جلسه 1404/10/20

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت دعائم الاسلام/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت دعائم الاسلام
مباحثی پیرامون حوادث اخیر
به دلیل حوادث اخیر چند جمله ای را در ابتدای این جلسه بیان می کنیم. این انقلاب، سه رکن دارد: اسلام، رهبری و مردم. در این حادثه اخیر، به هر سه رکن اهانت شده است. اولا به اسلام و نمادهای اسلامی اهانت شده است و مساجد را در شهرهای متعدد _لااقل در تهران حدود بیست و پنج مسجد_ آتش زدند و قرآن را آتش زدند و به علمای دین اهانت کردند و به رهبری اهانت کردند. امروز رهبری نماد دفاع از تشیع در جهان است. همچنین به مردم اهانت شد. مجموعه هایی به آتش کشیده شدند که در خدمت مردم بودند. عده ای زحمت می کشند تا جاده بسازند و بانک درست کنند و درمانگاه بسازند اما اینها درمانگاه و بانک را آتش شدند و خیابان ها و میدان ها را تخریب کردند.
ما در رشت درمانگاهی به نام حضرت سجاد ع داشتیم که شش طبقه بود. به ما خبر دادند که کلّ این شش طبقه آتش گرفت و از بین رفت و یک خانم پرستار در این درمانگاه بیشتر از ساعت کاریِ خود باقی ماند تا به بیماران رسیدگی کند و در همان درمانگاه به شهادت رسید.
سر برخی افراد را جدا کردند که این حرکت یک نوع توحّش است. مردم در این وقایع مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. تصمیم آنها فراهم کردنِ زمینه براندازی است و این حرکت ذیل جنگ دوازده روزه بود. در جنگ دوازده روزه قطعا تصمیمِ براندازی داشتند و زدنِ رئوس نظام را در سر داشتند و از طرف دیگر گمان می کردند که مردم به خیابان ها می ریزند که در همین جا اشتباه کردند. در هر صورت، این حرکت در ذیلِ جریان براندازی است.
در سال 2005 در لیبی نیز همین برنامه اجرا شد یعنی از داخل اغتشاش ایجاد کردند و سپس از بیرون حمله کردند و موفق شدند و قذافی به طرز فجیعی کشته شد.
آنها هنوز جامعه و ملت ایران را نشناخته اند. این مردم تاریخِ کهنی دارند به حدود شش هزار سال. این مردم، حتی قبل از اسلام، منشور اخلاقی داشتند. وقتی اسلام به ایران وارد شد، بدون جنگ و خونریزی اسلام را پذیرفتند چون روح اسلام، عقلانیت و معنویت و عدالت خواهی بود. گمان آنها، پیروزی در این جریان بود. افراد متوحّش و آموزش دیده را به کشور وارد کردند. سلاح های گرم به صورت فراوان به کشور وارد شد و این وقایع ناگوار رخ داد.
امروز بعد از تشرّف به حرم آیاتی را تلاوت کردم که در سوره عنکبوت بود. این آیات در رابطه با فتنه و امتحان بود. برخی گمان می کنند که با ایمان آوردن، امتحان و آزمایش نمی شوند. ما امروزه در امتحان بزرگی هستیم و اگر حرفی نزنیم و موضع نگیریم و تبیین نکنیم و صرفا به درس گفتن بسنده کنیم، مؤاخذ خواهیم بود. بالاخره ما حکومت شیعی را به مقدار بسیار اندک و محدود در زمان امیر المومنین ع و امام حسن ع تجربه کردیم و بعد از آن هیچ گاه حکومت شیعی در کار نبود مگر در برخی نقاط به صورت بسیار کم رنگ. حکومت فاطمیون در مصر وجود داشته است لکن شیعه دوازده امامی نبوده اند. تنها حکومتی که در رأس آن، ولایت فقیه قرار دارد بر اساس مبانی شیعی، با همان سه رکن، جمهوری اسلامی ایران بوده است.
