تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/10/01
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت فقه الرضا/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت فقه الرضا
روایت فقه الرضا
مؤلف کتاب فقه الرضا
ادله انتساب فقه الرضا به امام رضا ع و ردّ آنها
دلیل اول، شهادت علامه مجلسی و سید بحر العلوم
بحث ما در خصوص چهار روایتی بود که مرحوم شیخ در ابتدای مکاسب مطرح کردند. بحث از روایت تحف به پایان رسید اگرچه نکات دیگری را در آینده درباره این روایت بیان خواهیم کرد. روایت فقه الرضا را خواندیم و بحث به مؤلف این کتاب رسید. در این نظرات متعددی مطرح است که عمده آنها چهار نظریه می باشد.
نظر اول این کتاب را مربوط و منتسب به امام رضا ع می داند. قائلین به این نظریه، چند دلیل و قرینه مطرح می کنند. دلیل اول، نقل علامه مجلسی است که از پدر خود نقل می کنند.
نقل سید بحر العلوم و عدم حجیت آن
نقل دیگری از مرحوم بحر العلوم وجود دارد. ایشان می گوید من در سفر به مشهد، در خزانه ی کتابخانه ی حضرت، به این کتاب برخورد کردم و دیدم که نوشته شده است که این کتاب متعلق به امام رضا ع است. حضرت، این مطالب را برای شخصی به نام محمد بن سکین بیان کرده اند. محمد بن سکین یکی از اصحاب امام رضا ع و ثقه است. مرحوم نجاشی ایشان را ثقه می داند. مرحوم بحر العلوم سپس می فرماید من به واسطه این مطالب یقین کردم که این کتاب از امام ع است.
مرحوم حاجی نوری در خاتمه ی کتاب مستدرک، مفصل در حدود صد صفحه در مورد این مسئله بحث می کند و اشکالات دیگران را مطرح می کند و پاسخ می دهد. ایشان به نسخه بحر العلوم اشاره می کند و می گوید اصل این نسخه در کتابخانه سید علی خان مدنی، صاحب شرح صحیفه، قرار دارد. شرح صحیفه شرح بسیار خوبی است و در گذشته مرحوم آیت الله بهجت این کتاب را برای رئیس دانشگاه الازهر در مصر ارسال می کند. سید علی خان، اهل شیراز بوده است لکن پدران ایشان مدتی در مکه و مدینه سکنی گزیده بودند و لذا به سید علی خانِ مدنی معروف شدند. ایشان به هند می رود و مدتی در هند زندگی می کند و سپس به شیراز بر می گردد و در همان شهر از دنیا می رود.
ما به این دلیل پاسخ دادیم که نقل علامه نمی تواند حجت باشد چون این مطلب مبتنی بر اجتهاد این بزرگواران بوده است و اجتهاد برای دیگران حجت نیست.
قرینه دوم، وجود خط امام رضا ع در این کتاب است. برخی معتقد بودند که خط امام رضا ع در این کتاب وجود دارد.
ما پاسخ دادیم که صحت این مطلب برای ما ثابت نیست. نسبت دادن یک خط به امام رضا ع نیاز دارد به اینکه کتب متعددی از امام رضا ع را دیده باشیم و این خط را با آنها تطبیق دهیم اما هنوز چنین منبعی نیافته ایم. بله در برخی از موزه ها مثل موزه ی مشهد الرضا، خطوطی وجود دارد که آنها را نوشته ی امام رضا ع می دانند.
قرینه سوم، وجود تعابیر مختص به معصومان در این کتاب است.
ما جواب دادیم که این تعابیر مختص به معصوم نیست و ممکن است شخصی از فرزندان معصومین این مطالب را بیان کرده باشد و قرینه ی حتمی نداریم که اثبات کند این مطالب را امام ع بیان کرده اند.
قرینه چهارم، اعتماد قدما به این کتاب است. در جلسه قبل به این وجه نیز اشاره کردیم. روایات موجود در فقه الرضا با مطالب موجود در برخی از کتبِ قدما تطابق دارد مثل من لا یحضره الفقیه.
جواب دادیم که تطابق مطالب و محتوا لزوما به این معنا نیست که این مطالب از این کتاب اخذ شده اند چون کتب دیگری نیز وجود دارند که می توانند منبع و مأخذ بوده باشند.
قرینه پنجم، شهرت فتوایی است. بسیاری از روایات موجود در کتاب فقه الرضا، شهرت فتوایی دارند یعنی بسیاری از مطالب این کتاب، فتوای متقدمین بلکه اقدمین مثل شیخ صدوق بوده است.
سابقا گفتیم که شهرت فتوایی حجیت ندارد و ما مفصلا ذیل روایت تحف این بحث را بیان کردیم.
