تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/09/12
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
حدیث اخلاقی
سَلْ تَفَقُّهاً وَ لَا تَسْأَلْ تَعَنُّتاً فَإِنَّ الْجَاهِلَ الْمُتَعَلِّمَ شَبِيهٌ بِالْعَالِمِ وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْمُتَعَسِّفَ [الْمُتَعَنِّتَ ] شَبِيهٌ بِالْجَاهِلِ الْمُتَعَنِّت .[1]
این کلام در حکمت 321 نهج البلاغه آمده است. این کلام در خصوص توجه به علم و عالم و متعلم است و نکاتی را در ذیل این بحث مطرح می کند. می دانید که علم یک صفت وجودی است و یک نوع نورانیت و روشنایی در زندگی می آورد. هرجا علم باشد، نورانیت وجود دارد لذا در تعبیر خواب نیز اگر علم بیاید، معمولا تفأل به خیر می کنند و می گویند آثار بسیار خوبی دارد. اما جهل، تاریکی و امری عدمی است. جاهل بودن، مذموم است. کسی که در مسیر علم قرار گیرد، ممدوح است.
در مورد عالم نیز آیات و روایات فراوانی داریم. در مورد جهل و جهل زدایی نیز روایات زیادی داریم. جا دارد که کسی این روایات را به صورت اجتهاد جمع آوری و جمع بندی کند که بسیار مهم است. علم، آنقدر اهمیت دارد که می فرماید جامعه باید یا عالم باشد یا متعلم و لا یکون ثالثا. همچنین در برخی روایات آمده است که افراد باید یا عالم باشند یا متعلم یا دوستدارِ علم و لایکون رابعا.
طالب علم بر دو گونه است. گاهی واقعا به دنبال رفع جهل است که در این صورت شبیه به عالم است یعنی طلب و جستجوی علم آنقدر مهم و ارزشمند است که شخص را شبیه به واجدِ علم می کند لذا به اعتبار ما یؤول احکامی را بر آن بار می کنند و مثلا می گویند فقیه است مثل اینکه به دانشجوی دکتری، دکتر اطلاق می شود. این طالبِ علم، به دنبال سوال کردن و استفاده کردن از افراد عالم است.
اما گاهی شخص جاهل در پیِ یادگیری نیست بلکه به دنبال اذیت کردن دیگران است و سوال می کند تا دیگران را به رنج و زحمت بیندازد و گاهی بدون مبنا سوال می کند. مثلا می گوید اصلا چرا خدا من را خلق کرد؟ من نمی خواستم خلق شوم. صرفا به دنبال بهانه است.
حضرت می فرماید سوال کنید تا بفهمید. حضرت امیر می فرماید انسان های جاهل همچون پشه های بی اراده هستند، «همج رعاع» و هر طرف باد بوزد به همان طرف حرکت می کنند. ای کسانی که به دنبال علم و دانش هستید، اگر سوال می کنید از روی تفقّه باشد یعنی برای افزودن علم و دانش خود.
سپس می فرماید جاهلی که به دنبال رفع جهل است، شبیه به عالم می باشد اما عالمی که به دانش خود پایبند نباشد، شبیه به جاهلِ متعنّت است یعنی جاهلی که انسان را به رنج و زحمت می اندازد.
مطلبی به ذهن من آمده است که جای مطالعه و بررسی دارد و آن اینکه در امتحانات شفاهی، گاهی بعد از اینکه سوال کننده، سوال پرسید و متوجه شد که شخص مطلب را به صورت کامل فهمیده است، باز هم آن شخص را در ضمن یک عبارت گیر می اندازند و صرفا باید آن مطلبی بیان شود که در ذهن سوال کننده است. معلوم نیست که چنین مجوّزی داشته باشیم. یک ممتحن باید تشخیص دهد که طلبه مطلب را فهمیده است یا نه. من در درس برخی از آقایان شرکت کردم که عبارات را چندان صحیح نمی خواندند اما فهم خیلی خوب و صحیحی داشتند و بر اساس فهم خود از عبارات، فتوا می دادند.
