جلسه 1400/11/20

بسم الله الرحمن الرحیم



مقدمات تعقل/عقل /احادیث اخلاقی کتاب اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (چند مطلب در مورد عقل)
1.1- موانع تزکیه
1.2- نشانه ی قوت عقل
1.3- نشانه های اهل تعقل درباره ی خداوند
1.3.1- دوری از اهل دنیا و رغبت به خداوند
1.3.2- همراهی خدا با انسان در وحشت، تنهایی، فقر و سختی
1.4- مقدمات تعقل
1.5- فرق صدور عمل از عالم با صدور آن از جاهل
1.6- خاطره ای از تفکر آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله)


 
 
موضوع: احادیث اخلاقی کتاب اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)/عقل /مقدمات تعقل
 
1- حدیث اخلاقی (چند مطلب در مورد عقل)
امروز، چهارشنبه است و در محضر روایات شریف اصول کافی هستیم. فرمایش حضرت امام کاظم (علیه السلام) به شخصیتی مانند هشام مطرح می شد. عرض ما این است که این حدیث از احادیثی است که واقعا سیر معرفتی انسان را مشخص می کند؛ اینکه از کجا باید شروع کرد، سیروسلوک را چطور ادامه دهیم، چطور متخلق شویم و معرفت نفس پیدا کنیم.
«يَا هِشَامُ كَيْفَ يَزْكُو عِنْدَ اللَّهِ عَمَلُكَ وَ أَنْتَ قَدْ شَغَلْتَ قَلْبَكَ عَنْ أَمْرِ رَبِّكَ وَ أَطَعْتَ هَوَاكَ عَلَى غَلَبَةِ عَقْلِكَ يَا هِشَامُ الصَّبْرُ عَلَى الْوَحْدَةِ عَلَامَةُ قُوَّةِ الْعَقْلِ فَمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ اعْتَزَلَ أَهْلَ الدُّنْيَا وَ الرَّاغِبِينَ فِيهَا وَ رَغِبَ فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ كَانَ اللَّهُ أُنْسَهُ فِي الْوَحْشَةِ وَ صَاحِبَهُ فِي الْوَحْدَةِ وَ غِنَاهُ فِي الْعَيْلَةِ وَ مُعِزَّهُ مِنْ غَيْرِ عَشِيرَةٍ يَا هِشَامُ نَصْبُ الْحَقِّ لِطَاعَةِ اللَّهِ وَ لَا نَجَاةَ إِلَّا بِالطَّاعَةِ وَ الطَّاعَةُ بِالْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ وَ التَّعَلُّمُ بِالْعَقْلِ يُعْتَقَدُ وَ لَا عِلْمَ إِلَّا مِنْ عَالِمٍ رَبَّانِيٍّ وَ مَعْرِفَةُ الْعِلْمِ بِالْعَقْلِ يَا هِشَامُ قَلِيلُ الْعَمَلِ مِنَ الْعَالِمِ مَقْبُولٌ مُضَاعَفٌ وَ كَثِيرُ الْعَمَلِ مِنْ أَهْلِ الْهَوَى وَ الْجَهْلِ مَرْدُودٌ».[1]

1.1- موانع تزکیه
«یا هشام کیف یزکو عند الله عملک و أنت قد شغلت قلبک عن أمر ربک و أطعت هواک علی غلبة عقلک»؛
شما چطور انتظار داری به تزکیه برسی و خدا عمل تو را رشد دهد و بالا ببرد، ولی تو قلبت را از فرمان باری تعالی منصرف کرده باشی و اطاعت هوایت را کرده باشی و عقلت را مغلوب کرده باشی.
در دعای صباح آمده است: «إِلَهِي قَلْبِي مَحْجُوبٌ وَ نَفْسِي مَعْيُوبٌ وَ عَقْلِي مَغْلُوبٌ وَ هَوَائِي غَالِبٌ».[2]

