقدم رتبی و تقدم علمی و هم عینی دارد.
1.2- كِتَابُ فَضْلِ الْعِلْمِ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*.
1.2.1- بَابُ فَرْضِ الْعِلْمِ وَ وُجُوبِ طَلَبِهِ وَ الْحَثِّ عَلَيْهِ
1.2.1.1- روایت اول
1- أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحُسَيْنِ الْفَارِسِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله): «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ» .[1]

ما مبنایی داریم که تنها استناد روایات را به سلسله سند تنها نمی دانیم؛ بلکه اگر متن روایات را برسیم، دلیل بر حجیت می دانیم؛ [چون گاهی قوّت متن، دلالت بر صحت صدور روایت از معصوم (علیه السلام) دارد.] این روایت هم که مشهور است و شهرت، گاهی جابر سند است. این روایت هم سند، هم متن و هم شهرت قوی دارد.
طلب علم، فریضه است. فریضه ی مقدّر و واجب است. فرائض به این جهت است که انسان، خود را موظف می داند انجام دهد. باید علم، جزو برنامه های روزانه ی ما باشد. این مسلمان هم می تواند اصطلاحی باشد که هست و هم لغوی، یعنی کسی که تسلیم حضرت حق است. ﴿وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله وَهُوَ مُحْسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً﴾.[2]

1.2.1.1.1- ضمانت روزی اهل علم
«بُغاة»، جمع باغی است؛ یعنی طالب. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «ما روزی اهل علم را تضمین می کنیم». طالب، کسی است که چیزی را می خواهد و شوق رسیدن به آن را دارد، ولی باغی، نهایت کار را هم می خواهد. باغی، «بُغیَة» هم دارد؛ یعنی نهایت شیء را هم در نظر می گیرد. طالب در شوق های میانی است، ولی باغی، شوق های نهایی است.
1.2.1.2- روایت دوم
2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ».[3]

این روایت، عبارت «علی کلّ مسلم» را ندارد. «فریضة علی کل مکلف» است. بر همه واجب است. مبنای فقهی ما این است که وجوب تقلید، عقلی است. تمام مکلفان عالم موظف به این جهت هستند.
1.2.1.3- روایت سوم
3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: «سُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ (علیه السلام): هَلْ يَسَعُ النَّاسَ تَرْكُ الْمَسْأَلَةِ عَمَّا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ؟ فَقَالَ لَا».[4]

روایت، قوی است. از امام کاظم (علیه السلام) سؤال شد که مردم می توانند از چیزی که نیاز دارند، سؤال نکنند؟ ﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ﴾.[5]
این سائل علمی است. حضرت فرمودند: «خیر». کسی که سؤال دارد، باید دنبال جوابش هم برود.

1.2.1.3.1- کلام علامه حسن زاده (رحمه الله) در مورد پرسش
حضرت علامه (قدس الله نفسه الزکیة) فرمودند: «آقاجان من در مسائل علمی، انسان باید پر سؤال باشد و قانع نباشد؛ البته پر سؤالی به بی سؤالی هم منتهی می شود». بعد ایشان فرمودند: «ما پر سؤال بودیم و به طمأنینه و بی سؤالی منتهی شد».
1.2.1.4- روایت چهارم
4- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ غَيْرُهُ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ السَّبِيعِيِّ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) يَقُولُ: «أَيُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّ كَمَالَ الدِّينِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَلَا وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إِنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَكُمْ قَدْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَيْنَكُمْ وَ ضَمِنَهُ وَ سَيَفِي لَكُمْ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ».[6]

ای مردم، بدانید که کمال دین، طلب علم و عمل به آن است. اینجا یک مرحله جلوتر رفتند که انسان بداند و حرکت عملی هم داشته باشد. مردم، طالب مال هستند، ولی علم واجب تر است. مال را یک عادل که حضرت حق است، بین شما تقسیم کرده است؛ تضمین هم کرده است و زود است که برای شما وفا کند. «سین» در ادبیات عرب در آن تأخیر نیست، ولی «سَوفَ» تأخیر دارد. ولی علم، نزد اهلش به ودیعه گذاشته شده است. امر شدید شده که علم را از اهلش طلب کنید و طلب کنید.
1.2.1.4.1- لزوم تشخیص اهلیت برای تعلیم علم به دیگران
مال در مرحله ی قسمت رسیده و چه طلب کنیم و چه نکنیم، به آن می رسیم؛ ولی علم، گنج است و باید آن را مطالبه کنیم. از این مطلب استفاده می شود که علم، امانتی است که نمی شود نزد هر کسی گذاشت. ملاصدرا و برخی بزرگان توصیه می کنند که این کتب را نوشتیم و گفتیم، ولی برای اهلش گفته شود. ما خدمت بزرگانی بودیم. برای برخی علوم، این بزرگان تا سنخیت و اهلیت نمی دیدند، اصلا تعلیم نمی دادند. اول می گفتیم که چرا نباید دست باز و دهنده داشت؟ بعد دیدیدم جاده، لغزنده است. سعی کنید در علم، قانع نباشید؛ بر عکس در مال که باید قانع بود. اهل علم، کسانی هستند که به آن رسیدند و سنخیت یافتند. هر کسی، هم سنخ علم نمی شود. هرچه علم قوی تر شود، سنخیت حاصل می شود.
1.2.1.5- روایت پنجم
5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله): «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ» وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله): «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْمِ».[7]

