جلسه 1404/11/04

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت نبوی مشهور/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت نبوی مشهور
روایت نبوی مشهور
دو گونه نقل روایت
چهارمین روایت که مرحوم شیخ در ابتدای مکاسب برای استفاده ی قاعده کلی نسبت به حرمت تکسب به اعیان نجسه، مطرح می کند، روایت نبوی مشهور است. این روایت، به دو شکل نقل شده است: مطلق و همراه با «أکل». در نقل مطلق آمده است: ان الله إذا حرم شيئا حرم ثمنه[1]
یعنی خداوند وقتی یک شیء را حرام کند، ثمن آن را نیز حرام کرده است یعنی نقل و انتقال در آن صورت نمی گیرد مثل شراب و برابط و مزامیر. آنچه حرام می کند اعم است از آنکه نجس باشد مثل خمر یا پاک مثل برابط و مزامیر. این آلات چوب و پاک هستند اما در عین حال، حرام شده اند.
در نقل دوم «أکل» نیز وجود دارد. در کتاب أحمد بن حنبل آمده است: «كان رسول الله صلى الله عليه وسلم، قاعدا في المسجد مستقبلا الحجر، قال: فنظر إلى السماء، فضحك، ثم قال: لعن الله اليهود، حرمت عليهم الشحوم فباعوها، وأكلوا أثمانها، وإن الله عز وجل إذا حرم على قوم أكل شيء حرم عليهم ثمنه»[2]
؛ مسند احمد بن حنبل، جلد اول، صفحه 532. پیامبر اکرم در حالی که روبروی حجره ها نشسته بود، نظری به آسمان انداخت و لبخند زد و فرمود خداوند لعنت کند یهود. آنها شحوم (پی) را بر آنها حرام کرده بود اما آنها آن را فروختند و در ثمنش تصرف کردند. سپس فرمود: اگر خداوند خوردن چیزی را بر قومی حرام کند، ثمن آن را نیز حرام کرده است.
شهرت روایت نبوی در میان کتب اهل سنت
در بیشتر کتب روایی اهل سنت، این روایت ذکر شده است از جمله در مغنی و شرح الکبیر، جلد 5، صفحه 442 و جلد 11 صفحه 87 و در کشاف القناع، جلد سوم و در فقه السنة و در بسیاری از دیگر کتب.
بررسی منبع روایت نبوی
در میان شیعیان اولین کسی که این روایت را در کتاب خود نقل کرده، ابن ابی جمهور احسائی است در کتاب عوالی اللئالی. ایشان یک عالم و مجتهد و فقیه و مسلط به علوم عقلی و نقلی بوده است. کتاب عوالی از جهات مختلف بسیار قوی است. بعد از ایشان، محدّث نوری و غیر ایشان از این کتاب و روایات آن استفاده کرده اند. البته روایاتی که در این کتاب ذکر شده است در برخی از کتب قدما نیز وجود دارند مثل الخلاف شیخ طوسی و السرائر ابن ادریس و غنیه ابن زهره. این بزرگان از روایات این کتاب استفاده کرده اند.
برخی از علما این روایت را مرسل و غیر معتبر می دانند و از آن اصلا استفاده نمی کنند. مرحوم آقای خوئی در ذیل این روایت، اشکال سندی و دلالی مطرح می کند و می فرماید: لو فرضنا ثبوت النبوي على النحو المعروف لم يجز العمل به أيضاً للإرسال وعدم انجباره بالشهرة وغيرها، وذلك لأنّ... .[3]
در ادامه بحث دلالی را مطرح می کند که به آن خواهیم پرداخت. ایشان می فرماید این روایت، مرسل است و اگر کسی بگوید عمل اصحاب به این روایت، جابر ضعف سندی آن است، جواب می دهیم که عمل اصحاب به این روایت روشن نیست.
پذیرش بسیاری از روایات عوالی در نزد علمای شیعه
اگرچه این گونه از برخورد و مواجهه با این کتاب در میان علما وجود داشته است اما در فقه روایاتی داریم که فقط از این کتاب اخذ شده اند مثل الناس مسلطون علی أموالهم.[4]
مستند قاعده سلطنت تنها در کتاب عوالی اللئالی وجود دارد. علما فراوان از این روایت استفاده می کنند. مرحوم شیخ در بیع و در خیارات از این روایت فراوان استفاده کرده اند. در کتب قواعد فقهی از این روایت برای اثبات قاعده تسلیط استفاده شده است. قاعده تسلیط یکی از قواعد پذیرفته شده در کتب بیان کننده قواعد فقهی است و مستند این قاعده، همین روایت است.
همچنین روایت علی الید ما أخذت حتی تؤدي[5]
در این کتاب ذکر شده است و بسیار مورد استفاده فقها قرار گرفته است. در بحث برائت از روایت الناس في سعة ما لا یعلموا[6]
استفاده می کنند. روایت صلّوا کما رأیتمونی أصلّی[7]
