جلسه 1401/10/14

بسم الله الرحمن الرحیم



نسبت بین عقل وجهل/حدیث حباء /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- حدیث اول: نسبت بین عقل و ادب
1.1.1- عقل، هدیه ای الهی
1.1.2- لزوم تحصیل ادب با تکلّف
1.1.3- سیره ی معصومین (علیهم السلام) در تأدیب فرزندان
1.1.4- غیرقابل تکلف بودن عقل
1.2- حدیث دوم: عقل، ملاک بالارفتن اعمال
1.2.1- استفاده از محضر بزرگان، یکی از راه های پرورش عقل


 
 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)/حدیث حباء /نسبت بین عقل وجهل
 
1- حدیث اخلاقی (عقل)
1.1- حدیث اول: نسبت بین عقل و ادب
کتاب عقل و جهل، حدیث هجدهم:
ابوهاشم جعفری که از همراهان امام رضا (علیه السلام) است، نقل می کند: «عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ الرِّضَا (علیه السلام)، فَتَذَاكَرْنَا الْعَقْلَ وَ الْأَدَبَ، فَقَالَ: «يَا أَبَا هَاشِمٍ الْعَقْلُ حِبَاءٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْأَدَبُ كُلْفَةٌ فَمَنْ تَكَلَّفَ الْأَدَبَ قَدَرَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَكَلَّفَ الْعَقْلَ لَمْ يَزْدَدْ بِذَلِكَ إِلَّا جَهْلًا».[1]

1.1.1- عقل، هدیه ای الهی
عقل، حباء الهی است؛ یعنی عطیه ی الهی است. خرد و عقل، امری ذاتی است. زمینه ی عقل، خدادادی است. داده های خدا هم بر اساس قابلیت است و شرط قابلیت، داده ی اوست. تقسیم عقول بر حسب حساب و کتاب است.
1.1.2- لزوم تحصیل ادب با تکلّف
اما ادب، کلفت و زحمت است. مکلف را مکلف می گویند؛ چون تکلیف، زحمت دارد. انجام واجبات و ترک محرمات، زحمت دارد. بهشت را به زحمت می دهند. ادب، زحمت دارد ، رنج کشیدن دارد. «فمن تکلف الادب قدر علیه»؛ کسی که به زحمت، ادب را به دست آورد، بر این کار، توان دارد. بی رنج، گنج میسر نمی شود.
1.1.3- سیره ی معصومین (علیهم السلام) در تأدیب فرزندان
سیره ی اهل بیت (علیهم السلام)، در مقام تأدیب این بود که بچه ها را برای فراگیری مسائل اجتماعی و فرهنگی نزد دیگران می فرستادند. به لحاظ شخصیت حقوقی، علم لدنی داشتند، ولی به لحاظ شخصیت حقیقی، فرزندان شان را برای آموزش می فرستادند؛ از جمله رسول مکرم (صلی الله علیه وآله)، حلیمه ی سعدیه، دایه ی ایشان بود. بر عکس الآن که ادبستان ها در مناطق اجتماعی، بهتر است، قدیم در بیابان ها و امور بَدَوی بود. بهترین تأدیب ها، فرهنگ بدوی بود. لغات خوب در آنجا بود. لغات اصیل عرب در بدویّات است.
ادب چیست؟ ادب، یعنی انسان به حد و حدود اشیا طوری برسد که بشناسد و رعایت کند. أدبُ کلّ شیء بِحَسَبِه.
1.1.4- غیرقابل تکلف بودن عقل
«و من تکلف العقل لم یزدد بذلک إلا جهلا»؛ اگر کسی بخواهد رنج عقل را زیاد بکشد، جهلش زیاد می شود. عقل جبلّی، قابل کم و زیاد نیست.
1.2- حدیث دوم: عقل، ملاک بالارفتن اعمال
عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: «قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ لِي جَاراً كَثِيرَ الصَّلَاةِ كَثِيرَ الصَّدَقَةِ كَثِيرَ الْحَجِّ لَا بَأْسَ بِهِ قَالَ: فَقَالَ يَا إِسْحَاقُ كَيْفَ عَقْلُهُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لَيْسَ لَهُ عَقْلٌ قَالَ: فَقَالَ لَا يَرْتَفِعُ بِذَلِكَ مِنْهُ»[2]
.
حدیث دیگری از اسحاق بن عمار از امام صادق (علیه السلام) است. حدیث نوزدهم این باب است. ایشان می گوید: به امام (علیه السلام) عرض کردم:
«إن لی جارا کثیر الصلاة کثیر الصدقة کثیر الحج»؛ همسایه ای دارم که زیاد نماز می خواند و به حج می رود و صدقه می دهد. حضرت فرمودند: «کیف عقله»؟ عقلش، چطور است؟ فقط امور عبادی مهم نیست. گفتم: جانم به قربان شما «لیس له عقل»؛ عقل ندارد. «فقال: لا یرتفع بذلک منه»؛ نماز و روزه اش هم بالا نمی رود.
1.2.1- استفاده از محضر بزرگان، یکی از راه های پرورش عقل
این عقل عملی، مهم است. عقل معرفتی را باید قدر دانست. خدا را شاکریم که در محضر حضرت معصومه (سلام الله علیها) در این فضا و حوزه ی خوب با این کتب خوب و اساتید خوب هستیم. این دلیل بر این است که خدا ما را شکار کرده است. ﴿إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ﴾[3]
؛در شکارگاه الهی هستیم. بزرگان تعبیرهایی داشتند که تور الهی، تور سنگینی است.
حضرت علامه حسن زاده (قدس الله نفسه الزکیة) می فرمودند: «تور به لحاظ شکار، فرق می کند. نهنگ در دریا است. اگر انسان قوی شود، با افراد قوی سر و کار پیدا می کند».
ان شاءالله به مقاماتی که خدا برای مان مقدر کرده است، برسیم.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص23.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص24.

[3] سوره فجر، آيه 14.