جلسه 1402/10/27

بسم الله الرحمن الرحیم



پیروی از عقل، عامل رستگاری/عقل /اخلاق فردی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- پیروی از عقل، عامل رستگاری
1.1.1- زمان شناسی، راه خروج از فتنه ها و لغزش ها
1.1.2- فقر اقتصادی و فقر توحیدی
1.1.3- دشمن شناسی، نتیجه ی زمان شناسی
1.1.4- ولایت فقیه، مصداق کامل جهاد تبیین
1.2- عجب، نشانه ی ضعف عقل
1.2.1- تکبر، نتیجه ی عُجب


 
 
موضوع: اخلاق فردی/عقل /پیروی از عقل، عامل رستگاری
 
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- پیروی از عقل، عامل رستگاری
بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «يَا مُفَضَّلُ لَا يُفْلِحُ مَنْ لَا يَعْقِلُ وَ لَا يَعْقِلُ مَنْ لَا يَعْلَمُ وَ سَوْفَ يَنْجُبُ مَنْ يَفْهَمُ وَ يَظْفَرُ مَنْ يَحْلُمُ وَ الْعِلْمُ جُنَّةٌ وَ الصِّدْقُ عِزٌّ وَ الْجَهْلُ ذُلٌّ وَ الْفَهْمُ مَجْدٌ وَ الْجُودُ نُجْحٌ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ مَجْلَبَةٌ لِلْمَوَدَّةِ وَ الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوَابِسُ وَ الْحَزْمُ مَسَاءَةُ الظَّنِ وَ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ الْحِكْمَةِ نِعْمَةُ الْعَالِمِ وَ الْجَاهِلُ شَقِيٌّ بَيْنَهُمَا وَ اللَّهُ وَلِيُّ مَنْ عَرَفَهُ وَ عَدُوُّ مَنْ تَكَلَّفَهُ وَ الْعَاقِلُ غَفُورٌ وَ الْجَاهِلُ خَتُورٌ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُكْرَمَ فَلِنْ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُهَانَ فَاخْشُنْ وَ مَنْ كَرُمَ أَصْلُهُ لَانَ قَلْبُهُ وَ مَنْ خَشُنَ عُنْصُرُهُ غَلُظَ كَبِدُهُ وَ مَنْ فَرَّطَ تَوَرَّطَ وَ مَنْ خَافَ الْعَاقِبَةَ تَثَبَّتَ عَنِ التَّوَغُّلِ فِيمَا لَا يَعْلَمُ وَ مَنْ هَجَمَ عَلَى أَمْرٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ جَدَعَ أَنْفَ نَفْسِهِ وَ مَنْ لَمْ يَعْلَمْ لَمْ يَفْهَمْ وَ مَنْ لَمْ يَفْهَمْ لَمْ يَسْلَمْ وَ مَنْ لَمْ يَسْلَمْ لَمْ يُكْرَمْ وَ مَنْ لَمْ يُكْرَمْ يُهْضَمْ وَ مَنْ يُهْضَمْ كَانَ أَلْوَمَ وَ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أَحْرَى أَنْ يَنْدَمَ».[1]