نیز معروف و متخذ از همین کتاب است یعنی تنها کتابی که این روایت را بیان می کند، عوالی اللئالی است. قاعده میسور که یکی از قواعد بسیار مهم است، از همین کتاب اخذ شده است، لا یترک المیسور بالمعسور[8]
. گمان می کنم که سه مستند (سه روایت) به عنوان دلیلِ قاعده میسور در کتب قواعد فقهیه مطرح شده اند که یکی از آنها، همین روایت است. در یک مستند، تعبیر «بقدر ما استطعتم» آمده است لذا از آن برداشت می شود که مثلا در نماز، اگر نمی توانید نماز را به صورت ایستاده بخوانید، نشسته باید بخوانید. اگر کسی در حج نمی تواند طواف را انجام دهد باید در ویلچر بنشیند تا دیگران به او کمک کنند. بنابراین در مجموع روایات این کتاب از زمان های گذشته مستند مباحث فقهی بسیاری از فقها بوده اند مثل شیخ طوسی و ابن ادریس که قائل به عدم حجیت خبر واحد است.
نکته: اینطور نیست که اگر روایتی در کتب اربعه نباشد، هیچ حجیتی نداشته باشد مثل اصول اربعه مئه که برخی از روایاتش در هیچ کدام از جوامع قدیمه وجود ندارند و در عین حال، پذیرفته می شوند.
قوّت کتاب عوالی نسبت به دعائم
نکته: کتاب عوالی اللئالی به لحاظ سندی از کتاب دعائم الاسلام، قویتر است چون مرحوم ابن ابی جمهور احسائی، هفت طریق را در این کتاب ذکر می کند و می گوید راویان روایات مذکور در این کتاب، همگی در نزد من ثقه هستند. در کتاب دعائم به جای آنکه بگوید «راویان در نزد من ثقه هستند» گفته است «روایات این کتاب در نظر من موثّق هستند». بین این دو تعبیر تفاوت وجود دارد چون تعبیر اول دلالت دارد بر توثیق عام نسبت به راویان موجود در این کتاب بر خلاف تعبیر دوم. ابن ابی جمهور حدود هفت طریق را برای دستیابی به این روایات ذکر می کند که برخی از آنها طرقی قوی هستند. برخی از این طرق به امام معصوم ختم می شوند. این طرق در ابتدای کتاب ذکر شده است.
شخصیت ابن ابی جمهور احسائی
در مورد وثاقتِ ابن ابی جمهور، بسیاری از بزرگان قائل به وثاقت ایشان شده اند و مقامات بلندی را برای ایشان بر شمرده اند.
سوال: ابن ابی جمهور مربوط به قرن دهم هجری است و لذا فاصله زیادی با معصوم دارد.
جواب: توثیق عام دارد نه توثیق خاص.
سوال: شیخ در مکاسب، این کتاب را ضعیف شمرده است.
جواب: شیخ چندان اعتنای زیادی به مباحث رجالی ندارد و لذا مرحوم شیخ در ابتدای کتاب این روایات را از باب تبرک و تیمن ذکر می کند. شیخ در مباحث دلالی، اعجوبه بوده است اما ضعف سندی این روایات را بعید است که از کلمات شیخ به دست بیاورید. شیخ در چندین مورد از این روایت استفاده می کند.
سوال: شیخ کتابِ عوالی را ضعیف می داند.
جواب: برخی قائل به عظمتِ مؤلف و همچنین قوّت روایاتِ کتاب عوالی هستند. در عین حال که نسبت به ابن ابی جمهور قدحی وجود ندارد بلکه عبارات بلندی در بیان شأن بلند و رتبه بالای علمی ایشان وجود دارد، نسبت به این کتاب بی مهری صورت می گیرد. شاید وجه این بی مهری و کم توجهی، آن باشد که ابن ابی جمهور اهل معقول بوده است و علوم عقلی را نیز خوانده بود و احتمال داشت که علوم عقلی در حوزه فقه ایشان اثر گذاشته باشد. شاید اگر ایشان اهل فلسفه نبود، این کتاب را می پذیرفتند. من در مشهد این مطلب را استادمان مرحوم سید محمد جواد فقیه سبزواری مکرر می شنیدم. ایشان مرد بسیار بزرگ و محترمی بود. پدر بزرگوار ایشان از مراجع بزرگوار بود. من به ایشان علاقه مند بودم. ایشان می فرمود کم توجهی بزرگان به ایشان به جهت پرداختن ایشان به مباحث عقلی بوده است. اینکه ایشان خودش را مشغول به غیر مباحث اهل بیت و روایات کرده بود، سبب مهجوریت ایشان می شد.
در مورد مذهب ابن ابی جمهور کسی تردید در شیعه دوازده امامی بودن ایشان نکرده است بر خلاف قاضی نعمان.
