تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/09/15
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
بیان دو نکته درباره مضمون روایت
قبل از پرداختن به ادامه بحث به دو پرسش مطرح شده درباره روایت تحف، در ضمن دو نکته، پاسخ می دهیم.
نکته اول: ما در بحث تصحیح سند، شش طریق را ذکر کردیم و پنج طریق را نپذیرفتیم و در نهایت تصحیح سند از راه مضمون را پذیرفتیم و گفتیم مضمون این روایت به گونه ای نیست که بتواند از غیر معصوم صادر شود. یکی از طرق مذکور، جبران ضعف سند با شهرت عملی بود. گفتیم که در مورد این طریق، یک بحث صغروی و یک بحث کبروی وجود دارد. بحث از حجیت شهرت، همان بحث کبروی است که برخی مثل مرحوم خوئی، حجیت شهرت را نپذیرفتند و برخی مثل مرحوم بروجردی شهرت عملیِ میانِ قدما را جابر ضعف سند می دانستند. عده زیادی از فقها نظر آیت الله بروجردی را پذیرفتند.
به لحاظ صغروی تقریبا همه گفته اند که شهرت عملی در مورد روایت تحف، وجود ندارد. لذا حتی اگر شهرت را جابر بدانیم، چنین شهرتی در ما نحن فیه وجود ندارد. ما سابقا دو عبارت را خواندیم که یکی از نهایه مرحوم شیخ طوسی بود و دیگری از مقنعه شیخ مفید. گفتیم گویا این عبارات از روایت تحف برگرفته شده اند. اشکال کرده اند که این مقدار برای جبران ضعف سند، کافی نیست و نمی تواند شهرت عملی را شکل دهد و محقق کند. ما هم نتوانستیم جبران ضعف سند از راه شهرت را بپذیریم. به نظر ما کبرای مسئله مشکلی ندارد. اشکال در صغرای مسئله است. البته ما گفتیم نمی توان به ضرس قاطع گفت که شهرت عملی در مورد روایت تحف وجود ندارد چون ما عبارات بزرگان را نقل کردیم و دیدیم که عبارات بزرگان تقریبا عینِ عبارات روایت تحف است. در عین حال، نمی توانیم به صورت حتمی روایت تحف را مشهور بدانیم.
ما در نهایت گفتیم که این راه برای جبران ضعف سند روایتِ تحف، کفایت نمی کند چون در مورد وجود این شهرت برای روایت تحف، همچنان به نتیجه حتمی نرسیده ایم.
نکته دوم: ما در مورد مضمون روایت گفتیم عده ای از بزرگان امارات صدق را در این روایت دیده اند مثل مرحوم سید یزدی لذا مضمون روایت را مطابق با قواعد و ضوابط دیده اند و دوازده قاعده از این روایت استنتاج کرده اند. اما برخی مثل مرحوم خوئی امارات قدح را مطرح کرده اند مثل کثرت ضمائر و تکرار و تعقید و تعارض و تزاحم. ما به اشکالات مضمونی یعنی همان امارات قدح، پاسخ می دادیم.
یکی از امارات قدح، اضطراب متن بود و ما سه پاسخ به این اشکال دادیم. در جواب سوم گفتیم در این روایت اصلا اضطرابی وجود ندارد. برخی از محققین گفته اند که اضطراب در جایی وجود دارد که دو یا چند روایت داشته باشیم که مضمون آنها با یکدیگر سازگار نباشد مثل اینکه یک روایت بیانگر حلیت و روایت دیگر بیانگر حرمت باشد. البته ممکن است که اضطراب در یک متن کوتاه وجود داشته باشد اگرچه معمولا در متون طولانی اضطراب دیده می شود یعنی صدر و ذیل یک متن سازگار نباشد. بنابراین اینطور نیست که موضوعِ اضطراب، اختصاص به دو روایت داشته باشد و ممکن است یک متن طولانی و یک روایت بلند نیز مبتلا به اضطراب باشد. در هر صورت با توجه به پاسخ هایی که مطرح کردیم، در مورد روایت تحف، اضطرابی وجود ندارد.
مروری بر مباحث گذشته
در خصوص مضمون روایت تحف چهار اشکال مطرح شد. اشکال اول مربوط به بحثِ انحصار معایش عباد بود. اشکال دوم، مربوط به اضطراب در متن بود که سه پاسخ به آن دادیم. اشکال سوم آن بود که این روایت تنها به قاعده «حرمت اعانه بر اثم» اشاره می کند. اشکال چهارم، اعراض علما نسبت به فقراتی از روایت بود.
ما به این چهار اشکال پاسخ دادیم. دوستان پاسخ های ما را بررسی کنند و اگر اشکالی به ذهنشان آمد، مطرح کنند چون این بحث بسیار مهمی است و ما نتایج مهمی از این بحث خواهیم گرفت. پذیرش این روایت در مباحث گوناگون خصوصا در مکاسب محرمه آثار بسیار زیادی دارد.
