جلسه 1400/10/22

بسم الله الرحمن الرحیم



تفکر، سکوت و تواضع، از خصوصیات عاقلان/خصوصیات عاقلان /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (توصیه های امام کاظم (علیه السلام) به هشام در مورد عقل)
1.1- تفکر، نشانه ی عقل
1.1.1- تفکر در امرالله، یکی از مصادیق برتر تفکر
1.2- سکوت، نشانه ی تفکر
1.2.1- روش یکی از اولیای الهی برای تمرین سکوت
1.3- تواضع، مَرکَب عقل
1.4- ارتکاب نواهی، نشانه ی جهل
1.4.1- دو مسیر در سیروسلوک: اوامر و نواهی خداوند



 
 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)/خصوصیات عاقلان /تفکر، سکوت و تواضع، از خصوصیات عاقلان
 
1- حدیث اخلاقی (توصیه های امام کاظم (علیه السلام) به هشام در مورد عقل)
بحمدالله رب العالمین خدا را شاکریم که در محضر آیات و روایات هستیم. در روزهای چهارشنبه، احادیث کافی شریف را محضرتان بودیم. تا کنون قسمت هایی از حدیث 12 کتاب عقل و جهل را بیان کردیم. حدیث، طولانی است. حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) به هشام بن حکم که از یاران والامقام شان بود و در علوم مختلف، به خصوص عقلی و سیروسلوکی و حدیثی صاحب نظر بود، سفارش های مغتنمی دارند. این قسمت از فرمایش ایشان، یک رساله ی سیروسلوک است. اگر ما بر وفاق همین جمله حرکت کنیم، از سیروسلوک چیزی کم نداریم. اعمال و رفتار و زندگی فردی و اجتماعی را بر اساس همین فرمایش تنظیم کنیم. ان شاءالله این گونه باشیم. حضرت، فرمان و سیره و سلوک شان را بر اساس کلمه ی «کل» که مفید یک قانون همگانی است، بیان می کنند. فرامنطقه ای و فراجناحی حرف می زنند. برای شهر خاص یا زمان خاص حرف نمی زنند. حضرت در این فراز از روایت می فرمایند:
1.1- تفکر، نشانه ی عقل
«يَا هِشَامُ إِنَّ لِكُلِّ شَيْ ءٍ دَلِيلًا وَ دَلِيلُ الْعَقْلِ التَّفَكُّرُ وَ دَلِيلُ التَّفَكُّرِ الصَّمْتُ وَ لِكُلِّ شَيْ ءٍ مَطِيَّةً وَ مَطِيَّةُ الْعَقْلِ التَّوَاضُعُ وَ كَفَى بِكَ جَهْلًا أَنْ تَرْكَبَ مَا نُهِيتَ عَنْهُ».[1]