آخرین قرینه، وثوق محتواییِ این کتاب است. این کتاب بسیار قوی و ارزشمند و بسیار زیبا و مشتمل بر مطالب و جملات بسیار زیبا در ابواب مختلف است. از این محتوا و مضمون انسان پی می بَرد به صدور این کتاب از ائمه.
مبانی مختلف در اعتماد به روایات
در جواب نیاز است که مقدمه ای را بیان کنیم. در خصوص اعتماد به یک روایت، دو مبنا وجود دارد.
مبنای اول بررسی سلسله راویان است که همه راویان و افرادی که در سند قرار دارند باید صادق باشند و اهل کذب و افترا نباشند و لذا باید به ثقه بودن آنها اشاره شده باشد. مرحوم آقای خوئی در کتاب مصباح، جلد1، صفحه7، مفصلا این بحث را مطرح می کند و خود ایشان همین مبنا را می پذیرد. علاوه بر ثقه، راویان باید ضابط باشند به این معنا که اضطراب و اشتباه و حافظه ضعیف نداشته باشند.
مبنای دوم که مرحوم آقای فاضل و برخی دیگر از بزرگان مطرح می کنند و می پذیرند، وثاقت محتوایی است. مرحوم آقای فاضل در کتاب مکاسب محرمه، صفحه14 این بحث را مطرح می کند. وثاقت محتوای یعنی محتوای حدیث دارای مضامین عالیه ای است که انسان از آنها متوجه می شود که آن حدیث، از معصوم صادر شده است. نگاه به مجموعه احادیث یک کتاب که مضمون بلندی دارند، نشان می دهد که آن کتاب مربوط به معصوم است.
ممکن است کسی بگوید که هر کدام از این دو مبنا، تامّ نیستند. بله اگر روایتی دارای سلسله راویانِ ثقه و ضابطی باشد، آن را می پذیریم اما وثوق به یک روایت اختصاص به این صورت ندارد. گاهی از طریق توجه به محتوا می توان فهمید که روایت از معصوم صادر شده است. مجموعه قرائن می تواند محصّل وثوق و اطمینان به صدور یک حدیث از معصوم باشد.
در عین حال، حتی با پذیرش وثاقت محتوایی، نمی توانیم انتساب کتاب فقه الرضا به امام رضا ع را اثبات کنیم چون پی بردن به اعتبار یک روایت از طریق مضامین عالیه، قیود و شرایطی دارد و آن شرایط در کتاب فقه الرضا وجود ندارند. ما اشکالات متعددی نسبت به کتاب فقه الرضا داریم. با توجه به مجموعه اشکالات به این کتاب، متوجه می شویم که نمی توان این کتاب را به امام رضا ع منتسب کرد.
بررسی اشکالاتِ انتساب فقه الرضا به امام رضا ع
تا این نقطه از بحث ادله انتساب کتاب فقه الرضا به امام رضا ع را بیان کردیم و اکنون به بیان اشکالات این کتاب می پردازیم که با توجه به آنها، نمی توان وثاقت محتوایی این کتاب را بپذیریم.
اشکال اول: این کتاب هزار سال در دسترس نبود و بعد از هزار سال از طریق سید بحر العلوم از طریق کتابخانه امام رضا ع و از طریق مرحوم مجلسی با واسطه سید امیر حسین به ما رسیده است. دأب فقهای متقدم، حفظ کردن و نشر دادن آثار ائمه است. هیچ اثری از کتابی به این عظمت به نام امام رضا ع نبوده است.
ممکن است گفته شود که عدم نشر این کتاب از روی تقیه بوده است. در برخی از دوره ها شرایط به گونه ای بوده است که اصحاب ائمه اجازه نشر کلمات ایشان را نداشتند. در زمان امام صادق ع و برخی دیگر از ائمه برای پرسیدن سوال از امام ع، به عنوان خیار فروش به کوچه وارد می شدند و امام را زیارت می کردند و سوال خود را می پرسیدند.
جواب می دهیم که معنای تقیه این نیست که این نوع از کتب به دست شیعیان نرسد. معنای تقیه آن است که عده ای به خاطر حفظ جان این کتب را منتشر نمی کردند اگرچه این کتب وجود داشته اند. این کتب باید دست به دست منتقل می شدند و باید در برخی کتب از جمله کتبی که فهرست کتب را بیان می کنند، می آمدند. علاوه بر این، معنای این کلام آن است که بسیاری از سایر کتب نیز نباید به دست ما می رسید در حالی که صحیفه و رساله ذهبیه به دست ما رسیده اند و حتی روایاتی از امام رضا ع به نقل از آشپز ایشان در قالب «طبّ الرضا» به ما رسیده است. «طبّ الصادق» و «طبّ النبیّ» نیز به ما رسیده است. اما چگونه کتابی با این عظمت مشتمل بر دو جلد به دست ما نرسیده است!