این کشور و حکومت، پیشرفت بسیار زیادی داشت و خدمات بسیار زیادی ارائه کرد. متأسفانه نسبت به پیشرفت ها در جمهوری اسلامی، سیاه نمایی می کنند. رتبه علمی ایران، رشد کرد و امروزه به رتبه پانزده رسیده است. در برخی از رشته ها، رتبه دهم و در برخی، رتبه پنجم را دارد. در ابتدای انقلاب، رتبه علمی ایران، پنجاه و هفت بود. همین رشد علمی، اقتدار به وجود آورد. اگر این قدرت علمی را نداشتیم، اقتدار نظامی نداشتیم و کسی ما را به میز مذاکره دعوت نمی کرد.
به هر حال، این مردم سزاوار خدمت هستند. آنها از ابتدای انقلاب، جان فشانی کردند و وفادار بودند. ما شهدای بسیاری را اهدا کردیم. در طول این انقلاب، در برهه های مختلف شهدای فراوانی داشتیم مثل مدافعین حرم و شهدای جنگ دوازده روزه. در این دوازده روز، بیشتر از هزار شهید دادیم که در بین آنها کودک و زن و مرد بودند. ما پاک ترین ها و بهترین ها را دادیم. این خون های پاک ریخته شد تا این انقلاب حفظ شود. این انقلاب، با چنگ و دندان حفظ شد. ادبیات این انقلاب، مقابله با زور و زورگویی بود. مستکبرین، دیگران را نمی بیند و صرفا به دنبال به خدمت گرفتن دیگران هستند و می خواهند دیگران را به زور تسلیم کنند تا هیچ کس اراده ای از خود نداشته باشد. معنای جریان استکبار، سلب اراده از غیر است.
باید مدیریت صورت گیرد و انسان های متعهد و خصوصا با روحیه جهادی باید به میدان بیایند و این بسیار مهم است. نباید در نهضت خدمت رسانی کوتاهی صورت گیرد چون مردم، سزاوار خدمت هستند. عدالت به معنای واقعی باید پیاده شود. باید مشکلات معیشتی مردم، تدبیر شوند اگرچه بخشی از مشکلات ناشی از تحریم بوده است. در طول سالهای متمادی، تحریم ها افزایش پیدا کردند لکن این مشکلات را باید مدیریت کرد. ما هم باید کوتاهی خود را بپذیریم. همه ما کوتاهی داشتیم. برخی از ما نتوانستیم دستاوردها را به خوبی بیان کنیم. برخی از ما خوبی ها را ندیدیم و سیاه نمایی کردیم در نتیجه برخی جوان ها و نوجوانان فریب خوردند. اما داستان در این چند روزِ اخیر از جهتی با وقایع دیگر متفاوت بود. در این چند روز به جنگ آمدند.
عده ای از مومنین و معتقدین به انقلاب و نظام، مثل کسبه بازار تهران، اعتراض به حقی داشتند و ما نباید جلوِ این اعتراضات را بگیریم. اعتراض مدنی و تعریف شده و قانون مند باید وجود داشته باشند اما اعتراض به معنای آتش زدنِ کارخانه و بانک نیست و اعتراض به معنای به آشوب کشیدن شهر نیست. اما عده ای از این فرصت استفاده کردند و جنگی را در داخل شکل دادند. اگر تدبیرهای لازم صورت نمی گرفت، معلوم نبود چه رخ می داد. بی بی سی و امثال آن گفتند تهران و مشهد، سقوط کردند و تحت تصرف اغتشاش گران در آمدند. دیشب تصمیم داشتند، کار را تمام کنند. این نیروهای آموزش دیده و تخریب گر درصدد نابود کردن همه جا بودند. استانداری ها و مراکز صدا و سیما را در نظر گرفته بودند. گزارش های متعددی از شهرهای مختلف داشتیم که بیشترین خسارات مربوط به رشت و ایلام میشد. خسارات بسیار زیادی به ملت وارد شد. به شهر تهران، سه هزار میلیارد خسارت وارد شده است و این خسارت به مردم وارد شده است. این افراد، به جنگ آمدند یعنی مفسد و محارب هستند. قوه قضائیه باید این افراد را به سرعت به اشد مجازات برساند و مردم نیز باید ببینند. اینجا، اغماض کردن جایی ندارد.
