جلسه 1400/10/08

بسم الله الرحمن الرحیم



عقل، کامل کننده ی سایر حجتهای الهی - همراهی عقل با علم - شکرگزاری زیاد از اوصاف عاقلان/خصوصیات عاقلان در روایت هشام /احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)

محتويات
1- حدیث اخلاقی (توصیه های امام کاظم (علیه السلام) به هشام در مورد عقل)
1.1- بشارت خداوند به اهل تعقل در قرآن
1.2- عقل، کامل کننده ی سایر حجت های الهی
1.3- عقل، بیان و دلیل، سه پشتیبان برای سیروسلوک
1.4- لزوم رسیدن به نقطه ی یقین
1.5- همراهی عقل با علم
1.6- شکرگزاری زیاد، از اوصاف عاقلان
1.7- ارتباط قلب با عقل در قرآن و روایات
1.8- منظور از حکمت در قرآن


 
 
موضوع: احادیث اخلاقی اصول کافی (کتاب عقل و جهل)/خصوصیات عاقلان در روایت هشام /عقل، کامل کننده ی سایر حجتهای الهی - همراهی عقل با علم - شکرگزاری زیاد از اوصاف عاقلان
 
1- حدیث اخلاقی (توصیه های امام کاظم (علیه السلام) به هشام در مورد عقل)
1.1- بشارت خداوند به اهل تعقل در قرآن
در حدیث با برکت حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) به جناب هشام بودیم. تقاضا می کنم این حدیث را با دقت عنایت بفرمایید. اولین سفارش حضرت در جلسه ی گذشته خواندیم که توصیه کردند: «جناب هشام! اهل عقل و فهم را بشارت بده»؛ ﴿فَبَشِّرْ عِبَادِ﴾،[1]
﴿الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ﴾.[2]
یعنی باید دنبال تفهیم و تفهم و عقل باشیم. خواندن و دانستن، ملاک نیست؛ فهمیدن و رسیدن، مهم است. در فقره هایی از الهی نامه گفتیم: «الهی! صد هزار مرتبه شکر که دانستم و فهمیدم و ان شاءالله رسیدم». رسیدن، مهم است. رسیدن، آن است که مطالب نظری را لمس می کند. اهل نظر نیست؛ اهل بصر هم هست. در دهه ی بصیرت هستیم.
1.2- عقل، کامل کننده ی سایر حجت های الهی
در ادامه ی روایت، حضرت می فرمایند:
«يَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَكْمَلَ لِلنَّاسِ الْحُجَجَ بِالْعُقُولِ وَ نَصَرَ النَّبِيِّينَ بِالْبَيَانِ وَ دَلَّهُمْ عَلَى رُبُوبِيَّتِهِ بِالْأَدِلَّةِ».[3]

اکمال حجج الهی، به عقول است. «نصر النبیین بالبیان»؛ انبیا را با بیان یاری کرد. ﴿عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾.[4]

«و دلهم علی ربوبیته بالأدلة»؛ انبیا را با ادله به ربوبیت خود، راهنمایی کرد؛ اعم از ادله ی نقلی و عقلی.
1.3- عقل، بیان و دلیل، سه پشتیبان برای سیروسلوک
عقل و بیان و دلیل، سه پشتیبان انسان در سیر و سلوک است. آمیختگی و هماهنگی و اتحاد برهان و عرفان و قرآن، وسیله ی سیر و سلوک ما است. اینجا است که ما در رسیدن به حضرت حق از نعمت های مختلف می توانیم کارمان را آغاز کنیم.
1.4- لزوم رسیدن به نقطه ی یقین
دکارت فرانسوی از شک شروع کرد. گفت: «در هر چه شک کنم، در خودم و اندیشیدنم شک ندارم». از همین نقطه ی یقین، گسترش داد. هر انسانی به سعه ی وجودی، یک نقطه ی یقین دارد. باید بسطش دهد. اسباط، یعنی نوادگان شخص؛ چرا که ذریه، به نواده می رسد و بسط می یابد. «یا باسط» به همین جهت است. بسط حقیقت انسان، از نقطه ی یقین انسان است. ﴿وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ﴾.[5]

