جلسه 1402/07/19

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات عقل/عقل /فضایل اخلاقی

محتويات
1- حدیث اخلاقی (خصوصیات عقل)
1.1- عقل، راهنمای مؤمن
1.2- عقل، پرمنفعت ترین مال
1.3- اقبال و ادبار عقل و ملاک عقل برای امر و نهی و پاداش و عقاب الهی



 
 
موضوع: فضایل اخلاقی/عقل /خصوصیات عقل
 
1- حدیث اخلاقی (خصوصیات عقل)
در روزهای چهارشنبه ضمن صلات مسافر، احادیث کافی را می خواندیم و خدا را شاکریم.
روایت بیست و چهارم کتاب عقل و جهل بودیم.
1.1- عقل، راهنمای مؤمن
«الْعَقْلُ دَلِيلُ الْمُؤْمِنِ».[1]

خدا درجات اساتید ما را متعالی کند. می فرمودند: «گاهی متن حدیث، گویای سند حدیث است». متن حدیث دلیل بر این است که سند، گویا است. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «عقل، دلیل مؤمن است». انسان مؤمن، همیشه تابع عقل است. مؤمن کسی است که معتقد به خدا باشد، کسی که خدا، رسالت و قیامت را باور داشته باشد. مبدأ و معاد و رسالت از باورهای مؤمن است. چراغ مؤمن، همیشه عقل اوست. این حدیث، این مطلب را ثابت می کند که ایمان بدون عقل و مؤمن بدون عقل نمی شود. مؤمن همیشه عاقل است. می توان گفت اگر روزی تزاحمی بین عقل و نقل به وجود آمد، کدام مقدم است؟ عقل، مبدأ نقلیات است. علوم نقلی هم منتهی به تأییدات عقلی برسد. در این عقل، نقل هم هست. حقیقت عقل، آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله) هستند. مبدأ تمام علوم نقلی ایشان هستند؛ چه قرآن و چه روایات.
«الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ».[2]
مصداق تام این مؤمن، شارع مقدس است. المؤمن است. دلیل این مؤمن، عقل اوست.
با قاطعیت و صراحت و باور عرض می کنیم که علوم نقلیِ ما باور عقلی را دارند و حامی آن عقل است؛ مگر آنچه تحریف شده باشد. برای همین احادیث منقول از اهل بیت (علیهم السلام)، هیچ گونه تنافی با عقل ندارند. منقول ما عین معقول این گونه ی ماست.
1.2- عقل، پرمنفعت ترین مال
روایت دوم:
امام صادق (علیه السلام) قال قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): «يَا عَلِيُّ لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ وَ لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ ».[3]

