تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/09/26
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت فقه الرضا/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت فقه الرضا
حدیث اخلاقی
قال أمیر المؤمنین علیه السلام: صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوب الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْه .[1]
این حکمت در نهج البلاغه می تواند بسیار پر استفاده باشد. به مسئله ای درباره عاقل و خردمند و خردورز اشاره می کند و درباره سینه عاقل و خردورز سخن می گوید. البته به نکات دیگری نیز اشاره می کند مثل خوشرویی و تأثیر آن و بردباری و آثار آن و همچنین به خود برتر بینی اشاره می کند.
ما بحث عقل و تعقل و عاقل را کم دیده ایم. در سطر آخر از مقدمه کافی آمده است که در صدر همه امور، عقل قرار دارد. همچنین در کافی در کتاب العقل و الجهل از اهمیت عقل سخن به میان آمده است. عقل، یک موجودِ مطیع حق است و آثار فراوانی دارد که در روایتی از امام صادق، هفتاد و پنج سپاه برای عقل بر شمرده می شود. این روایت، متن درسی مرحوم امام در مسجد سلماسی بود. ایشان هفته ای دو شب این بحث را مطرح می کردند که مطالب ایشان بعدا در قالب کتاب «جنود عقل و جهل» به چاپ رسید.
شیخ علی تهرانی در درس امام شرکت می کرد و کتابی در همین زمینه دارد اگرچه در نهایت عاقبت به خیر نشد به نام «اخلاق اسلامی». در این کتاب، به خوبی بحث می کند.
بحث تعقل بسیار مهم است. اگر جامعه عاقل باشد، پیشرو خواهد بود. انسان های عاقل و محله ی دارای افراد عاقل و خردمند، قابل اعتماد هستند. در مقابل، هرجا جهالت باشد، دشمنی وجود دارد؛ النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا[2]
. سفارش می کنم که دوستان حتما این روایت از امام رضا را ببینند و در جلسه ای درباره آن بحث کنید. روایات از ما در حوزه عبادت، روح و مغز می خواهند نه ظاهر. ظاهر باید وجود داشته باشد و از همین ظاهر انسان می تواند به باطن و حقیقت راه پیدا کند لذا کسی سوء استفاده نکند که ظاهر اهمیتی ندارد. نماز همیشه باید خوانده شود. بلکه کسانی که به مقامات بالاتر می رسند، احتیاج بیشتری به نماز دارند. کسی که از پله دوم نردبان بر زمین بیفتد، آسیب می بیند اما کسی که از پله هشتادم نردبان بر زمین بیفتد، از بین می رود و له می شود. نیاز به شریعت همواره تعریف شده است و استدلال و برهان بر آن قائم شده است. شریعت، منتی از منن الهی و لطفی از الطاف الهی است.
روایت امام رضا واقعا عجیب است که می فرماید لَا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ حَتَّى تَكُونَ فِيهِ عَشْرُ خِصَالٍ الْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ يَسْتَكْثِرُ قَلِيلَ الْخَيْرِ مِنْ غَيْرِهِ وَ يَسْتَقِلُّ كَثِيرَ الْخَيْرِ مِنْ نَفْسِه [3]
. عمل زیادِ خود را کم می بیند و عمل کم دیگران را زیاد می بیند چون ممکن است عملش اخلاص نداشته باشد. مردم از شر او در امان هستند و در کنار او احساس امنیت می کنند. در مورد دهم می فرماید هیچ گاه خودش را برتر از دیگران نبیند. این جمله بسیار مهم و راهگشا و عمیق است. آثار عاقل بودن هرجا باشد، نمودار می شود از جمله آنکه ممکن است اسرار دیگران را بداند و قلب و سینه اش پر از اسرار دیگران باشد اما هیچ گاه آنها را افشا نمی کند. لذا می فرماید صدر العاقل صندوق سرّه، سینه ی خردمند، صندوقِ راز او است. البته این نیاز به تربیت دارد.
در روایت امام رضا آمده است لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى تَكُونَ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ نَبِيِّهِ ص وَ سُنَّةٌ مِنْ وَلِيِّهِ ع فَأَمَّا السُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ فَكِتْمَانُ السِّرِّ وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ نَبِيِّهِ ص فَمُدَارَاةُ النَّاسِ وَ أَمَّا السُّنَّةُ مِنْ وَلِيِّهِ ع فَالصَّبْرُ فِي الْبَأْسَاءِ وَ الضَّرَّاءِ.[4]
کتمان سرّ سنت از جانب پروردگار است.
در ادامه می فرماید و البشاشة حبالة المودّة. خوشرویی یک امر بی هزینه است. به دست آوردن برخی از صفات بسیار هزینه دارد مثل صفت علم. عالم شدن نیاز به تحمل سختی ها و زحمات فراوان دارد مثل تحمل بیداری و مباحثه کردن و مداقه داشتن. اما خوشرویی هیچ هزینه ای ندارد. لذا خوشرویی در معاشرت یک قاعده طلایی است. قواعد طلایی چندان خرج و هزینه ندارند.
