جلسه 1401/03/18

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات صاحبان عقل/عقل /احادیث اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (خصوصیات صاحبان عقل)
1.1- عقل، بهترین وسیله ی عبادت خداوند
1.2- خصلت های کمال عقل در انسان
1.2.1- دورشدن صاحب عقل از کفر و شرّ
1.2.2- امیدداشتن رشد و خیر از صاحب عقل
1.2.3- بخشش اضافی مال
1.2.4- سکوت نسبت به سخنان اضافه
1.2.5- کفاف در قوت و رزق
1.2.6- سیرنشدن از کسب علم
1.2.7- دوست داشتن ذلت در برابر خدا به جای عزت در برابر غیرخدا
1.2.8- محبوبیت تواضع به جای شرف نزد انسان عاقل
1.2.9- کم شمردن کار خیر خود و زیادشمردن کار خیر دیگران
1.2.10- بهتردیدن دیگران نزد خود و بدتردیدن خود در نزد دیگران
1.2.11- حکایتی از حضرت موسی (علیه السلام)
1.3- ترک دروغ از عاقل، هرچند به نفع او باشد
1.4- عاقل، اهل مروّت
1.5- بهشت، بهای جان مؤمن


 
 
موضوع: احادیث اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)/عقل /خصوصیات صاحبان عقل
 
1- حدیث اخلاقی (خصوصیات صاحبان عقل)
بحمدالله رب العالمین در روزهای چهارشنبه، حدیث اخلاقی امام کاظم (علیه السلام) را به صحابه ی بسیار گران قدرشان و متخصص در بسیاری از علوم، جناب هِشام بیان می کردیم. هم صدور روایت، صدور خوبی است و هم جایگاه روایت، قابل بررسی است. فرازبه فرازِ این روایت می طلبد که برای این حدیث سیروسلوکی برنامه ریزی شود. این جلسه که جلسه آخر سال است و تعطیلات تابستانه ی حوزه است، ان شاءالله توشه ای برای آینده ی ما باشد.
حضرت فرمودند:
«يَا هِشَامُ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَيْ ءٍ أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ وَ مَا تَمَّ عَقْلُ امْرِئٍ حَتَّى يَكُونَ فِيهِ خِصَالٌ شَتَّى الْكُفْرُ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونَانِ وَ الرُّشْدُ وَ الْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولَانِ وَ فَضْلُ مَالِهِ مَبْذُولٌ وَ فَضْلُ قَوْلِهِ مَكْفُوفٌ وَ نَصِيبُهُ مِنَ الدُّنْيَا الْقُوتُ لَا يَشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ دَهْرَهُ الذُّلُّ أَحَبُّ إِلَيْهِ مَعَ اللَّهِ مِنَ الْعِزِّ مَعَ غَيْرِهِ وَ التَّوَاضُعُ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الشَّرَفِ يَسْتَكْثِرُ قَلِيلَ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِهِ وَ يَسْتَقِلُّ كَثِيرَ الْمَعْرُوفِ مِنْ نَفْسِهِ وَ يَرَى النَّاسَ كُلَّهُمْ خَيْراً مِنْهُ وَ أَنَّهُ شَرُّهُمْ فِي نَفْسِهِ وَ هُوَ تَمَامُ الْأَمْرِ يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ لَا يَكْذِبُ وَ إِنْ كَانَ فِيهِ هَوَاهُ يَا هِشَامُ لَا دِينَ لِمَنْ لَا مُرُوَّةَ لَهُ وَ لَا مُرُوَّةَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ قَدْراً الَّذِي لَا يَرَى الدُّنْيَا لِنَفْسِهِ خَطَراً أَمَا إِنَّ أَبْدَانَكُمْ لَيْسَ لَهَا ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ فَلَا تَبِيعُوهَا بِغَيْرِهَا».[1]