اشکال پنجم به مضمون روایت تحف
دو اشکال دیگر نیز به مضمون روایت وارد شده است. مرحوم محقق ایروانی اشکال پنجم را در حاشیه مکاسب، جلد پنجم، صفحه 19 مطرح کرده اند. اشکال پنجم، تعارض میان فقرات مختلف این روایت است خصوصا از حیث ضابطه ی حلیت و حرمت. می فرماید: اعلم أنّ الرّوایه متعارضه فقراتها فی ضابطی الحلّ و الحرمه فضابط الحلّ أن یکون الشی ء فیه جهه من جهات الصّلاح و ذکر فی ضابط الحرمه أن یکون الشی ء فیه وجه من وجوه الفساد ففی ذی الجهتین الصّلاح و الفساد إمّا مطلقا أو بقید الشّیوع یقع التزاحم فإمّا أن یرجّح ضابط الحلّ و یحکم بالحلّ بما یستفاد من قسم الصّنائع من تقدیم اقتضاء جهه الصّلاح فی ذی الجهتین أو یحصل الإجمال بتزاحم الفقرتین و یرجع إلی عمومات أدلّه التّجاره و أصاله الحلّ.[1]
روایت در باب صناعات، آلات مربوط به صناعات را به سه دسته ی مختص به حرام و مختص به حلال و مشترک تقسیم می کند. برخی آلات مختص به حلیت هستند؛ و أما تفسير الصناعات فكل ما يتعلم العباد أو يعلمون غيرهم من أصناف الصناعات مثل الكتابة و الحساب و النجارة و الصياغة و البناء و الحياكة و السراجة و القصارة و الخياطة و صنعة صنوف التصاوير ما لم تكن مثل الروحاني و أنواع صنوف الآلات التي يحتاج إليها العباد منها منافعهم و بها قوامهم و فيها بلغه جميع حوائجهم فحلال فعله و تعليمه و العمل به و فيه لنفسه أو لغيره[2]
. ما گفتیم که به جای «تعلیمه»، تعبیرِ «تعلّمه» به قرینه ی صدر روایت مناسبتر است.
در عبارت بعد به بیان صنعت مشترک می پردازد؛ و إن كانت تلك الصناعة و تلك الآلة قد يستعان بها على وجوه الفساد و وجوه المعاصي و تكون معونة على الحق و الباطل فلا بأس بصناعته و تقلبه... . در ادامه می فرماید تعلیم دادنِ صنایع مشترک ایرادی ندارد و شخص یادگیرنده نباید آن صنعت را در مورد حرام به کار گیرد، در غیر این صورت وزر و وبال برای یادگیرنده است نه یاد دهنده.
اما در کجا این صنایع حرام هستند؟ و ذلك إنما حرم الله الصناعة التي هي حرام كلها التي يجي ء منها الفساد محضا نظير البرابط و المزامير و الشطرنج و كل ملهو به و الصلبان و الأصنام و ما أشبه ذلك من صناعات الأشربة الحرام و ما يكون منه و فيه الفساد محضا و لا يكون منه و لا فيه شي ء من وجوه الصلاح فحرام تعليمه و تعلمه و العمل به و أخذ الأجرة عليه... . ما در مورد «جهت فساد» بحثی داریم. مقام معظم رهبری این فساد را به عنوان ملاک حرمت اخذ کردند. در مباحث آینده این نکته را به صورت جمع بندی شده مطرح خواهیم کرد.
خلاصه اشکال محقق ایروانی آن است که اگر در جایی هم ضابطه حلیت و هم ضابطه حرمت وجود دارد، تزاحم صورت می گیرد. از یک طرف، طبق روایت تحف، استفاده از آلات مذکور، حرام است چون برای امری حرام ساخته شده اند و از طرف دیگر طبق همان روایت، حلال هستند. این یعنی تعارض دو ضابطه در این روایت. چرا ضابطه حرمت بر حلیت ترجیح داده شود؟ چرا بالعکس؟ بنابراین تعارض بین دو ضابطه وجود دارد و تساقط می کنند و لذا باید به عمومات رجوع شود.
مثال دیگری که مرحوم ایروانی به عنوان محلّ تعارض مطرح می کنند، موردی است که در آن منفعت محلله ی غالب به همراه مفسده وجود دارد. در این مورد هم ضابطه حلیت وجود دارد و هم ضابطه حرمت و نمی توان یک ضابطه را بر دیگری مقدم کرد.
پاسخ به اشکال پنجم
دو پاسخ برای این اشکال مطرح می کنیم. پاسخ اول: روایت تصریح می کند که اگر فساد در یک چیز به صورت محض باشد، صرفا ضابطه حرمت در موردش وجود دارد و ضابطه حلیت در آن نیست. همین مطلب مفهوم دارد و نشان می دهد که اگر صلاح در یک چیز به صورت محض باشد، ضابطه حلیت در موردش وجود دارد. اگر در چیزی صرفا فساد وجود دارد، حرام است و لذا اگر در چیزی صرفا صلاح وجود دارد، حلال است.