از طرف دیگر، به حق مردم و به مشکلات مردم باید رسیدگی شود. فشارهایی که در مسئله معیشت به مردم وارد می شود باید رسیدگی شوند. غارتگران و دزدانِ بین الملل، امروزه در دنیا غارتگری می کنند اما در هر جا به شکل متفاوتی ورود می کنند مثل ونزوئلا که برای در اختیار گرفتن نفت آنجا به آن شکل دخالت و ورود کردند.
اما آنچه ما فهمیدیم آن است که جامعه و مردم ایران با مردم تمام دنیا متفاوت هستند. در همین شب ها مساجد و مردم را دیدید که حتما در روزهای آینده تجمعات بسیار عظیم تری شکل خواهد گرفت. اینها مردم ایران هستند. بله برخی از جوانان نیز فریب خوردند. ما متأسفانه نتوانستیم ارتباط عمیق و عنیق خود را با نوجوانان و جوانان داشته باشیم و این نقد به ما وارد است.
نظام معمولا با فریب خوردگان با رأفت برخورد می کند در عین حال که باید تنبیه شوند اما نباید با کسانی که به جنگ نظام آمدند و سلاح گرم داشتند، مسامحه شود. به دنبال این بودند که جنگ داخلی شکل بگیرد و از بیرون حمله کنند.
در عین حال که اشکالات و نقدهایی وارد هستند اما همه مکلف به دفاع از انقلاب و اسلام هستیم. من وقتی دیدم که مساجد و قرآن ها را آتش زدند، بسیار ناراحت و متأثر شدم. در ابتدای انقلاب، بچه های سپاه را در مجالس عروسی سر می بریدند و بعدا داعش نیز روی همه را سفید کرد. این اغتشاش گران نیز همین کار را کردند. وحشی بودند و ترس در جامعه ایجاد کردند و احکام این گونه افراد مشخص است لذا هم قوه مجریه باید به محکم به کار خود بپردازد و هم قوه مقننه باید با تقنین درصدد رفع مشکلات معیشت باشد و بحث بودجه را به صورت جدی مورد دقت قرار دهد تا یک جهت دهی برای رفع مشکلات افراد کم درآمدِ جامعه باشد. از طرف دیگر، قوه قضائیه نیز باید به وظیفه خود عمل کند.
به همه نیروهای امنیتی به دلیل این فقدان ها در این حوادث اخیر تسلیت می گوییم و از خداوند می خواهیم که همه ما را نسبت به وظائف خود آشنا کند.
روایت دعائم الاسلام
سومین روایت که مرحوم شیخ در ابتدای مکاسب از باب تبرک و تیمّن ذکر کرده اند تا از آن ضوابطی را استخراج کنند، روایتِ دعائم الاسلام از نعمان بن محمد معروف به قاضی نعمان است. این روایت را می خوانیم و بحثی در مورد مؤلف کتاب دعائم و بحثی را درباره سند روایت و بحثی را در رابطه با دلالت روایت خواهیم داشت. سعی می کنیم این بحث را در حدود دو جلسه به اتمام برسانیم. اگر این روایت، پذیرفته شود، می تواند در معاملات برای شناخت حلال و حرام بسیار مفید باشد و می تواند یک ضابطه کلی برای حلیت بیع را در اختیار فقیه قرار دهد. به احتمال زیاد با دقت در این روایت به این نتیجه برسید که این روایت، بخشی از روایت تحف است.
قاضی نعمان
نعمان را یک فقیه اسماعیلی می دانند. بعدا خواهیم گفت که او یک فقیه اسماعیلی بوده است یا یک فقیه اثناعشری. او در دستگاه خلافت فاطمیون در مصر، قاضی القضات بوده است و از ابتدای دعوت فاطمیون با آنها همراه بوده است و چهار خلیفه ی آنها را درک کرده است. آثار زیادی در کلام و فقه امامیه از او به جا مانده است. او شخصیتی بسیار قوی در مباحث کلامی و فقهی بوده است. اگر بتوانیم شیعه ی اثناعشری بودن او را اثبات کنیم، کتاب دعائم الاسلام بسیار به کار خواهد آمد. این کتاب یکی از مهمترین کتب ما است. دقت های بسیار خوب و باب بندی مناسبی و نظم خوبی در این کتاب وجود دارد. این کتاب مشتمل بر دو جلد است.