حضرت در اینجا سیره ی علمی را به سیره ی عملی تبدیل کردند. در سیروسلوک، ما باید راه را مشخص کنیم، بعد بگوییم که مثل فلانی باشید. خدا درجات استادمان حضرت علامه حسن زاده (قدس الله نفسه الزکیة) را متعالی کند. آیت الله العظمی بهاءالدینی فرمودند: «ما داشتیم از حوزه نا امید می شدیم؛ اما آقای حسن زاده را که دیدیم، امیدوار شدیم».
1.1- عقل، بهترین وسیله ی عبادت خداوند
حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) در این حدیث به هشام فرمودند: امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «ما عبد الله بشیء أفضل من العقل»؛ خداوند به قدری که به عقل عبادت می شود، به چیز دیگری عبادت نمی شود.
امام صادق (علیه السلام) در جواب کسی که از چیستی عقل از ایشان سؤال کرده بود، فرمودند: «ما عبد به الرحمن»؛[2]
عقل چیزی است که ما را به خدا نزدیک می کند. کاری که ما را به خدا نزدیک می کند، آن کار، عاقلانه است و هرچه دور کرد، هواست. امان از هوا. هوای نفس، آدم را مانند حبابی باد می کند، بعد می ترکد و خالی می شود و می بیند هیچ نیست.
گفت: « چرا ز غیر شکایت کنم، که همچو حبابهمیشه خانه خراب هوای خویشتنم».[3]

1.2- خصلت های کمال عقل در انسان
بعد حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمودند:
«و ما تمّ عقل امرئ حتی یکون فیه خصال شتی»؛ تا چند فضیلت پراکنده در انسان نباشد، عقلش کامل نمی شود. عقل، جامع پراکنده هاست.
بعد حضرت فرمودند:
1.2.1- دورشدن صاحب عقل از کفر و شرّ
«الکفر و الشر منه مأمونان»؛
«کفر» در مقابل «شکر» است. در قرآن هم مقابل کفر، شکر است. حضرت، اول با منفی شروع کردند. کفر و شرّ از عقل صادر نمی شود؛ نه اینکه از انسان صادر نشود، بلکه بالعَرَض صادر می شود.
1.2.2- امیدداشتن رشد و خیر از صاحب عقل
«وَ الرُّشْدُ وَ الْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولَانِ»؛ رشد و خیر از او انتظار می رود. کمال از او مطلوب است. انسان رشید، دنبال رسیدن به جایی است.
1.2.3- بخشش اضافی مال
«و فضلُ مالِه مبذول»؛ انسان عاقل، همیشه زائد مالش را بذل می کند و دست به خیر است.
1.2.4- سکوت نسبت به سخنان اضافه
«و فضل قوله مکفوف»؛ اضافه ی مالش را می دهد، ولی اضافه ی حرفش را نگه می دارد. حرف های اضافه گاهی ابتلا می آورد. شخصی به امام صادق (علیه السلام)گفت: «دیدم پرنده ای توسط دیگری شکار شد». فرمودند: «آن پرنده ای که شکار شد، از ذکر خدا غافل شد. تا حیوانی از ذکر خدا غافل نشود، مرگش فرا نمی رسد»[4]
. روایت است: «زمانی می آید که مرگ مردم با گناهان شان بیشتر است، تا به اجل شان».[5]