گاهی احادیثی از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و ذات اقدس الهی نقل می کنند.
وروِيَ عنه (علیه السلام): «أَنّه سُئلَ عنِ الحديثِ يرسله ولا يُسندُه فقالَ : إِذا حدّثْت الحديثَ فلم أسنِدْه فسَنَدي فيه أَبي عن جدِّي عن أَبيه عن جدِّه رسولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله و سلم) عن جَبْرَئيْلَ (علیه السلام) عنِ اللهِ عزَّوجلَّ »؛[4]
راوی می گوید: امام سجاد (علیه السلام) شهید شدند و به تعزیت و تسلیت ایشان، نزد امام باقر (علیه السلام) رفتیم. یک نفر به نمایندگی به امام باقر (علیه السلام) تسلیت گفت. قال الباقر (علیه السلام): «قال الله تبارک و تعالی». یعنی حضرت امام باقر (علیه السلام)، مستقیم از حضرت حق نقل کردند. جلسه که تمام شد، حضرت جواب تسلیت دوستان و شاگردان را دادند. آن فرد نماینده گفت: «گرچه امام سجاد (علیه السلام) را از دست دادیم ولی اگر ایشان می گفتند قال رسول الله (صلی الله علیه وآله)، شما می گویید: قال الله تبارک و تعالی».
«یا علی لا فقر أشدّ من الجهل و لا مال أعود من العقل»؛ فقری شدیدتر و بدتر از جهل نیست. شدتِ نداری است. مالی پر بهره تر از عقل نیست. بهترین سرمایه عقل است. باید بکوشیم عقل مان را تقویت کنیم. عقل چیست؟
احادیث، مُبَیِّنِ هم است. از امام صادق (علیه السلام) در مورد عقل سؤال کردند. ایشان فرمودند: «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[5]
عقل آن است که خدا با آن عبادت می شود و دل - اگر «جَنان» باشد - یا بهشت - اگر «جِنان» باشد - با آن به دست می آید. عقل، راهنمای ما به تمام خوبی ها است. عقلی که زیر بنای تکلیفات شرعیه است که باید مکلف، عاقل باشد، شمّه ای از این است. بفهمد که چه چیزی او را به خدا می رساند. آیا عبادات طفل ممیز صحیح است، یا خیر؟ ممیز کسی است که خوب و بد را تشخیص می دهد. در نظریات فقهی، طفل ممیز ملحق به مکلف است، نه صبی؛ چرا که تشخیص می دهد. در بحث معاملات هم گاهی مثلا کاسبی و تاجری، بچه ی نابالغی را در مغازه می گذارد. اگر مأذون از جانب بالغ است، قابل معامله است و مثل یک واسطه می تواند کار کند. اگر ندانیم مأذون از بالغ هست، یا خیر، اگر در عرف آن جامعه، کسی که پشت دخل مغازه باشد، دلیل و اماره بر اذن است است و درست است؛ بله، جایی که می دانیم مأذون نیست و یا ممیز نیست و کارهای غیرعقلایی می کند، معامله با او جایز نیست.
1.3- اقبال و ادبار عقل و ملاک عقل برای امر و نهی و پاداش و عقاب الهی
حدیث سوم
محمد بن مسلم از ابی جعفر (علیه السلام). حدیث بیست و ششم:
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: «لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلَ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحْسَنَ مِنْكَ إِيَّاكَ آمُرُ وَ إِيَّاكَ أَنْهَى وَ إِيَّاكَ أُثِيبُ وَ إِيَّاكَ أُعَاقِبُ».[6]

«لما خلق الله العقل قال له أقبل فأقبل»؛ خدا عقل را که آفرید، گفت رو بیاور و عقل رو آورد. مصداق عقل، آقا رسول الله (صلی الله علیه وآله) و اولیای الهی هستند.
«ثم قال له أدبر فأدبر»؛ دو امر کرد؛ اقبال و ادبار. در روایات داریم: «أول ما خلق الله العقل».[7]

«فقال و عزتی و جلالی ما خلقت خلقا أحسن منک»؛ من خلقی بالاتر و بهتر از تو نیافریدم. مخلوق اول، عقل است.
«إیاک آمر و إیاک أنهی و إیاک أثیب و إیاک أعاقب»؛ در این دنیا امر و نهی است و در آن عالم، ثواب و عقاب است. چهار امر بیشتر نیست؛ امر و نهی و ثواب و عقاب. ما بین این چهار چیز در حرکت و تلاش هستیم.
امر اقبال و امر ادبار به عقل تعلق گرفت. یک احتمال این است که اقبال و ادبار نسبت به خلق باشد. اقبال به دیگران.
تمام امور انسان، اقبال و ادبار دارد. اگر انسان اقبال و ادبار را مدیریت کرد، سالک موفق است. سالک باید اقبال الی الله داشته باشد. اقبال، قُرب آور است. احتمالات دیگر دارد که ان شاءالله در چهارشنبه ی بعدی طرح می شود.
 

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص25.

[2] جامع الأخبار، الشعيري، محمد، ج1، ص85.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[4] الإرشاد، الشيخ المفيد، ج2، ص67.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص26.

[7] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص99.