کتب قاضی نعمان
کتب متعددی از قاضی نعمان منتشر شده است از جمله دعائم الاسلام، اساس التأویل، المجالس و المسائرات. این سه اثر، مهمترین آثار او هستند. کنیه ی او «ابوحنیفة» است. اسماعیلیون قاضی نعمان را از خودشان و اسماعیلی مذهب می دانند و او را کاملا در اختیار گرفته اند و او را یکی از علمای بزرگ اسماعیلی می دانند لذا پرهیز داشتند که در مورد او از کنیه ی «ابو حنیفة» استفاده کنند چون این کنیه به یکی از امامان فقه اهل سنت برگشت می کند.
تولد و وفات
تاریخ تولد قاضی نعمان چندان مشخص نیست. برخی این تاریخ را بین سالهای 283 تا 290 ذکر کرده اند. وفات ایشان، در سال 363 ذکر شده است. ایشان جایگاه بسیار رفیعی در میان اسماعیلیان و خلفای اسماعیلی داشته است به گونه ای که چهارمین خلیفه اسماعیلی به نام المعزّ لدین الله می گوید اگر کسی یک صدم از موفقیت های قاضی نعمان را به دست آورَد، برای او از سوی خدا بهشت را ضمانت می کنم.
شخصیت علمی قاضی نعمان
قاضی نعمان از جهت علمی بسیار برجسته بوده است در حدی که ناصر خسرو _شاعر قرن پنجم_ اشعاری را در وصف او می سراید. ابن خلکان در کتاب «وفیات الأعیان» قاضی نعمان را در غایتِ فضیلت می داند و می گوید ایشان اهل قرآن و عالم به معانی قرآن بوده است و از ابعاد فقه و اختلاف فقها آگاهی عمیقی داشته است و لغت و شعر و تاریخ مردم را می شناخت و در همه این امور با درایت و انصاف بود و به بهترین وجه و به زیباترین عبارت، هزاران عبارت درباره اهل بیت ع گفته است و مناقب ایشان را بیان کرده است و نسبت به ردّ مخالفان کتبی نگاشته است.
قاضی نعمان به لحاظ فعالیت های سیاسی و اجتماعی وظیفه بسیار خطیری داشته است به گونه ای که به رتبه قاضی القضات رسیده است.
مذهب قاضی نعمان
درباره مذهب قاضی نعمان، برخی او را سنی مذهب دانسته اند. در کتاب «روضات الجنّات»، جلد 8، این نظر پذیرفته شده است. دیگران نیز گفته اند که قاضی در ابتدا سنی مذهب بوده است که مستبصر می شود و به مذهب اهل بیت ع بر می گردد. اما در مورد اینکه بعد از استبصار کدام مذهب را پذیرفته است، اختلاف جدی وجود دارد. برخی در مورد مذهب او توقف کرده اند و به نظر متقنی دست پیدا نکرده اند چون نسبت به اسماعیلی مذهب بودنِ او و دوازده امامی بودن او قرائن و اشکالاتی وجود دارد. در مجموع، چهار نظر در مورد مذهب ایشان وجود دارد: 1. سنی مذهب 2. اسماعیلی مذهب 3. شیعه دوازده امامی 4. توقف.
علامه مجلسی در کتاب بحار قائل به شیعه دوازده بودنِ قاضی نعمان شده اند. علامه به صراحت می گوید اگرچه قاضی نعمان در دستگاه خلافت فاطمی بوده است اما شیعه امامی می باشد. شیعه امامی در اینجا به معنای دوازده امامی است.