در ادامه امام موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمودند:
1.2.5- کفاف در قوت و رزق
«وَ نَصِيبُهُ مِنَ الدُّنْيَا الْقُوتُ»؛ انسان عاقل، نصیبش از دنیا فقط به قدر قوت و کفافش است.
1.2.6- سیرنشدن از کسب علم
«لَا يَشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ دَهْرَهُ»؛ از علم سیر نمی شود، ولو روزگاری زندگی کند. در مال باید قانع بود، ولی در علم باید قانع نبود و حریص بود. همیشه انسان باید در حال استفاده باشد. اگر روزگاری در علم سپری کند، از علم سیر نمی شود.
حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: «مَنْهُومَانِ لاَ يَشْبَعَانِ: طَالِبُ عِلْم وَطَالِبُ دُنْيَا»؛[6]
دو تشنه اند که سیر نمی شوند؛ تشنه ی علم و تشنه ی دنیا. اولی ممدوح و دومی مذموم است.
1.2.7- دوست داشتن ذلت در برابر خدا به جای عزت در برابر غیرخدا
«الذل أحب إلیه مع الله من العز مع غیره»؛
این که ذلیل باشد، ولی در محضر خدا باشد - که معمولا ذلتِ عبودیت است - بهتر از عزتی است که نزد دیگران داشته باشد.
1.2.8- محبوبیت تواضع به جای شرف نزد انسان عاقل
«و التواضع أحب إلیه من الشرف»؛
همیشه فروتن است. تواضع برایش بهتر از نخوت و غرور است.
1.2.9- کم شمردن کار خیر خود و زیادشمردن کار خیر دیگران
«يَسْتَكْثِرُ قَلِيلَ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِهِ وَ يَسْتَقِلُّ كَثِيرَ الْمَعْرُوفِ مِنْ نَفْسِهِ»؛
این جمله، خیلی زیباست. کمِ دیگران را زیاد می بیند و خوبیِ زیادِ خود را کم می بیند. عکس انسان های غیرعاقل که چیزی که از خودشان باشد، بزرگ نمایی می کنند و آنچه از دیگران باشد، کوچک نمایی می کنند.
1.2.10- بهتردیدن دیگران نزد خود و بدتردیدن خود در نزد دیگران
«و یری الناس کلهم خیرا منه»؛
همه ی مردم را بهتر از خود می بیند. وقتی بیرون می رویم و هر که را می بینیم، باید بگوییم از ما بهتر است.
«و أنه شرهم فی نفسه»؛
می گوید که من بدترینِ آن ها هستم.
1.2.11- حکایتی از حضرت موسی (علیه السلام)
جبرائیل (علیه السلام) بر حضرت موسی (علیه السلام) نازل شد و گفت: «خدا می خواهد موجودی که از آن متنفری و از تو بدتر است، نزد خدا بیاوری» - آزمایش ایشان بود - ایشان رفت و گشت، دید سگی روی زمین افتاده و در حال پوسیدن است و چیزی از او نمانده است. تا خواست بردارد، دید دندان سفیدی دارد. گفت: «خدایا نمی توانم بگویم که من از او بهترم». دست خالی به میعاد آمد - در ایام اربعین کلیمی هستیم – جبرائیل (علیه السلام) گفت: «مگر پیدا نکردی؟» حضرت موسی (علیه السلام) گفت: «یک سگ پیدا کردم، ولی دیدم دندان های سفیدی دارد و نتوانستم بگویم که من از او بهترم». جبرئیل (علیه السلام)، سلام خدا را به حضرت موسی (علیه السلام) رساند و گفت: «در امتحان خدا قبول شدی».[7]
پیامبر ما و کسانی که موفقند، باید همیشه دیگران را از خود بهتر بدانند.
«و هو تمام الأمر»؛
آدم به این مرحله رسید که خودش را از دیگران بهتر بداند، تمام الأمر است؛ یعنی تمام خیر و تمام سلوک است.
1.3- ترک دروغ از عاقل، هرچند به نفع او باشد
«یا هشام إن العاقل لا یکذب و إن کان فیه هواه»؛
انسان عاقل هیچ گاه دروغ نمی گوید ؛گرچه میلش باشد. از امام صادق (علیه السلام)، روایت است: «شیعیان ما شاید گناه کنند، ولی دروغ نمی گویند».[8]
لذا به ایشان، امام صادق (علیه السلام) می گویند.
1.4- عاقل، اهل مروّت
«یا هشام لا دین لمن لا مروّة له و لا مروّة لمن لا عقل له»؛
کسی که مروت ندارد، دین ندارد و کسی که عقل ندارد، مروت هم ندارد.
1.5- بهشت، بهای جان مؤمن
«و إن أعظم الناس قدرا الذی لا یری الدنیا لنفسه خطرا أَمَا إِنَّ أَبْدَانَكُمْ لَيْسَ لَهَا ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ فَلَا تَبِيعُوهَا بِغَيْرِهَا»؛
دنیا ما را در معرض خطر قرار داده است. ما ارزان فروش نباشیم. در اموال، ارزان فروش باشیم، ولی در مورد جان مان، گران فروش باشیم. نفوس مان را جز در برابر بهشت نفروشیم. انسان عاقل، اگر هم می خواهد معامله کند، عاقلانه معامله می کند که سودش بهشت است. برای کمالاتی که در پیش داریم، برنامه ریزی کنیم. ان شاءالله عاقلانه حرکت کنیم. ان شاءالله برای آخرت و دین مان برنامه ریزی کنیم.

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص18.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[3] صائب تبریزی، غزلیات، غزل شماره5745.

[4] مسند الإمام الصادق أبي عبد الله جعفر بن محمد(ع)، العطاردي، الشيخ عزيز الله، ج7، ص211.

[5] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج5، ص140.

[6] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص384، حکمت 457.

[7] عدة الداعي، ابن فهد الحلي، ج1، ص204.

[8] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج72، ص172.