یکی از عوامل رشد این است که انسان، هوایش غالب نشود. هوای مغلوب، یعنی رشد عقل. اگر عقل مغلوب و هوا غالب شود، انسان به زمین می خورد.
1.2- نشانه ی قوت عقل
«الصبر علی الوحدة علامة قوة العقل»؛ کسانی که صبر بر تنهایی می کنند، نشانه ی قوت عقل شان است.
انس، وحدت می آورد و وحدت، انس می آورد، و انس و وحدت، تعقل می آورد. اهل وحدت باشید؛ به خصوص وحدت در سحر و شب. چه عوالمی در پیش داریم. تفکر کنیم. قبر، اولین عالم است. قبر اصطلاحی، وعاء و نمادی برای آن عالم است. بدن مؤمن و مؤمنه باید احترام گذاشته شود. تمام عالم، قبر آدم است. قبر آدم، عالم است. فشار و وسعت قبر هم جز همین، چیز دیگری نیست؛ وحدت، وحدت، وحدت.
1.3- نشانه های اهل تعقل درباره ی خداوند
1.3.1- دوری از اهل دنیا و رغبت به خداوند
«فمن عقل عن الله إعتزل أهل الدنیا و الراغبین فیها و رغب فیما عندالله»؛
کسی که معرفت بیابد و از خدا معرفت گیرد و خردمندی را از خدا گرفت، اولین نشانه اش این است که از دنیازده ها و دنیاداران عالم فاصله می گیرد. رغبتش به چیزی است که پیش خدا است، نه مردم. اگر دنبال دنیازده گان نرفت، جز خدا کسی را چیزی حساب نمی کند.
در مورد امام جواد (علیه السلام) نقل شده که حاکم جور از کنارش عبور کرد. همه ی بچه ها فرار کردند. ایشان ایستاد. گفت: «فرزند چه کسی هستی»؟ حضرت خودش را معرفی کرد. بقیه ی بچه ها ترسیدند.گفت: «تو چرا نترسیدی»؟ حضرت فرمود: «اگر حاکم عادل باشی، ظلم نمی کنی و اگر ظالم باشی، به خدا پناه می برم».[3]

1.3.2- همراهی خدا با انسان در وحشت، تنهایی، فقر و سختی
«و کان الله أُنسَه فی الوحشة و صاحبه فی الوحدة و غناه فی العیلة و معزه من غیر عشیرة»؛
خداوند وحشت او را انیس و وحدتش را رفیق است. عائله مندی او را غنی است. در یکی از دفاتر الهی نامه گفتم: «الهی ما غنی نیستیم، اما مستغنی ایم». خداوند عشیره ندارد، ولی معز است. «یا معز الأولیاء».[4]
اگر انسان ولیّ خدا شود، عزتش با حضرت حق است. انسان نیاز به وحدت دارد.
1.4- مقدمات تعقل
«یا هشام نصب الحق لطاعة الله»؛ نصب حق و پابرجا داشتن حق برای طاعت خدا است.
«و لا نجاة الا بالطاعة و الطاعة بالعلم و العلم بالتعلم»؛
علم به حوزه و دانشگاه رفتن و استاد خدمت کردن است. «و التعلم بالعقل یعتقد و لا علم إلاّ من عالم ربانی و معرفة العلم بالعقل».
اگر می خواهید حق مدار باشید، سراغ طاعت بروید. اگر طاعت می خواهید، عالم شوید؛ عالم حقیقی کسی است که درس نخوانده، ولی گاهی معرفت دارد. علم به آموزش است. آموزش به اندیشه و باور است. باور، زیربنای همه ی علم ها است؛ علم را باید از عالم ربانی بگیرید. نسبت بین عقل و علم، عموم و خصوص مطلق است. هر عاقلی، عالم است، ولی هر عالمی، عاقل نیست. عقل چیست؟ «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[5]

1.5- فرق صدور عمل از عالم با صدور آن از جاهل
امام موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمودند: «یا هشام! قلیل من العمل من العالم مقبول مضاعف»؛ عمل از انسان عالم، کمش هم زیاد است.
«و کثیر العمل من أهل الهوی و الجهل مردود»؛
جاهل اگر نماز و روزه انجام دهد و به خود سختی دهد، بی فایده است. خدا با هوا نمی سازد. خرما با خدا نمی سازد. دنیازندگی با خدا قابل جمع نیست. یا تعلق، یا تحقق. اگر وابسته باشد، به زمین می خورد و اگر فارغ باشد، به نتیجه می رسد. ان شاء الله این حدیث را سرلوحه ی زندگی مان قرار دهیم؛ مانند حرکت اولیای الهی. اعزه ی من تفکرتان را زیاد کنید.
1.6- خاطره ای از تفکر آیت الله بهاءالدینی (رحمه الله)
حدود 6-7 سال بین الطلوعین، خدمت آیت الله العظمی بهاءالدینی بودیم. بعد از نوافل و مستحبات در تفکر خاصی بودند. خودم روایات را انتخاب می کردم و شرح ها و تفسیر و... را می دیدیم که بعد ببینیم ایشان چه می فرمایند. حرفی را بدون تفکر نمی گفتند. این نتیجه ی فکر قبلی شان بود.
نه کتاب خواندن زیاد و نه درس خواندن زیاد انسان را به نتیجه نمی رساند؛ بلکه باید انسان، اهل تفکر باشد. رزقنا الله إیانا و إیاکم که اهل تفکر بشویم.
ان شاءالله خدا به ما توفیق دهد که هوای مان، مغلوب عقل مان شود.
هر روز صبح این دعا را بخوانیم:
«إلهی قلبی محجوب و نفسی معیوب و عقلی مغلوب و هوایی غالب».[6]


 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص17.

[2] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص62.

[3] كشف الغمة في معرفة الأئمة ط- القديمة، الإربلي، علي بن عيسى، ج2، ص344.

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج99، ص85.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[6] کلیات مفاتیح الجنان، قمی، شیخ عباس، ج1، ص69.