این حدیث، مرفوعه است. شبیه آن روایت قبلی است.
1.2.1.6- روایت ششم
6- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ: «تَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَتَفَقَّهْ مِنْكُمْ فِي الدِّينِ فَهُوَ أَعْرَابِيٌ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: ﴿لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ ﴾.[8]
».[9]

تفقُّه، یعنی اسلام شناس شوید. این فقیه اصطلاحی تنها نیست. کسی که در دین تفقه نکند، اَعرابی است. اَعرابی، کسانی بودند که از مسائل علمی فاصله دارند.
1.2.1.7- روایت هفتم
7- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) يَقُولُ: «عَلَيْكُمْ بِالتَّفَقُّهِ فِي دِينِ اللَّهِ وَ لَا تَكُونُوا أَعْرَاباً فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ يَتَفَقَّهْ فِي دِينِ اللَّهِ لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَمْ يُزَكِّ لَهُ عَمَلًا».[10]

تفقه در دین پیدا کنید. تعبیر اضافه این است که کسی که تفقه نکند، خدا به او نگاه نمی کند و کارش بالا نمی رود.
1.2.1.8- روایت هشتم
8- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «لَوَدِدْتُ أَنَّ أَصْحَابِي ضُرِبَتْ رُءُوسُهُمْ بِالسِّيَاطِ حَتَّى يَتَفَقَّهُوا».[11]

جمیل بن درّاج از اصحاب اجماع است. حدیث خوبی است. آیا در راه تعلیم و تعلم، تازیانه زدن جایز است، یا خیر؟ این روایت، جوازش را می دهد. قدیمی ها می گفتند: «چوب استاد گل است؛ هرکس نخورد خُل است». اوایل طلبگی، یک استادی داشتیم که تازه مرحوم شده است. شلاقی جلوی خودش گذاشت و می گفت: «اگر درس نخوانید، سر و کار شما با این است». حضرت فرمودند: دوست دارم بر سر یارانم تازیانه بخورد، تا تفقه در دین داشته باشند.
1.2.1.9- روایت نهم
9- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «قَالَ لَهُ رَجُلٌ جُعِلْتُ فِدَاكَ رَجُلٌ عَرَفَ هَذَا الْأَمْرَ لَزِمَ بَيْتَهُ وَ لَمْ يَتَعَرَّفْ إِلَى أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ قَالَ فَقَالَ كَيْفَ يَتَفَقَّهُ هَذَا فِي دِينِهِ».[12]

شخصی به امام صادق (علیه السلام) گفت که جانم به قربان شما، مردی است که امر ولایت را می شناسد، ولی خانه نشین است و با کسی برای مسائل علمی مراوده ندارد. حضرت فرمودند: «این فرد که با علما رفت وآمد ندارد، چطور می خواهد تفقه در دین یابد».
عالمِ گوشه نشین فایده ندارد. باید همیشه در تلاش باشد. با عزیزی سفری رفتیم. دیدم عالمی کنار ما نشست. خیلی گوشه گیر بود و بیرون را در ماشین نگاه می کرد. کمی صحبت کردیم و به همراهان گفتم ببینید، باید مراوده داشت. به خصوص با جوانان، خوب صحبت کنید. «عَلَیکَ بِالأحداثِ».[13]

من از کسانی که وسایل دیجیتال را ساختند، تشکر می کنم. کار را راحت کردند. قبلا در استنباط، بیشترین وقت ما در جستجو می گذشت. امروز بیشتر در تحلیل می گذرد. چند سال قبل که دروس کرونا را بحث می کردیم، شبی هزار روایت را می دیدم. اگر دستگاه های جدید نبود، نمی شد این مقدار روایات را دید. سَعیُهُم و سَعیُکُم مقبول.
رزقنا الله ایانا و ایاکم تفقه در دین. ان شاء الله هم فقیه اصطلاحی شویم و هم اسلام شناس مطلق. باید تمام آیات و روایات را ببیند.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.

[2] سوره نساء، آيه 125.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.

[5] سوره ضحى، آيه 10.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص30.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص31.

[8] سوره توبه، آيه 122.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص31.

[10] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص31.

[11] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص31.

[12] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص31.

[13] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج23، ص236.