جلسه 1401/02/21

بسم الله الرحمن الرحیم



خصوصیات عقلا/عقل /احادیث اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (عقل – خصوصیات عقلا)
1.1- عاقبت نگری
1.2- زهد در دنیا و رغبت به آخرت
1.3- غِنَی و آزادشدن از حسد و سلامت در دین از آثار کمال عقل
1.4- قناعت، یکی دیگر از آثار دیگر کمال عقل
1.5- درخواست کثرت مال، یا مال به قدر کفاف؟


 
 
موضوع: احادیث اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)/عقل /خصوصیات عقلا
 
1- حدیث اخلاقی (عقل – خصوصیات عقلا)
در احادیث کافی، توصیه های امام کاظم (علیه السلام) به هشام را می خواندیم.
1.1- عاقبت نگری
حضرت فرمودند: «يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ نَظَرَ إِلَى الدُّنْيَا وَ إِلَى أَهْلِهَا فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ وَ نَظَرَ إِلَى الْآخِرَةِ فَعَلِمَ أَنَّهَا لَا تُنَالُ إِلَّا بِالْمَشَقَّةِ فَطَلَبَ بِالْمَشَقَّةِ أَبْقَاهُمَا»؛[1]

ای هشام! انسان عاقل وقتی به دنیا و اهل آن نگاه می کند، می بیند که دنیا را با مشقت می شود به دست آورد. و نگاه به آخرت می کند و می بیند آن هم جز با مشقت به دست نمی آید. هم دنیا و هم آخرت، با سختی به دست می آید. انسان عاقل می بیند دنیا و آخرت هر دو مشقت دارد؛ ولی مشقت داشتنِ آخرت را انتخاب می کند که باقی است. آخرت طلب است، نه دنیا طلب.
1.2- زهد در دنیا و رغبت به آخرت
در فراز دیگر این حدیث، حضرت می فرمایند:
«يَا هِشَامُ إِنَّ الْعُقَلَاءَ زَهِدُوا فِي الدُّنْيَا وَ رَغِبُوا فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ الدُّنْيَا طَالِبَةٌ مَطْلُوبَةٌ وَ الْآخِرَةَ طَالِبَةٌ وَ مَطْلُوبَةٌ فَمَنْ طَلَبَ الْآخِرَةَ طَلَبَتْهُ الدُّنْيَا حَتَّى يَسْتَوْفِيَ مِنْهَا رِزْقَهُ وَ مَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا طَلَبَتْهُ الْآخِرَةُ فَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ فَيُفْسِدُ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ وَ آخِرَتَهُ»؛[2]

انسان عاقل به دنیا بی توجه و راغب به آخرت است. هم دنیا، طالب و مطلوب است و هم آخرت، طالب و مطلوب است. عده ای دنیا را طلب می کنند و دنیامطلوب می شوند. عده ای دنیا را طلب نمی کنند و دنیا طالبِ آن ها است. کسی که آخرت را بخواهد، دنیا او را می خواهد، تا رزقش را بدهد. آخرت و دنیا هر دو صفتِ خواهان و خواسته شده را دارد. شخصِ طالب آخرت، مطلوب دنیا می شود. آن قدر مطلوب می شود، تا جایی که تمام روزی اش را از دنیا کامل می کند. انسان عاقل، دنیا و آخرت را می بیند. می فهمد مشقت دنیا، فانی و مشقت آخرت، باقی است. می فهمد باید بین این دو، یکی را انتخاب کند؛ لذا آخرت را انتخاب می کند. انسان عاقل، مطلوبش آخرت است و خود، مطلوب دنیا است. کسی که دنیا را طلب کند که عاقل نیست. آخرت او را می طلبد و مرگ در حالی به سراغش می آید که هم دنیا و هم آخرتش، تباه می شود.
این، یعنی ای هشام! اگر می خواهی جزو عقلا باشی، دنیاطلب نباش، آخرت طلب باش! دنیا هم سراغت خواهد آمد.
1.3- غِنَی و آزادشدن از حسد و سلامت در دین از آثار کمال عقل
در ادامه، حضرت می فرمایند:
«يَا هِشَامُ مَنْ أَرَادَ الْغِنَى بِلَا مَالٍ وَ رَاحَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْحَسَدِ وَ السَّلَامَةَ فِي الدِّينِ فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي مَسْأَلَتِهِ بِأَنْ يُكَمِّلَ عَقْلَهُ».[3]

