جلسه 1402/10/20

بسم الله الرحمن الرحیم



عقل، عامل ارزشگذاری - عقل، عامل سعادت/عقل /اخلاق فردی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- عقل، عامل ارزش گذاری
1.2- عقل، عامل رستگاری
1.3- برخی دیگر از خصوصیات اخلاقی



 
 
موضوع: اخلاق فردی/عقل /عقل، عامل ارزشگذاری - عقل، عامل سعادت
 
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- عقل، عامل ارزش گذاری
در احادیث کافی شریف به حدیث بیست و هشتم از کتاب عقل و جهل رسیدیم. حدیث از لحاظ سندی، مرفوعه است.
عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ كَثِيرَ الصَّلَاةِ كَثِيرَ الصِّيَامِ فَلَا تُبَاهُوا ِبهِ حَتَّى تَنْظُرُوا كَيْفَ عَقْلُهُ».[1]

در احادیث کتب اربعه و کافی، دو مبنا هست؛ مبنای اول اینکه طبق تصریح مرحوم کلینی، ایشان روایاتی آوردند که مورد اسناد است و اگر این مبنا را قبول کنید، به کل روایات آن می توان استناد کرد؛ ولی اگر مبنای دوم را پذیرفتید که هر روایت را باید تجزیه وتحلیل کرد، در این صورت باید بررسی سندی کرد. مبنای ما این است که خود متن، گاهی گواهی به صدور می دهد و محکم بودن متن، می تواند شاهد اعتبار باشد؛ اگرچه ما بی نیاز از بررسی سند نیستیم. شهرت هم گاهی جبران کننده ی سند است.
ما این حدیث را از همین احادیث می دانیم. گرچه مرفوعه است؛ ولی متنش قوی است و در موارد دیگر هم با سند آمده است.
حضرت می فرمایند: «اگر دیدید کسی زیاد نماز می خواند و زیاد روزه می گیرد، به او مباهات نکنید؛ تا بسنجید ببینید عقل او چگونه است»؟ آیا انسان عاقلی هست یا خیر؟ می توان گفت ارزش گذاری در لسان و زبان ائمه (علیهم السلام) بر اساس عقل انسان است که از عقل او، رفتار و کرداری صادر می شود. «الْعَقْلُ مَا عُبِدَ بِهِ الْرَحْمَنُ و اكتُسِبَ بِهِ الْجَنَانُ».[2]

1.2- عقل، عامل رستگاری
حدیث بعدی این است که به فلاح نمی رسد، کسی که عقل ندارد. و علم، زیربنای عقل قرار گرفته است. علم، اینجا به معنای عمل است. تا کسی ارزش علوم را نداند، حرکت نمی کند که به طرف کارها برود و کارهای خیر را انجام دهد و کسی که علم ندارد، تعقل ندارد.
بَعْضُ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «يَا مُفَضَّلُ لَا يُفْلِحُ مَنْ لَا يَعْقِلُ وَ لَا يَعْقِلُ مَنْ لَا يَعْلَمُ وَ سَوْفَ يَنْجُبُ مَنْ يَفْهَمُ وَ يَظْفَرُ مَنْ يَحْلُمُ وَ الْعِلْمُ جُنَّةٌ وَ الصِّدْقُ عِزٌّ وَ الْجَهْلُ ذُلٌّ وَ الْفَهْمُ مَجْدٌ وَ الْجُودُ نُجْحٌ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ مَجْلَبَةٌ لِلْمَوَدَّةِ وَ الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوَابِسُ وَ الْحَزْمُ مَسَاءَةُ الظَّنِ وَ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ الْحِكْمَةِ نِعْمَةُ الْعَالِمِ وَ الْجَاهِلُ شَقِيٌّ بَيْنَهُمَا وَ اللَّهُ وَلِيُّ مَنْ عَرَفَهُ وَ عَدُوُّ مَنْ تَكَلَّفَهُ وَ الْعَاقِلُ غَفُورٌ وَ الْجَاهِلُ خَتُورٌ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُكْرَمَ فَلِنْ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُهَانَ فَاخْشُنْ وَ مَنْ كَرُمَ أَصْلُهُ لَانَ قَلْبُهُ وَ مَنْ خَشُنَ عُنْصُرُهُ غَلُظَ كَبِدُهُ وَ مَنْ فَرَّطَ تَوَرَّطَ وَ مَنْ خَافَ الْعَاقِبَةَ تَثَبَّتَ عَنِ التَّوَغُّلِ فِيمَا لَا يَعْلَمُ وَ مَنْ هَجَمَ عَلَى أَمْرٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ جَدَعَ أَنْفَ نَفْسِهِ وَ مَنْ لَمْ يَعْلَمْ لَمْ يَفْهَمْ وَ مَنْ لَمْ يَفْهَمْ لَمْ يَسْلَمْ وَ مَنْ لَمْ يَسْلَمْ لَمْ يُكْرَمْ وَ مَنْ لَمْ يُكْرَمْ يُهْضَمْ وَ مَنْ يُهْضَمْ كَانَ أَلْوَمَ وَ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أَحْرَى أَنْ يَنْدَمَ».[3]

فلاح، فرع بر عقل است و عقل، فرع بر علم است و علم، فرع بر نجابت است و نجابت، صفتی است که حیا و شرم، پیش نیاز آن است؛ یعنی رعایت جوانب را کردن، شخصیت خود را نگه داشتن و بزرگواری ای که حاکی از فضائل اخلاقی متعدد است.
فهم، زیربنای نجابت است. انسان نجیب، فهیم هم هست. انسان عاقل، عالم است. عالم، فهیم است. فهیم، نجیب است.
1.3- برخی دیگر از خصوصیات اخلاقی
کسانی که حلم دارند، به پیروزی می رسند. «الصبر مفتاح الفرج».[4]
اینکه گفته اند علما حلیم باشند برای آن است که اگر علم بالا برود، فرد از خواص می شود. برای خود، تشخصی قائل است و صبر و حوصله و تحمل سلیقه ی دیگران برای او کمتر می شود. انسان می گوید باید بردبار باشد. سلیقه ی دیگران را تحمل کند. خاص شدن، امتیاز می آورد. انسان باید توقع را کنترل کند. باید بردباری را نهادینه کرد. در هیچ مرحله ی زندگی، بردباری را نباید از دست داد.
علم، سپر است و صداقت، عزت است. جهل و نادانی، خواری است و فهم، مجد و عظمت است. جود و دست باز بودن و سخاوت، رستگاری است.حسن خلق، دوستی را جلب می کند. قال أمير المؤمنين (عليه السلام): «إنكم لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بطلاقة الوجه وحسن اللقاء»؛[5]
انسان نمی تواند با دارایی اش، دیگران را جذب کند، ولی می تواند با اخلاق، این کار را کند و آنها را بَرده ی خود کند. حسن خلق از مصادیق صدقه است. آثار صدقه را هم دارد. ﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ﴾.[6]
رد نکردن سائل، هم سائل مادی است و هم سائل معنوی. اعطا و بذل های شما معنوی می تواند باشد.

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج68، ص75.

[5] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج74، ص384.

[6] سوره ضحی، آیه 10.