جلسه 1402/11/04

بسم الله الرحمن الرحیم



بی ارزش بودن دین بدون همراهی با عقل/عقل /اخلاق فردی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- بی ارزش بودن دین بدون همراهی با عقل
1.2- کم عقلی، مرز بین ایمان و کفر


 
 
موضوع: اخلاق فردی/عقل /بی ارزش بودن دین بدون همراهی با عقل
 
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- بی ارزش بودن دین بدون همراهی با عقل
چهارشنبه ها در محضر کافی شریف بودیم. حدیث 31 را خواندیم که عُجب انسان، دلیل بر ضعف عقل انسان است. هرچه عقل آدم قوی تر شود، عُجبش کمتر می شود.
أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْعَاصِمِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: «ذُكِرَ عِنْدَهُ أَصْحَابُنَا وَ ذُكِرَ الْعَقْلُ قَالَ فَقَالَ ع لَا يُعْبَأُ بِأَهْلِ الدِّينِ مِمَّنْ لَا عَقْلَ لَهُ- قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ مِمَّنْ يَصِفُ هَذَا الْأَمْرَ قَوْماً لَا بَأْسَ بِهِمْ عِنْدَنَا وَ لَيْسَتْ لَهُمْ تِلْكَ الْعُقُولُ فَقَالَ لَيْسَ هَؤُلَاءِ مِمَّنْ خَاطَبَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ فَقَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ وَ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ شَيْئاً أَحْسَنَ مِنْكَ أَوْ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْكَ بِكَ آخُذُ وَ بِكَ أُعْطِي».[1]

نزد حضرت امام رضا (علیه السلام)، ذکر اصحاب و عقل شد. اصحاب، صاحبان عقل هستند. حضرت فرمودند: « به اهل دین و افراد متدیّن اعتنا نمی شود، مگر کسانی که عقل دارند. و کسانی که عقل ندارند، به آنها توجه نمی شود». تدین بر محور تعقل می چرخد. زمانی بحث شد که نسبت تعهد و تخصص و تدین چیست؟ اگر مسئولی را خواستیم انتخاب کنیم، باید چه کرد؟ باید سراغ انسان های عاقل برویم. انسان های عاقل به لحاظ علمی تخصص دارند و در برخی جهات، تدیّن دارند. به متدینین اعتنا نمی شود؛ مگر به کسانی که عقل دارند. گفته شد: «جانم به فدای شما! برخی از افرادی که ما سراغ داریم، این گونه نیستند». حضرت فرمودند: «این ها از کسانی نیستند که خدا زمانی که عقل را خلق کرد، به آنها خطاب کرد».
عقل، اول مخلوق است؛ قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): «أوّل ما خلق الله العقل»؛[2]
همان طور که عقل «أوّلُ ما خلق الله» است، در وجود هر کسی این امتیاز اطاعت را می آورد. اگر دیدید امّتی مطیع امام است، بدانید رشته ی عقل در آنها هست؛ چرا که عقل، وسیله ی اطاعت و اجابت است. وقتی بچه ی کوچکی فرمان می برد، می گویند عاقل است. ﴿... أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَالرَّسُولِ ...﴾.[3]
این همان اطاعت است که در تفسیر گفتیم.
1.2- کم عقلی، مرز بین ایمان و کفر
عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «لَيْسَ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَ الْكُفْرِ إِلَّا قِلَّةُ الْعَقْلِ قِيلَ وَ كَيْفَ ذَاكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ يَرْفَعُ رَغْبَتَهُ إِلَى مَخْلُوقٍ فَلَوْ أَخْلَصَ نِيَّتَهُ لِلَّهِ لَأَتَاهُ الَّذِي يُرِيدُ فِي أَسْرَعَ مِنْ ذَلِكَ».[4]

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مرز بین ایمان و کفر، جز قلّت عقل نیست». گفته شد: «چطور این امر، تحقق می یابد»؟ انسان که بی آرزو و مطلوب نیست. رغبت، یعنی طلب خاص. رجب هم ماه رغبت است. لیلة الرغائب هم در ماه رجب، ترجمه ی آن به شب آرزوها غلط است. «رَغایِب»، جمع «رَغیبة» است؛ مانند: جرائم و جریمه، ضمائم و ضمیمه. «رَغیبة»، یعنی طلب مخصوص. انسان به چیزی رغبت می کند که در ذائقه اش شیرین باشد.
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «انسان، رغبت و میل خاصش را به سمت مخلوق می برد. گمان می کند دیگران می توانند خواسته های او را انجام دهند. اگر نیّتش را خالص کند و رابطه ی خود و خدایش را خالص کند، در سریع تر از آن زمان انجام می شود». آفت انسان این است که حاجتش را به مخلوق می گوید. حوائج مان را به سمت حضرت حق ببریم. [عاقلان]، راغبین إلی الله هستند، نه إلی المخلوق. این عقل، مرز ایمان و کفر است. کفار، سراغ دیگران می روند، ولی مؤمنین، سراغ خدا می روند.
در آستانه ی ایام البیض هستیم و ایامی که مردم معتفک می شوند و در آستانه ی ولادت حضرت علی (علیه السلام) هستیم. ان شاء الله از حالات معتکفین بهره مند شویم.

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص27.

[2] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج1، ص97.

[3] سوره نساء، آيه 59.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص28.