خیلی فرمایش عجیبی فرمودند و باید برای این فرمایش، دقت خاصی کرد. کسانی که در مسائل آسیب های خانوادگی و اجتماعی و سیاسی کار می کنند، این قسمت از حدیث، یک راه برون رفت است و باید برای آن، برنامه ریزی کرد.
کسی که می خواهد بی نیازی بدون مال و راحتی قلب از حسد داشته باشد و دینش، سالم باشد، «فلیتضرع إلی الله عزّ و جَلّ بأن یکمّل عقله»؛ باید به پیشگاه باری تعالی تضرع داشته باشد که عقلش را کامل کند. تضرع، دارویی برای زیاده خواهی های قلبی و عقلی و محفوظ ماندن از آسیب های دینی و روحی است. خواسته اش را نزد دیگران نبرد و تضرعش نزد خدا باشد.
1.4- قناعت، یکی دیگر از آثار دیگر کمال عقل
آثار این کامل شدن عقل چیست؟ حضرت می فرمایند:
«فَمَنْ عَقَلَ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا يَكْفِيهِ اسْتَغْنَى وَ مَنْ لَمْ يَقْنَعْ بِمَا يَكْفِيهِ لَمْ يُدْرِكِ الْغِنَى أَبَداً».
هر کس زیاده خواه است، عقلش آسیب دیده است. انسان عاقل، هیچ گاه زیاده خواهی ندارد.
در فرازی از الهی نامه گفتیم: «الهی! در قسمت آباد وجود، بیشتر از این، قسمت ما نبود؛ یا اباالقاسم مددی».
در قسمت آباد وجود، ارزاق ما تقسیم شده است.
«و من قنع بما یکفیه إستغنی»؛ کسی که به کفایت قانع شد، مستغنی است.
در جای دیگری از الهی نامه گفتیم: «الهی ما غنی نیستیم، ولی مستغنی ایم».
کسی که مستغنی باشد، به غنا هم می رسد. استغنای انسان، به یأس از دست مردم است. هرکس چشمش به دست مردم بود، استغنا ندارد. هر کس چشمش به خدا بود، مستغنی است. کاسب ها صبح ها می گفتند: «الهی به امید تو».
«و من لم یقنع بما یکفیه لم یدرک الغنی أبدا»؛ کسی که به کفایت، قناعت نکرد، به غنی نمی رسد. در ادعیه آمده است: «خدایا به قدر کفایت به ما بده».[4]
اگر به قدر کفایت باشد، طغیان نمی آید.
1.5- درخواست کثرت مال، یا مال به قدر کفاف؟
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) با صحابه در بیابانی می رفتند – جنگ، یا سفری بود - دیدند شتری آنجا است. گفتند بروید از صاحبش، شیر بگیرید. صاحبان شتر ندادند. حضرت دعا کردند: «خدا بیشتر به شما بدهد». بعد به چند بز رسیدند. از صاحبانش شیر گرفتند. آن ها هم، شیر بزها را دوشیدند و تقدیم کردند. رسول خدا (صلی الله علیه وآله) دعا کردند: «خدایا به قدر کفایت، عنایت کن». اصحاب از این دو نوع برخورد متفاوت حضرت با این دو گروه، سؤال کردند. فرمودند: «من به خواسته ی شخص، دعا کردم؛ آن ها وابستگی شان، زیاد بود، گفتم بیشتر شود. این ها چنین نیست و استغنا دارند، تقاضا کردم خدا به اندازه به آن ها بدهد. و این دعای به قدر کفاف، دعای بهتری است.[5]


 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص18.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص18.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص18.

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج69، ص61.

[5] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج69، ص61.