پاسخ دوم: ممکن است اشکال را به این صورت تقریر کنیم که در برخی از امور هم صلاح به صورت غالب و هم فساد به صورت غالب وجود دارد و لذا ضابطه حلیت و حرمت هر دو در موردش وجود دارد. لکن روایت، غلبه را ملاک قرار نمی دهد. مطابق روایت، اگر ضابطه حلیت به صورت نادر در موردی وجود داشته باشد، باز هم حلال خواهد بود. مثلا برخی از صنایع غالبا در فساد و حرام استفاده می شوند و به صورت نادر در صلاح و حلال استفاده می شوند که در این صورت تعارضی در کار نخواهد بود. تعارض در مواردی رخ می دهد که ضابطه حلیت و ضابطه حرمت هر دو غالب باشند. در امر مشترک این دو ضابطه به صورت غالب نیستند و لازم نیست که به صورت غالب باشند. ضابطه غالب و ضابطه نادر هیچ گاه با یکدیگر تعارض ندارند و برای حلیت، وجود ضابطه ی حلیت به صورت نادر کفایت می کند. بنابراین هیچ تعارض و تزاحمی در متن روایت وجود ندارد.
مرحوم ایروانی اشکال کردند که دو ضابطه حلیت و حرمت در مورد آلات مشترک وجود دارند و لذا تعارض می کنند و ما پاسخ دادیم که این دو ضابطه غالب نیستند تا تعارض صورت گیرد و صرفا یکی از آنها غالب است و ضابطه غالب با ضابطه نادر هیچ تعارضی ندارد.
مرحوم ایروانی می فرماید: اعلم أنّ الرّوایه متعارضه فقراتها فی ضابطی الحلّ و الحرمه فضابط الحلّ أن یکون الشی ء فیه جهه من جهات الصّلاح و ذکر فی ضابط الحرمه أن یکون الشی ء فیه وجه من وجوه الفساد ففی ذی الجهتین الصّلاح و الفساد إمّا مطلقا أو بقید الشّیوع یقع التزاحم فإمّا أن یرجّح ضابط الحلّ و یحکم بالحلّ بما یستفاد من قسم الصّنائع من تقدیم اقتضاء جهه الصّلاح فی ذی الجهتین أو یحصل الإجمال بتزاحم الفقرتین و یرجع إلی عمومات أدلّه التّجاره و أصاله الحلّ.
در هر حال، از جهت تعلیم و تعلم در امر مشترک اشکالی وجود ندارد و صرفا نوع استفاده و تصرف ممکن است حرام باشد. فليس على العالم و لا المتعلم إثم و لا وزر لما فيه من الرجحان في منافع جهات صلاحهم و قوامهم و بقائهم و إنما الإثم و الوزر على المتصرف فيه في جهات الفساد و الحرام.
سوال: آیا قصد در تعلیم و تعلم، شرط است؟ آیا معلم باید بداند که آنچه می آموزد در چه راهی استفاده می شود؟
جواب: این سوال دیگری است که اگر معلم بداند دانش آموز، دانش را صرفا در جهت فساد استفاده می کند، آیا تعلیم برای او جائز است؟ خیر. این در همه علوم صادق است و لذا اگر معلمِ عرفان بداند که شاگرد درصدد سوء استفاده از عرفان است، نباید آموزش دهد. در هر صورت تعلیم و تعلم امور مشترک که دارای دو جهت هستند، اشکالی ندارد.
بنابراین تعارضی میان فقرات روایت وجود ندارد چون روایت می گوید اگر فساد محضا در چیزی باشد، حرام است و مفهوم این جمله آن است که اگر صلاح محضا در چیزی باشد، حلال است. ثانیا امور مشترک که دو جهت دارند، لزوما دارای دو جهتِ غالب نیستند تا تعارض شکل گیرد. یکی از دو جهت، غالب است که تعارضی به ندرت طرف مقابل ندارد.
در مورد این مباحث تأمل و مباحثه داشته باشید و اگر اشکالی به ذهن شما آمد، مطرح کنید. در جلسه بعد اشکال ششم را مطرح می کنیم و پاسخ می دهیم و در نهایت نتیجه می گیریم که می توان روایت تحف را حجت و دلیل قرار داد البته با تراکم ظنون یعنی با کمکِ روایت فقه الرضا و روایت دعائم. اگرچه به سند روایت فقه الرضا و روایت دعائم اشکال وارد می کنیم اما می توانیم آنها را به عنوان مؤید بپذیریم. روایت نبوی را نیز به همین صورت می توانیم به عنوان مؤید بپذیریم. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] حاشیه المکاسب، ایروانی نجفی، میرزاعلی، ج1، ص2.
[2] المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص16.