اما در عین حال، خوشرویی یک دام بزرگ است. مرحوم آقای بهشتی در اولین برخورد به گویی تعامل می کرد که گویا بیست سال طرف مقابل را می شناسد. در هامبورگ می گفتند ایشان آنقدر خوش برخورد بود که در برخورد اوّل جذب ایشان می شدند لذا حضرت از تعبیر «دام» استفاده می کنند. صیاد برای صید کردن، دامی پهن می کند. دامی که بتواند افراد را جذب کند، خوشرویی است. حضرت می فرماید و البشاشة حبالة المودّة. خوشرویی دامِ دوستی و مودت است. دو فراز دیگر از روایت مذکور نیاز به توضیح دارد و بسیار کاربردی است و ما در هفته های بعد به آنها خواهیم پرداخت. امیدوار هستیم که خداوند به ما توفیق دهد که این عبارات را به خوبی متوجه شویم و بفهمیم.
روایت فقه الرضا
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در خصوص چهار روایتی است که مرحوم شیخ آنها را در ابتدای کتاب مکاسب ذکر کرده اند. ایشان این چهار روایت را برای استنباط ضوابطِ حرمت و حلیت تکسّب، مطرح کرده اند. ما روایت اول در ضمن بیست و یک جلسه به بحث گذاشتیم و نکاتی را به تفصیل مطرح کردیم. مرحوم شیخ از روایت تحف یک قاعده را استفاده می کند و آن منفعت محلله ی معتدّ به (غالبه) است در مقابل مفسده. هر جا منفعت محلله غالبی وجود داشته باشد، تکسب از قبیل بیع و هبه و عاریه حلال است اما اگر فساد وجود داشته باشد، حکم متفاوتی می تواند داشته باشد. ما در جلسه قبل، فروض پنج گانه ای را در این زمینه مطرح کردیم. گاهی مصلحت، محض است و گاهی مصلحت، غالب است و گاهی مصلحت با مفسده مساوی است و گاهی مصلحت مغلوب است و گاهی مصلحتی وجود ندارد و مفسده، محض است. احکام این اقسام را بیان کردیم.
برخی از بزرگان از تعبیر صلاح و فساد در این روایت استفاده کرده اند. در این روایت، یازده مرتبه تعبیر «فساد» به کار برده شده است و فساد یک ملاک برای حرمت است مثل صلاح که ملاک حلیت است. برخی مثل مرحوم سید، دوازده قاعده از این روایت استفاده کرده اند و ما این قواعد را در هفت قاعده جمع کرده ایم و این قواعد در معاملات بسیار مهم و اثرگذار هستند.
سابقا گفتیم که برخی مثل صاحب دراسات، طرح آیات در ابتدای بحث را مناسبتر شمرده اند. برخی پاسخ دادند که از آیات، این قواعد استنباط نمی شوند.
بحث از سه روایت دیگر باقی مانده است که ما از همه آنها در ضمن جلساتی بحث خواهیم کرد و سپس به دلالت یک یا دو آیه خواهیم پرداخت که می توانند ضابطه و قاعده در بحث مکاسب، ارائه کنند یعنی آیه ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُم﴾ [5]
. یک قاعده از مستثنا و یک قاعده از مستثنا منه به دست می آید البته مبتنی بر اینکه استثنای موجود در آیه را منقطع بدانیم نه متصل. این بحث ها در مکاسب محرمه بسیار مهم و زیربنایی هستند.
متن روایت فقه الرضا
ما روایت دوم را می خوانیم و سند و دلالت آن را بررسی می کنیم تا ببینیم که می توان آن را به عنوان دلیل و حجت و ضابطه پذیرفت یا صرفا به عنوان مؤید باید از آن استفاده کرد.
و في الفقه المنسوب إلى مولانا الرضا (صلوات اللّه و سلامه عليه): «اعلم رحمك اللّه أنّ كلّ مأمور به على العباد و قوام لهم في أُمورهم من وجوه الصلاح الذي لا يقيمهم غيره ممّا يأكلون و يشربون و يلبسون و ينكحون و يملكون و يستعملون فهذا كلّه حلال بيعه و شراؤه وهبته و عاريته. و كلّ أمر يكون فيه الفساد ممّا قد نهي عنه من جهة أكله و شربه و لبسه و نكاحه و إمساكه بوجه الفساد، مثل الميتة و الدم و لحم الخنزير و الربا و جميع الفواحش و لحوم السباع و الخمر، و ما أشبه ذلك فحرام ضارٍّ للجسم»، انتهى.[6]
کتاب فقه الرضا، منسوب به امام رضا است و به همین جهت به این نام معروف شده است. در برخی از نسخ به جای «رحمک الله»، «یرحمک الله» وجود دارد. در بخش اول می فرماید هر چیزی که به آن امر شده است و قوام امور بندگان به آن وابسته است، برای بندگان حلال است یعنی خرید و فروش و عاریه دادن و بخشیدنِ آن حلال است. البته این بخش به وجوه صلاح اختصاص دارد و در بخش دوم به بیان وجوه فساد می پردازد. عرض کردیم که برخی از واژه صلاح و فساد استفاده می کنند و احکام را دائر مدارِ صلاح و فساد می دانند. سابقا گفتیم که مصلحت و مفسده به دو دسته ی ملزمه و غیر ملزمه تقسیم می شوند. هر چیزی که فساد در آن باشد، بیع و شراء و هبه و عاریه اش حرام خواهد بود.