1.5- همراهی عقل با علم
در قسمت دیگر این حدیث، حضرت می فرمایند: «يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَقْلَ مَعَ الْعِلْمِ فَقَالَ وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ »؛[6]
ای هشام، همانا عقل همراه با علم است. خدای متعال فرمود: ﴿وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ﴾.[7]

عقل با علم است. این علم، دانستن اصطلاحات علمی نیست. این علم، علم حقیقی و واقعی است. آن است که برازندگی می آورد و انسان را راه می اندازد. این که در قرآن دارد ﴿لاَ يَعْقِلُونَ﴾،[8]
یا ﴿أَفَلَا تَعْقِلُونَ﴾،[9]
عقلی است که با علم است. دانش، پیش نیاز تعقل است. تعلم، پیش نیاز تعقل است. تا آموزش نیابیم، پرورش نمی یابیم و تا پرورش نیابیم، به عقل نمی رسیم. باید برنامه ریزی کنیم. ما تابع قلیل خواهیم بود، نه کثرت. ﴿أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾.[10]
این سیر را عنایت داشته باشید.
1.6- شکرگزاری زیاد، از اوصاف عاقلان
اینجا است که فرمودند: «يَا هِشَامُ ثُمَّ مَدَحَ الْقِلَّةَ فَقَالَ: ﴿وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ﴾.[11]
».[12]
قلّت هایی که در مقابل کثیر است، از غربال معرفتی باری تعالی و اهل بیت (علیهم السلام)، ردّ شده است. اسلام آمد، ایمان شد. ایمان، یقین شد. درجه به درجه، خصوصیت می یابد. این رحمت رحیمیه است؛ یعنی انسان باید ظریف و لطیف بشود، تا از ظریف ترین و لطیف ترین غربال های الهی، رد شود. تا جایی که به صافی باری تعالی می رسد. خانم ها وقتی می خواهند غذایی درست کنند، اَلَک های مختلفی دارند؛ ریز و درشت. الک ریز، آن چنان است که آرد نرم را از خود عبور می دهد. آرد نرم برای سوپ هایی لازم است که دانه اش معلوم نباشد، راحت الحلقوم باشد. ﴿وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ﴾.[13]
بعد از شکرگزاری، به قلّت ذکر می رسد. ﴿وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ﴾.[14]
همین طور به مرحله ی بعدی می رسد.
مراحل این شد: تعلم، تعقل، قلّت، شکر، تذکر و ذکری که: ﴿فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾.[15]

1.7- ارتباط قلب با عقل در قرآن و روایات
ان شاء الله برای این حدیث خیلی برنامه ریزی کنید. تا جایی که وقتی ذکری آمد، ﴿لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ﴾[16]
می آید. بعد حضرت فرمودند: «قلب، همان عقل است».[17]

1.8- منظور از حکمت در قرآن
﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ﴾.[18]
حکمت، چیست؟ فرمودند: «منظور از حکمت، همان عقل و فهم است».[19]
در عقلانیت مان و در فهم و دانستن مان، بکوشیم. ان شاءالله به رسیدن [به معارف حقیقی] برسیم.

 

[1] سوره زمر، آيه 17 .

[2] سوره زمر، آيه 18.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص13.

[4] سوره الرحمن، آيه 4.

[5] سوره سبا، آيه 13.

[6] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص14.

[7] سوره عنکبوت، آيه 43.

[8] سوره انفال، آيه 22.

[9] سوره مؤمنون، آيه 80.

[10] سوره زمر، آيه 29.

[11] سوره سبا، آيه 13.

[12] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص15.

[13] سوره سبا، آيه 13.

[14] سوره بقره، آيه 269.

[15] سوره ذاریات، آيه 55.

[16] سوره ق، آيه 37.

[17] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.

[18] سوره لقمان، آيه 12.

[19] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص16.