شیعه امامی دو اصطلاح دارد: خاص و عام. اصطلاح خاص به معنای شیعه دوازده امامی است و اصطلاح عام به معنای کسانی است که خلافت بلافصل امیر المومنین ع را پذیرفتند لذا شامل همه فرقه های شیعه می شود مثل زیدیه و اسماعیلیه و فطحیه.
مرحوم علامه مجلسی در بحار الانوار، جلد1، صفحه38، طبق چاپ إحیاء التراث العربی (بیروت) می فرماید: أبي حنيفة النعمان بن محمد بن منصور قاضي مصر في أيام الدولة الإسماعيلية و كان مالكيا أولا ثم اهتدى و صار إماميا و أخبار هذا الكتاب أكثرها موافقة لما في كتبنا المشهورة.[1]

محدث نوری در کتاب مستدرک از قاضی نعمان به صورت قوی دفاع و او را دوازده امامی معرفی می کند. در مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، در خاتمه جلد سوم، در صفحه 311 تا 320 به تفصیل به بیان دلائلی می پردازد که قاضی نعمان شیعه دوازده امامی بوده اگرچه تقیه می کرده است. ما پنج مورد شاهد بر شیعه امامی نبودن او دیدیم مثل فتوا بر خلاف نظر شیعه. این موارد نیاز به توضیحاتی دارد که در جای خود بیان خواهیم کرد.
مرحوم شیخ عباس قمی در کتاب خود ادعا می کند که قاضی نعمان کتابی در اثبات امامت حضرت مهدی بر اساس باور شیعه دوازده امامی داشته است. مرحوم شیخ عباس در کتاب سفینة البحار و همچنین در کتاب الکنی و الألقاب به شیعه بودن قاضی نعمان اشاره می کند. در کتاب الکنی و الالقاب، جلد3، صفحه 56 در ذیل نام «ابو حنیفة المغربی» این مطلب را بیان می کند و می گوید او فقیهی فاضل و محدّثی والامقام بود.
مرحوم وحید بهبهانی در کتاب «تعلیقة علی منهج المقال»، صفحه 347، قاضی نعمان را از اجلای شیعه می شمارد. این تعبیر معمولا منصرف به شیعه دوازده امامی است.
شخصیت های دیگری مثل مرحوم مقدس اردبیلی و آقابزرگ تهرانی همین نظر را اختیار کرده اند. البته آقابزرگ تهرانی این مطلب را با احتیاط بیشتری به این صورت بیان می کند که قاضی نعمان، اسماعیلی مذهبِ نزدیک به شیعه است.
برخی معتقدند که روایات کتاب دعائم، دقیقا منطبق بر روایات کتب اربعه است و کسی که با این دقت، فقه امام صادق ع را روایت کند، باید امامی مذهب باشد. لکن اینطور تعبیر می کنند: «إمامیّ مذهبه، إسماعیلی سمته» یعنی سمت و سوی او به دلیل جایگاهش، اسماعیلی بوده است.
در مقابل، عده ای مثل مرحوم میرزا عبد الله افندی، صاحب ریاض، اسماعیلی بودن را می پذیرند (در جلد5). آیت الله شبیری نیز اسماعیلی بودن را می پذیرند. در جایی دیدم که آیت الله سیستانی نیز به همین نظر قائل شده اند. از اهل سنت، ذهبی و عسقلانی، قائل به اسماعیلی بودن قاضی نعمان شده اند.
ابن خلکان قاضی نعمان را امامی می داند و در تعبیر خود درباره قاضی نعمان از تعبیر «امامی» استفاده می کند که برخی از این تعبیر، دوازده امامی بودن را برداشت کرده اند لکن برخی از آقایان پاسخ می دهند که مراد ابن خلکان از «امامی» چندان روشن نیست چون امامی یک اصطلاح خاص به معنای شیعه دوازده امامی و یک اصطلاحِ عام دارد یعنی همه کسانی که امامت بلافصلِ امیر المومنین را پذیرفته باشند. در مورد تعبیر «شیعه» نیز همین دو کاربرد و اصطلاح وجود دارد و شیعه به معنای عام، شامل همه فرقه های شیعه می شود. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج1، ص38.