من در گذشته وقتی حدود هشت سال درس خارج خواندم و در عین حال به مباحث عقلی می پرداختم، به خدمت یکی از مراجع تقلید رسیدم و از ایشان درخواست مشاوره علمی برای ادامه مسیر تحصیل داشتم. ایشان فرمود شما چون حدود هشت سال فقه خوانده اید، فقه را ادامه دهید و آن را ترک نکنید اما یکی از رشته های دیگر را نیز دنبال کنید. دو نفر به تبلیغ در منطقه ای می روند لکن یک هفته زودتر از آغاز ایام خاص تبلیغ مثل ماه مبارک رمضان، به آن منطقه می روند و برای مردم صحبت می کنند تا اگر مردم از یکی از آنها درخواست کردند که در منطقه بماند، به تبلیغ ادامه دهد. یکی از آنها ممحّض در فقه بود و دیگری فقه و فلسفه خوانده بود. کسی که فقه و فلسفه خوانده بود، سنگین سخنرانی می کرد و لذا منبر او گیرا نبود و مردم او را نپسندیدند. کسی که فقه خوانده بود، روان صحبت می کرد و به مسائل مبتلا به مردم می پرداخت. مردم صحبت او را پسندیدند و از او خواستند که ماه رمضان را در آنجا بماند و به روحانی دیگر کرایه راه دادند تا برگردد. آن روحانی که می خواست برود، گفت امشب چه کنم؟ چطور بخوابم؟ کجا بخوابم؟ روحانی دیگر پاسخ داد: این جوهر را امشب بالش خود قرار دهد و این عرض را لحاف خود قرار بده و امشب را سر کن و فردا از اینجا برو. در هر صورت، در گذشته مخالفت شدیدی با فلسفه و فلسفه خوان وجود داشت.
یکی از مباحثی که در مورد ابن ابی جمهور مطرح می کنند همین مطلب است که ایشان در مباحث معقول قوی بوده است. امروزه شیخنا العلامه جوادی آملی در مباحث معقول و منقول قوی و متبحر هستند. ایشان در برهه ای کتب معقول بیشتری نسبت به کتب منقول داشتند اگرچه امروزه شاید به عکس باشد. ایشان شاگرد مرحوم محقق داماد و مرحوم امام بوده است. ایشان در مباحث فقه نیز بسیار قوی ارائه می کردند.
در برخی از وقف نامه های مدارس آمده است که متولی حتما باید فلسفه خوانده یا حکیم باشد. در برخی از وقف نامه ها آمده است که در این مدرسه صرفا فقه می تواند تدریس شود.
ضعف سندی این روایت توسط همه بزرگان ذکر شده است لکن برخی آن را منجبر به عمل اصحاب دانسته اند. این روایت در مباحث متعدد به عنوان دلیل پذیرفته شده است. مرحوم آقای خوئی همین روایت را در برخی از کتب خود در برخی مباحث به عنوان دلیل قرار داده است. در کتب متأخرین مثل علامه حلی و بعد از ایشان و در کتب متقدمین مثل شیخ طوسی در خلاف و ابن ادریس و ابن زهره، به روایات عوالی تمسک شده است.
مرحوم آقای خوئی می فرماید این شهرت اثبات نشده است. ما گمان می کنیم که روایت محل بحث ما مورد عمل اصحاب قرار گرفته است. نکات و مباحثی درباره این روایت وجود دارد:
اگر این روایت را مقید به «أکل» بپذیریم، آیا ضابطه کلی از آن استنباط می شود یا صرفا به صورت مطلق مفیدِ ضابطه کلی است؟ إن الله إذا حرّم شیئا حرّم ثمنه. اگر این جمله ثابت شود، قطعا یک ضابطه کلی به دست می دهد. اما اگر همراه با «أکل» باشد، برخی گفته اند مفید ضابطه کلی نخواهد بود. ما در ضمن مباحث خواهیم گفت که چه بسا با همین نسخه نیز بتوان ضابطه کلی از آن استنباط کرد. به مصباح و دراسات و کتاب امام و کتاب آیت الله سبحانی مراجعه کنید و ببینید این بزرگان در مورد این دو نسخه چه گفته اند. بر اساس قاعده کدامیک از این دو نسخه را می توان پذیرفت. در مورد دو اصلِ «عدم زیاده» و «عدم نقیصه» حتما مطالعه کنید. آیا می توانیم از اصل عدم نقیصه یا اصل عدم زیاده در اینجا استفاده کنیم تا یکی از دو نقل را بپذیریم؟ اگر هیچ کدام از این دو اصل در اینجا قابل جریان نباشند، آیا می توان به ضوابط دیگری تمسک کرد برای پذیرفتن یکی از دو نقل؟ در جلسه بعد به این بحث خواهیم پرداخت. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص17.

[2] مسند احمد بن حنبل (ط. الرسالة)، ج4، ص95.

[3] موسوعة الامام الخوئي، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج35، ص35.

[4] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج2، ص138.

[5] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج3، ص251.

[6] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج1، ص424.

[7] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج3، ص102.

[8] عوالي اللئالي، ابن أبي جمهور، ج4، ص58.