تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/09/17
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
در خصوص راه های تصحیح سندِ روایتِ تحف، شش راه را مطرح کردیم که به پنج راه، خدشه وارد کردند. برخی از خدشه ها وارد بود و برخی تا حدی وارد بود. طریق ششم، تصحیح سند از راه توجه به مضمون روایت بود. گفتیم که مضمون این روایت در جایگاهی قرار دارد که نمی توان به راحتی از آن گذشت. علامه مجلسی با این وجود که نسبت به پذیرش روایات سختگیری دارند، این روایت را با وجود ارسال، مقبول می دانند. این مطلب دلالت بر رفعت و بزرگی مصنّف کتاب تحف دارد.
اشکالاتی به مضمون روایت تحف وارد شده بود که پنج اشکال را مطرح کردیم و پاسخ دادیم. اشکال پنجم توسط مرحوم محقق ایروانی مطرح شده است به این بیان که در این روایت، تعارض وجود دارد. گفتیم در این روایت، ملاکات ذکر می شوند و هیچ تعارضی بین این ملاکات وجود ندارد. شاید با ملاحظه دقیق روایت از ابتدا تا انتها، خصوصا ملاحظه بخش مربوط به تجارات و صناعات، به پاسخی که در جلسه گذشته بیان کردیم، برسید.
اشکال ششم به مضمون روایت تحف
اکنون به بیان اشکال پایانی به مضمون این روایت می پردازیم. البته در طول بحث از مکاسب، بیشتر به روایت تحف خواهیم پرداخت.
در این روایت، امام در پاسخ به سوال از معایش عباد، آنها را به چهار جهت تقسیم می کنند و سپس هر کدام از آنها را به وجه حلال و وجه حرام تقسیم می کند. بنابراین در این روایت، تشقیق شقوق و تقسیمات زیادی وجود دارد و لذا این روایت شبیه به مباحثی است که در تصنیفات وجود دارد. معمولا در نگارش کتب، تقسیم بندی مباحث وجود دارد. اگر ما شمّ روایی و دقت کافی در روایات داشته باشیم، متوجه می شویم که امام در روایات به این روش ورود نمی کند. این سبک با سخنرانی و تدریس تناسب دارد. مدرّسان و سخنرانان در ارائه مطالب از تقسیم بندی استفاده می کنند. اما در روایات از این سبک و روش استفاده نمی شود یعنی روایات تشقیق شقوق و تقسیم بندی به این صورت ندارند و لذا نمی توان روایت را به امام نسبت داد.
پاسخ به اشکال ششم
ملاحظه ما آن است که اوّلا در برخی از کتب روایی تقسیمات ذکر شده اند مثلا در نهج البلاغه در مورد شعبه های ایمان، روایت داریم که ایمان چهار شعبه دارد که هر کدام از آنها چهار بخش دارد. همچنین در برخی از روایات حقوق مسلمان بر مسلمان، سی حق شمرده شده است. کلام امام موسی کاظم به نقل از هشام از همین موارد است.
شاگرد: نامه ی حجّ از امام جواد از همین قبیل است.
استاد: بله.
شاگرد: عهدنامه مالک از همین قبیل است.
استاد: در نامه ی مالک تقسیمات و تشقیق شقوق وجود ندارد.
کتاب خصال از شیخ صدوق مشتمل بر موارد زیادی از این تقسیمات است. بنابراین به نظر ما این مطلب صحیح نیست که تشقیق شقوق مطلقا در عبارات معصومین وجود نداشته است.
ثانیا این روایت نقل به لفظ نیست بلکه نقل به معنا است یعنی متن روایتِ تحف، عین الفاظ معصوم نیست. روایاتی را به صورت نقل به معنا داریم که مشتمل بر مطالب چندین روایت هستند یا شخصی چندین مرتبه به محضر امام رسیده است و در هر مرتبه مطالبی را به دست آورده است و آنها را دسته بندی می کند و در ضمن یک روایت نقل می کند. یعنی ممکن است راوی هر بخش از روایت تحف را در یک جلسه ی مستقل از امام شنیده باشد مثلا در جلسه اول، ولایت را و در جلسه دوم، تجارت را و ... و لذا تقسیم بندی در کلام معصوم وجود نداشته است بلکه راوی مطالبی را که طی جلسات متعدد از امام آموخته است، به صورت دسته بندی و تقسیم بندی شده، نقل می کند.
