جلسه 1400/10/29

بسم الله الرحمن الرحیم



نسبت بین انبیای الهی و عقل/جایگاه عقل /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (جایگاه عقل)
1.1- هدف از بعثت انبیا
1.2- ملاک در استجابت خداوند
1.3- ارتباط میزان عقل مردم با میزان علم آن ها به خداوند
1.4- کامل ترین مردم از جهت عقل
1.5- حجت ظاهره و حجت باطنه
1.6- نفس لوامه، جلوه ای از عقل
1.7- نقش معرفت خداوند در ترک گناه
1.8- انبیا و ائمه (علیهم السلام)، راهنمایان ظاهری
1.9- مأمور بودن انسان به تکلیف، نه نتیجه


 
 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب العقل و الجهل)/جایگاه عقل /نسبت بین انبیای الهی و عقل
 
1- حدیث اخلاقی (جایگاه عقل)
روزهای چهارشنبه بیشتر به مباحث اخلاقی می پرداختیم و در محضر روایات و سخنان ائمه (علیهم السلام) در اصول کافی شریف بودیم. روایت جناب هشام و نصیحت های به ایشان به عنوان شخصیت علمی و سیروسلوکی را بیان می کردیم.
1.1- هدف از بعثت انبیا
در ادامه این حدیث، حضرت فرمودند:
«يَا هِشَامُ مَا بَعَثَ اللَّهُ أَنْبِيَاءَهُ وَ رُسُلَهُ إِلَى عِبَادِهِ إِلَّا لِيَعْقِلُوا عَنِ اللَّهِ فَأَحْسَنُهُمُ اسْتِجَابَةً أَحْسَنُهُمْ مَعْرِفَةً».[1]
جناب هشام! خداوند انبیا و رسولان را نفرستاد، جز اینکه تعقل و تفکرشان و خبرشان از خدای متعال باشد. فرق نبی با رسول این است که رسول، دارای کتاب است، ولی نبی، فقط خبر از نبوت می دهد. انبیا و رسل آمدند که بگویند ما رسول خدا و نبی الله هستیم. اضافه ی نبی و رسول به حضرت حق می شود. مردم باید تفکر کنند که این ها فرستاده ی چه کسی هستند.
1.2- ملاک در استجابت خداوند
«فأحسنهم استجابة أحسنهم معرفة». حضرت فرمودند: «کسانی بهترین استجابت را دارند که بهترین معرفت را دارند». «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ».[2]
گفتیم ارزش انسان، به اندازه ی همت اوست. ارزش همت، به قدر معرفت است. در نظام وجود، معرفت است که درجات انسان را مشخص می کند. درجات انسان، به درجات معرفتی شان است. این مردم در آن ها رسم است که اگر بی وفایی از دوست، یا آشنای خود، یا از کسی که انتظار از او نداشتند می بینند، می گویند: خیلی بی معرفتی! این را جاهای مخصوصی به کار می برند. این، ناسزای سنگینی است. در نظام وجود، انبیای الهی بر اساس دعوت به اسمای الهی معرفت دارند. درجات انسانیت هم، به درجات معرفت است.
1.3- ارتباط میزان عقل مردم با میزان علم آن ها به خداوند
این به لحاظ احسن است. حسن علمی و عملی است. «وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ أَحْسَنُهُمْ عَقْلًا»؛[3]
کسانی اعلم هستند که بهترین عقل را داشته باشند. عقل بر اساس روایات، «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ»[4]
است؛ [یعنی عقل، عبودیت و بهشتی شدن را در پی دارد]. نظام وجود بر اساس معرفت می چرخد، معرفت بر اساس علم می چرخد و علم بر اساس عقل می چرخد.
1.4- کامل ترین مردم از جهت عقل
«وَ أَكْمَلُهُمْ عَقْلًا أَرْفَعُهُمْ دَرَجَةً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ»؛[5]
کسانی که کامل ترین عقل را دارند، بالاترین درجه را در دنیا و آخرت دارند. معرفت تا علم، و علم تا عقل، و عقل تا درجات.
﴿يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ﴾.[6]

در رفیع الدرجات باید بکوشیم. نظام درجاتی وجود، مراتب خاصی دارد.
1.5- حجت ظاهره و حجت باطنه
«يَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ ع وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ»؛[7]
خدا حجت ظاهری و باطنی دارد. حجت ظاهری، انبیا و حجت باطنی، عقل ما است. این عقل را دریابیم.
1.6- نفس لوامه، جلوه ای از عقل
واقعا انسان اگر عقلش را دریافت، همیشه نفس لوامه، او را در مقابل گناه سرزنش می کند. خوب هم هست که سرزنش کند. تا سرزنش نیست، بازخواست و بازداشت نیست. بازخواست و بازداشت از عقل انسان است.
1.7- نقش معرفت خداوند در ترک گناه
اگر به این نتیجه برسیم که عالم، ملکوت خداست، گناه نمی کنیم. خیلی ها جلوی یک بچه گناه نمی کنند. کسانی که گناه می کنند، در توحیدشان شک کنند. عالم، محضر خداست؛ در محضر خدا نباید معصیت کرد. عقل، انسان را به کجا می رساند. اول خود به این حدیث عمل کنیم و بعد راهگشا برای دیگران باشیم. باید با عقل حرکت کنیم. عقل، چراغی است که ره را گم نکنیم. این چراغ را از دست ندهیم.
1.8- انبیا و ائمه (علیهم السلام)، راهنمایان ظاهری
انبیا و رسولان، راهنمایانی هستند که چراغ به دست آمدند که ما را راهنمایی کنند. ﴿وَعَلامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ﴾؛[8]
ما به شما علامات دادیم، ولی به نجم و ستاره اهتدا کنید. در روایات فرمودند: «این علامات، ائمه (علیهم السلام) هستند و نجم، رسول الله (صلی الله علیه وآله) را شامل می شود که این نجم، مقام ولایت است که مقام بعدی است».[9]
﴿اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّوُر﴾ِ.[10]
خدا ولایت انسان را به دست گرفته است.
1.9- مأمور بودن انسان به تکلیف، نه نتیجه
ان شاءالله ضلالت و غوایت ندارد؛ گرچه انسان در کمالات خود، مأمور به نتیجه نیست.
کسی چند شب نماز شب خواند، فردایش دید که آیا کفش هایش جفت شده، یا خیر.
ما مأمور به تکلیف هستیم. اهل تعقل و معرفت باشیم. مأمور به تکلیف هستیم، نه نتیجه. هیچ تکلیفی بالاتر از اینکه به معارف برسیم و معرفت بیابیم، نیست. این حدیث، ادامه ی حدیث 12 اصول کافی از کتاب العقل است.
از آرزوهای ما این است که قرآن و حدیث، متن درسی در حوزه شود. قرآن، کتاب روی سر ما و روی قلب ما و عقل ما باشد. کتاب اصول کافی، کتاب کنار دست ما باشد. نکند شبانه روزی بیاید و گاهی تفکر در آیات نداشته باشیم. تفکر در آیات را نهادینه کنیم، تا ان شاءالله اهل معرفت و عقل باشیم.

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.

[2] نهج البلاغة، الدشتي، محمد، ج1، ص325، حکمت 47.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.

[4] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[5] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.

[6] سوره مجادله، آيه 11.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.

[8] سوره نحل، آيه 16.

[9] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص207.

[10] سوره بقره، آيه 257.