برخی گفته اند همین مطالب روایت فقه الرضا، غیر از جمله آخر، عین عبارات موجود در روایت تحف هستند. در برخی از نسخ در انتهای روایت آمده است: فحرام ضارّ للجسم، فاسد للنفس. در برخی از نسخ نیز فساد للنفس آمده است. بین «فاسد» و «فساد»، اولی بهتر است. در بخش آخر به این نکته اشاره می کند که اموری که شارع آنها را حرام کرده است، هم به جسم و هم به روح انسان ضربه می زنند مثل رذائل نفسانی مثل حسادت که هم به جسم و هم به روح او ضربه می زنند. شخص حسود، لاغر می شود از طرف دیگر می فرماید إِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْإِيمَان [7]
لذا حسادت هم به روح و هم به جسم ضربه می زند. شخصی نزد پزشک می رود تا مشکلِ لاغری خود را برطرف کند و دکتر برای او داور تجویز می کند و او بعد از اتمام دارو دوباره لاغر می شود. مشکل اصلی این شخص، مشکلِ روحی و روانی است.
گوشت خوک، هم مشکل روحی و روانی برای انسان ایجاد می کند که برخی آن را بی غیرتی دانسته اند و هم مشکل جسمی ایجاد می کند. ما می توانیم این نکته را به همه احکام الهی سرایت دهیم. این روایت در کتاب فقه الرضا، صفحه 250 ذکر شده است. البته در برخی از کتب دیگر نیز آمده است. هفته بعد دو جلسه به بحث از این روایت خواهیم پرداخت.
بررسی مؤلف کتاب فقه الرضا
مباحثی که خواهیم داشت، اولا درباره مؤلف این کتاب است. عمدتا چهار نظر درباره مؤلف این کتاب وجود دارد. طبق یک نظر این کتاب مربوط به امام رضا است و طبق نظر دوم، مربوط به احمد بن محمد بن عیسی اشعری، هم عصر با امام رضا، است. طبق نظر سوم، مربوط به شلمغانی است. طبق نظر چهارم، مربوط به ابن بابویه، پدر مرحوم شیخ صدوق، است. ما تک تکِ این نظرات را بررسی می کنیم و سپس به بررسی دلالی می پردازیم و چند قاعده از آن استفاده می کنیم.
عده ای از بزرگان مثل علامه مجلسی و پدر بزرگوار ایشان و علامه بحر العلوم و صاحب حدائق و صاحب ریاض و حاجی نوری و کاشف اللثام و وحید بهبهانی، نظر اول را پذیرفته اند یعنی کتاب فقه الرضا را مربوط به امام رضا دانسته اند. حاجی نوری مفصل حدود صد صفحه درباره این کتاب نوشته است.
علامه مجلسی در بحار الانوار درباره این کتاب می نویسد: و كتاب فقه الرضا ع أخبرني به السيد الفاضل المحدث القاضي أمير حسين طاب ثراه ما ورد أصفهان قال قد اتفق في بعض سني مجاورتي بيت الله الحرام أن أتاني جماعة من أهل قم حاجين و كان معهم كتاب قديم يوافق تاريخه عصر الرضا صلوات الله عليه و سمعت الوالد رحمه الله أنه قال سمعت السيد يقول كان عليه خطه صلوات الله عليه و كان عليه إجازات جماعة كثيرة من الفضلاء و قال السيد حصل لي العلم بتلك القرائن أنه تأليف الإمام ع فأخذت الكتاب و كتبته و صححته فأخذ والدي قدس الله روحه هذا الكتاب من السيد [8]
. سید فاضل و محدث و قاضی به نام امیر حسین وارد اصفهان شد و گفت در برهه ای از عمر خود در مجاورت خانه خدا بودم (در گذشته مرسوم بود که مدتی همسایه ائمه معصومین یا خانه خدا می شدند) و جماعتی از اهل قم برای زیارت به مکه رفتند و کتاب فقه الرضا را به او هدیه دادند و آن کتاب به دست علامه مجسی رسید و ایشان با توجه به قرائنی اطمینان پیدا کردند که این کتاب به خط امام رضا بوده است.
علامه می فرماید خط نویسنده کتاب، خط امام رضا بوده است و همین یکی از قرائن اطمینان به صدور کتاب از امام رضا است. اما آیا این کلام و شهادت، حجیت دارد؟ این شهادت، حدسی است یا حسی؟ در جلسه بعد از تمام چهار نظریه مذکور بحث خواهیم کرد و قرائن و نقد آنها را بیان خواهیم کرد. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص469، حکمت 6.
[2] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص501، حکمت 172.
[3] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص443.
[4] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص442.
[5] سوره نساء، آيه 29.
[6] كتاب المكاسب (للشيخ الأنصاري) ط تراث الشيخ الأعظم، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص12.
[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج2، ص306.
[8] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج1، ص11.