علاوه بر این، عباراتِ موجود در روایت، نقل به معنا هستند یعنی راوی معنا و مراد امام را در قالب این الفاظ بیان کرده است. البته راوی نیز باید شرایطی داشته باشد که برخی وثاقت و ضابط بودن و عدالت را لازم می دانند. ابن شعبه یک شخصیت عادی نبوده است. صاحب وسائل می گوید من نسبت به استنادِ روایاتی که آنها را در کتاب خود نقل کرده ام، اطمینان داشته ام یعنی اطمینان داشتم که این تألیف متعلق به فلان مصنِّف و نویسنده است. امام در نظر دوم خود درباره تحف، به اعتماد صاحب وسائل به روایات کتاب تحف تکیه کرده است. علاوه بر این در میان کلمات تمامِ شخصیت ها و بزرگان، هیچ قدحی به ابن شعبه ندیدیم.
مرحوم آیت الله خوئی روایات تحف را مرسل می داند و آنها را نمی پذیرد و در عین حال شخصیتِ ابن شعبه را می ستاید. همچنین صاحب وسائل و شیخ عباس و محدث نوری و نراقیِ پدر و مرحوم آیت الله فاضل و مرحوم صدر و بسیاری از شخصیت های دیگر، ابن شعبه را ستوده اند. ابن شعبه در کتب رجالی توثیق نشده است. نکته ی عدم ذکر در کتب رجالی را بعدا بیان خواهیم کرد.
در هر صورت ما این روایت را نقل به معنا می دانیم و لذا تشقیق شقوق نمی تواند اشکالی وارد کند چون در نقل به معنا تشقیق و تقسیم وجود دارد.
بنابراین ما به همه اشکالات مضمونی پاسخ دادیم. ما اشکال دیگری در کلمات ندیده ایم. شما در کلمات جستجو کنید تا اگر اشکال دیگری مطرح شده است، به ما انتقال دهید.
جمع بندی مطالب نسبت به روایت تحف
یکی از اشکالات، عدم استناد این کتاب به ابن شعبه بود. گفتیم با توجه به قرائن، کتاب تحف مربوط به ابن شعبه حرانی است و لذا اشکال مذکور وارد نیست. از جمله این قرائن کلماتی است که فقها و بزرگان و محدثین در مورد این کتاب دارند. صاحب وسائل می فرماید نسبت به کتبی که از روایات آنها استفاده کرده ام و مؤلفین آنها دقت داشتم. استناد این کتب به مؤلفین آنها یا متواتر است یا همراه با قرائن مفید اطمینان لذا هیچ تردیدی نسبت به نقل از آنها ندارم.
مرحوم خوئی و همه کسانی که به کتاب مکاسب حاشیه زده اند در مورد استناد کتاب تحف به ابن شعبه تردیدی نکرده اند. شیخ عباس نسبت به ابن شعبه حرانی می گوید ابن شعبه، فاضل محدث عالم عمل فقیه جلیل صاحب کتاب تحف العقول است که آن کتاب بسیار نفیس و پر فایده و مشهور در نزد علما است. صاحب حدائق این نسبت را قطعی می داند. مرحوم سید محمد باقر خوانساری و میرزا عبد الله افندی اصفهانی در ریاض العلماء و مرحوم سید حسن صدر و مرحوم علامه مجلسی و مرحوم مامقانی و دیگران همگی نسبت این کتاب به ابن شعبه را پذیرفته اند. در رأس این بزرگان حسین بن علی بن صادق بحرانی درباره این کتاب می گوید این کتاب، کتابی است که «لم یصبح الدهر بمثله» یعنی مثل این کتاب، کتابی را در حوزه اخلاق نداریم. بنابراین نسبت به استناد کتاب تحف به ابن شعبه هیچ تردیدی وجود ندارد. این بحث را تکمیل کنید و افرادی که این استناد را قطعی می دانند بیابید. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.