هر چیزی راهنما و رهبر و دلالت و اماره و نشانه ای دارد. اولین فرمایش حضرت این است. اخلاق و اعتقادات نشانه دارد، خداگرایی نشانه دارد. برای هر چیزی نشانه و راهنما و دلیل و جلوداری است. در نظام وجود، بحث رهبر، قانون همگانی است. همه جا دلیل و راهنما است. «و دلیل العقل التفکر». اولین معیار سنجش افراد، عقل است. عقل به تعبیر روایات، این خصوصیت را دارد: «مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ».[2]
در روایت هشام، حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام)، دلیل عقل را خواندن و فهم و به حوزه و دانشگاه رفتن ندانستند؛ بلکه فرمودند تفکر و اندیشه است. فکر، چیز مهمی است. خدا درجات اساتید ما را متعالی کند. هر وقت بین الطلوعین محضر آیت الله العظمی بهاءالدینی (رحمه الله) می رفتم، در حالت تفکر بودند. انسان، دانسته ها را برای تعقل می خواهد؛ یعنی تعلیم و تعلم اگر بستر و پیش نیاز تفکر بود، خوب است. دلیل تعقل، تفکر و اندیشه کردن است. جالب اینجا است که تفکر، متعلق می خواهد. موضوعش در روایات دیگر است.
1.1.1- تفکر در امرالله، یکی از مصادیق برتر تفکر
«... عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع يَقُولُ لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ».[3]
عبادت، تفکر در امر الهی است. امر الله، یک چیز بیشتر نیست؛ امرالله، هم امر تکوینی است و هم امر تشریعی. دلیل عقل، تفکر است. متعلق تفکر، امر الله است. انسان در امر الهی است. ﴿لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ﴾.[4]
مقام امر بالاتر از مقام خلق است. همه ی ما به نظام امراللهی زنده ایم. اولین نتیجه ی این تفکر این است که بریده و گسسته نیست. خود را جدا از نظام ملکوت نمی داند. متصل به نظام ملکوت است. موحد است. ﴿وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ﴾.[5]
اولین دلیل تفکر این است که ما را وابسته به حضرت حق می کند. این تفکر، مطلب اول در روایت بود.
1.2- سکوت، نشانه ی تفکر
مطلب دوم: «و دلیل التفکر الصمت»؛ دلیل تفکر این است که به انسان سکوت می دهد. «صمت» با صاد، یعنی سکوت. صاحب تفکر، پرحرف نیست، هر حرفی نمی زند، حرفش لگام و لجام دارد، گسسته حرف نمی زند. - عذر می خواهم. تعبیر روایی است - اسب هایی که چموش هستند، به آن افسار می زنند. سوارکار، افسار را که می کشد، اسب چموش را مهار می کند. می توانیم این حرف را بزنیم که صمت، وسیله ی آرامش انسان و تحقق عقل انسانی است. اسب چموش ما نیاز به افسار دارد. سکوت، سکوت، سکوت.
1.2.1- روش یکی از اولیای الهی برای تمرین سکوت
در تاریخ سیروسلوک برخی بزرگان نوشـته اند که برای تمرین سکوت، دانه ی ریگ و سنگی یا دانه ی خرمایی در دهان می گذاشتند، تا زبان حرکت کرد، به آن سنگ بخورد و زبان را نگه دارند. دلیل عقل، تفکر و دلیل تفکر، صمت است.
1.3- تواضع، مَرکَب عقل
«و لکل شیء مطیة»؛ برای هر چیزی مرکب راهوار و هموار است. وسیله ای که آدم را به نتیجه می رساند، عرب به آن «مطیه» می گوید.[6]
«و مطیة العقل التواضع»؛ مرکب عقل، تواضع است. دلیل عقل، تفکر است. دلیل تفکر، سکوت است و مرکب عقل، تواضع و فروتنی است. اگر کسی فروتن نبود، وسیله ی تفکر را ندارد. پس سکوت و تواضع، دو بال نشردهنده ی تفکر است. تفکر، نشانه ی عقل است. عقل در تفکر و تفکر در سکوت و همه ی این ها نتیجه اش در تواضع است. پس خلاصه ی این حدیث، سه مطلب اخلاقی است:
تفکر، سکوت و تواضع.
«مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ»؛[7]
هر کس برای خدا تواضع کند، خدا او را بالا می برد. اگر کسی تواضعش برای خدا نباشد و تکبر کند، خدا او را زمین می زند.
1.4- ارتکاب نواهی، نشانه ی جهل
جالب اینجا است که در این فراز فرمودند: «و کفی بک جهلا أن ترکب ما نُهِیتَ عنه»؛ در جهل تو همین بس که راه نَواهی را بروی. نهی، خلاف امر است.
1.4.1- دو مسیر در سیروسلوک: اوامر و نواهی خداوند
در این قسمت از روایت، یک قضیه ی منفصله ی حقیقیه داریم که یا راه جهل را می روی، یا راه عقل. جهل راه ندارد، اما راه سازی می کند. عقل، راه دارد و بزرگ راه هم هست که متأسفانه برای خیلی ها پوشیده است. ما در سیروسلوک مان، دو مسیر بیشتر نداریم؛ یکی بازِ باز است که مسیر امرالله و اوامر الهی است. مسیر دوم که مسیر بن بست است، مسیر نبایدها و نواهی خدا است. باید مراقب بایدها و نبایدها باشیم. ان شاءالله در مسیر حضرت حق حرکت کنیم. برای این فرمایش حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) به جناب هشام (رحمه الله) برنامه ریزی کنیم. ساعاتی را به تفکر بگذرانیم. از کجا آمده ایم، کجا هستیم و کجا می خواهیم برویم؟ اگر برای این سه سؤال جواب داشتیم، می توانیم به نتیجه برسیم.

 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.

[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص11.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص55.

[4] سوره اعراف، آيه 54.

[5] سوره نساء، آيه 113.

[6] القاموس المحيط، الفيروز آبادي، مجد الدين، ج4، ص391.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص122.