1.1.1- زمان شناسی، راه خروج از فتنه ها و لغزش ها
کسی که عالم به زمانش باشد و زمان شناس باشد، شبهات بر آنها هجوم نمی آورد. مسئولان و مدیران باید زمان شناس باشند. گویا روایت برای امروز است. «لَوابِس»، جمع «لابِس» است. یا از «لُبس» است، یا «لَبس» است و یا جمع «لُبسه» است. اگر جمع «لابس» باشد، یعنی خطا و اشتباه به او هجوم نمی آورد و از اشتباه در امان است. اگر جمع «لُبسه» باشد، به معنای شبهه است. «لابِس» با هر دو احتمال معنا می شود. عالم به زمان هم محفوظ از لغزش است و از کارهایی که دست انداز دارد، خود را حفظ می کند. از شبهه هم پرهیز می کند. شبهات، باعث لغزش است. اگر اعتقادات مردم درست شود، رفتار مردم درست می شود. انسان، اسیر افکارش است.
1.1.2- فقر اقتصادی و فقر توحیدی
اگر افکار مردم را درست کنیم، اعمال مردم درست می شود؛ چون مردم، اهل دنیا هستند و دنیای شان باید اداره شود. «کادَ الفَقرُ أَن یَکونَ کُفراً».[2]
از آن سو فرمودند: «الفَقرُ فَخرِی».[3]
این فقر، فقر وجودی است و آن فقر، اقتصادی است. آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله)، حقیقت عقل هستند و تالی تِلوِ حضرت حق هستند. فرمودند: «این فقر، افتخار من است». ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ﴾.[4]

1.1.3- دشمن شناسی، نتیجه ی زمان شناسی
علم به زمان، نتیجه اش این است که دشمنان خود را در حیطه ی سیاسی و اعتقادی بشناسیم. جوان اگر از خانواده و جامعه جدا شود، هم به خودش آسیب زده و هم به دیگران و جامعه. باید بزرگترها در کنار جوان ترها باشند. همه چیز را نمی شود تجربه کرد. ما در کنار سفره ی تجربه های گذشته نشسته ایم. زمانی بود که بشر، قلم نداشت که در دستش بگیرد. ما بکوشیم اندیشه ها را نگه داریم، تا انگیزه ها نگه داشته شود. اگر اندیشه های جوانان و مردم را نگه داشتیم، انگیزه ها نگه داشته می شود.
1.1.4- ولایت فقیه، مصداق کامل جهاد تبیین
ولایت فقیه، جزو اصول عقاید ما است؛ نه فروع دین ما. از معانی جهاد تبیین، این است. صداوسیما و رسانه ها و اندیشمندان و هنرمندان و ادیبان باید تلاش کنند که مسائل اعتقادی، قابل خدشه نیست. اشتباهات نظام اسلامی نباید به اسم اسلام قلمداد شود. باید مراقب بود اشتباه شان به اسم اسلام تمام نشود. اگر ما روحانیون اشتباه کنیم، جبرانش سخت است. «إذا فَسَدَ العَالِمُ فَسَدَ العَالَمُ».[5]

1.2- عجب، نشانه ی ضعف عقل
حدیث 31: عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): «إعجَابُ المَرءِ بِنَفسِهِ دَلیلٌ عَلَی ضَعفِ عَقلِهِ».[6]

اینکه انسان عُجب بگیرد، دلیل ضعف عقل اوست. اگر اندیشه اصلاح شود و انگیزه صائب شود، انسان نجات پیدا می کند. اگر انسان خودبرتربینی کند و بگوید من صاحب قلم هستم و دیگران را در کمبود قرار دهد، دلیل بر عقل ضعیف اوست. اِعجاب، یعنی رأی خود را بزرگ و ارزشمند و منحصر به فرد بشمارد.
1.2.1- تکبر، نتیجه ی عُجب
امام علی (علیه السلام) در وصیت به امام حسن (علیه السلام) نیز این جمله را فرمودند: «وَاعْلَمْ أَنَّ الاِعْجَابَ ضِدُّ الصَّوَابِ، وَآفَةُ الاَلْبَابِ».[7]
عُجب از مراحلی است که انسان را شکست می دهد. تکبر هم زاییده ی عُجب است. چون عجب به نفس دارد، متکبر است و خود را در جایگاهی قرار می دهد که شایسته اش نیست. خداوند است که فقط شایسته ی کبریا است. در دعای عید می خوانیم: «یا أهلَ الکِبریاءِ وَ العَظَمَةِ».[8]

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص307.

[3] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج69، ص32.

[4] سوره فاطر، آيه 15.

[5] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص391.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص27.

[7] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص270، نامه 31.

[8] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص246.