علاوه بر این، در صورت تقیه باید اخباری دالّ بر وجود چنین کتابی می داشتیم در حالی که حتی یک خبر بر این مطلب دلالت ندارد. مرحوم کلینی چند روایت را در مورد کتاب جفر از امام علی ع و کتاب مصحف فاطمه س نقل می کنند اما یک روایت در مورد فقه الرضا نداریم.
علاوه بر این، زمان امام رضا ع اصلا زمان تقیه نبوده است خصوصا با توجه به مناظرات امام رضا ع. بستری برای منتشر شدن معارف امام رضا ع فراهم شده بود. بله مأمون این بسترها را برای محکوم کردن امام رضا ع فراهم کرده بود اما به غرض خود نرسید و همه مخالفان محکوم شدند و امام رضا ع سبک و روش و آداب مناظره را به بشریت آموخت. بنابراین عصر امام رضا ع، زمانِ تقیه نبوده است. علاوه بر این، بر فرض تقیه را بپذیریم، باز هم نمی توانیم انتساب این کتاب به امام رضا ع را بپذیریم.
بنابراین اشکال اول در این بود که این کتاب، هزار سال به دست ما نرسیده است و هیچ منبعی نامی از آن نبرده است.
سوال: تفاوت این کتاب با تحف العقول چیست؟
جواب: سوال خوبی است و جواب را بیان خواهم کرد. ما در مورد روایت تحف، نقل به معنا و مضمون را پذیرفتیم اما در اینجا در مورد کلِّ کتاب فقه الرضا بحث می کنیم. اینجا بحث از یک یا دو روایت نیست. بله در مورد روایات موجود در کتاب فقه الرضا به همان صورتی برخورد می کنیم که با روایت تحف برخورد کردیم. لذا در جمع بندی پایانی در مورد نحوه برخورد و تعامل خود با روایت فقه الرضا، مطالبی را بیان خواهیم کرد. فعلا درصدد ردّ انتساب این کتاب به امام رضا ع هستیم. در ادامه اشکالات دیگر به این کتاب را بیان خواهیم کرد.
اشکال دوم: در کتاب فقه الرضا تعابیری وجود دارد که با شأن امام ع سازگاری ندارد. اگر کتاب به امام رضا ع متعلق باشد، نباید در آن از تعابیر «رُوی» و «یُروی» و «قیل» و «نروي عن بعض العلماء» و «سئل عن العالم» استفاده شود. وقتی کل کتاب را از امام رضا ع بدانیم، کلّ کتاب حجت خواهد بود و لذا مناسب نیست که در آن از این قبیل تعابیر استفاده شود.
علاوه بر این در این کتاب الفاظی وجود دارند که غیر قابل قبول و منافی با مذهب تشیع هستند مثل روایتی که در باب وضو آمده است، وإن غسلت قدميك، ونسيت المسح عليهما، فإن ذلك يجزيك، لأنك قد أتيت بأكثر ما عليك.[1]
یعنی اگر در وضو پا را شستید، کفایت می کند چون بیشتر از مسح را انجام داده اید. شخصی پرسید اگر در تسبیح حضرت زهرا س به جای 34 مرتبه الله اکبر، 40 مرتبه این ذکر را بگوییم، چه اشکالی دارد؟ جواب: با این کار تسبیح حضرت زهرا س را به جا نیاورده اید بلکه تسبیح خودتان را انجام داده اید. البته صدور سهویِ این عمل، ایرادی ندارد.
در بحث افتتاح نماز در این کتاب آمده است: وانو عند افتتاح الصلاة ذكر الله، وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله، واجعل واحدا من الأئمة نصب عينيك[2]
. این مطلب با فتاوای شیعه مطابقت ندارد و گاهی به برخی از عرفا نسبت داده می شود اگرچه این نسبت صحیح نیست.
در بحث ملاکِ آب کرّ روایتی مطابق با فتوای ابو حنیفه در این کتاب ذکر شده است. فتاوایی در این کتاب ذکر شده است که مطابق به فتاوای علمای شیعه نیست.
علاوه بر این، در کتاب فقه الرضا روایاتی از صفوان و ابن ابی عمیر و دیگر راویان نقل شده است که بعد از عصر امام رضا ع می زیستند و امکان نقل امام از این افراد وجود ندارد. صدور چنین روایاتی از امام ع جائز نیست.
خلاصه مباحث: کسانی که کتاب فقه الرضا را به امام رضا ع نسبت می دهند، قرائنی را برای صحّت ادعای خود ارائه می کنند و ما از آنها بحث کردیم. در مقابل، قرائنی به عنوان شاهد و دلیل بر عدم انتساب ذکر شده است و ما آنها را مطرح کردیم. به این نتیجه می رسیم که این کتاب قطعا متعلق به امام رضا ع نیست.
سه نظر دیگر در مورد مؤلف این کتاب وجود دارد که آنها را در جلسه بعد مطرح خواهیم کرد و به بحث خواهیم گذاشت. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] فقه الرضا، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج1، ص79.
[2] فقه الرضا، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ج1، ص105.