برخی افراد جاهل اند و به دنبال اذیت کردنِ دیگران هستند. آنها باید آداب طلب علم را بیاموزند. به کتاب منیة المرید توجه کنید که متأسفانه در حوزه کمتر مورد توجه قرار می گیرد. من از سال 64 با این کتاب مأنوس بودم. این کتاب بسیار با ارزش است. ژاپنی ها بخش مهمی از این کتاب را استفاده کرده اند در مورد نوع تعامل بین استاد و شاگرد و درس. این کتاب، بسیار غریب است. همچنین کتاب آداب المتعلمین اگرچه کوتاه است اما مشتمل بر نکات بسیار مفید و مهمی است. کتب مفصل تر از قبیل معراج السعاده و جامع السعادات نیز بسیار قابل استفاده اند. پدر و پسر یعنی ملا مهدی و ملا احمد هردو در این دو کتاب غوغا کرده اند.
مرحوم آقای انشائی، شاگرد مرحوم خوئی و شخصیت درس خوانده و ملایی بودند. ایشان، حاشیه ملاعبد الله را حفظ بودند که من این کتاب را خدمت ایشان خواندم. همچنین بخشی از تحریر را خدمت ایشان خواندم. هر هفته دو جلسه اخلاق ناصری را خدمت ایشان می خواندیم. این کتاب اگرچه به زبان فارسی بود اما بسیار سنگین بود و نیاز به شرح داشت. این کتب مثل اخلاق ناصری و اخلاق محتشمی و منیة و آداب المتعلمین و معراج و جامع السعادات، تقریبا در حوزه های علمیه متروک شده اند. من گمان می کنم که باید این کتب را مجددا احیاء کنیم.
در کتاب منیة به صورت دقیق رابطه شاگرد با درس و استاد و هم حجره ای و ارتباط متقابل استاد و شاگرد به زیبایی با استفاده از روایات، مورد بحث قرار گرفته است. شرح برخی از روایات را با استفاده از مطالب همین کتاب بیان می کنیم. برخی مثل مرحوم آقای حجتی، ترجمه مزجی بسیار خوبی برای این کتاب نوشته اند.
مطلبی که اکنون ذکر می کنیم، در شرح نهج البلاغه از ابن ابی الحدید، جلد 9، صفحه232 آمده است. ایشان حقوق عالم را بیان می کند از جمله اینکه نباید از عالم زیاد سوال پرسید چون ممکن است باعث خستگی او شود. همچنین نباید در پاسخ او را آزرد و خسته کرد و به مشقت افکند. نباید با طرح مسائل غامض و پیچیده او را به زحمت انداخت. در موقع خستگی و کسالت نباید او را زیر فشار گذاشت. در موقع برخاستن، نباید به لباس او چسبید. باید از افشای سرّ او خودداری شود. نباید در نزد عالم، زبان به غیبت بگشایند. این مطالب اختصاصی به استاد ندارد و شامل هر عالم می شود. اگر عالم لغزشی کرد، از لغزش او بگذرند و عذر او را بپذیرند. مادامی که مطیع فرمانِ خدا است، باید او را توقیع و توقیر و تعظیم کنند. نباید در حضور او نشست. اگر حاجتی دارد، برای خدمت به او اقدام شود.
برخی از بخش های مذکور در مورد حق عالم، نیاز به توضیح دارد لکن مجموعا از آنها برداشت می شود که باید احترام عالم را حفظ کنند.
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در رابطه با امارات قدح بود که در برخی از کلمات مطرح شده اند. مرحوم سید می فرماید مضامین این روایت مطابق به ضوابط و قواعد است. ما معتقد هستیم که این روایت منقول به معنا است و در نقل به معنا در عبارات کمی و زیادی صورت می گیرد. مرحوم آقای خوئی در مقابل، می فرماید امارات صدق در این روایت وجود ندارد بلکه امارات قدح در آن فراوان هستند مثل تکرار زیاد و اضطراب در تعبیر.
در خصوص سند روایت، راه هایی را ذکر کردیم و در نهایت راهِ وثوق به صدور روایت را باز دیدیم. اشکالاتی را به مضمون روایت وارد کرده اند که ما دو اشکال را مطرح کردیم و پاسخ دادیم.
بررسی امارات قدح
اشکال سوم
این اشکال را مرحوم شهیدی در حاشیه مکاسب، جلد1، صفحه18 ذکر کرده است. می گوید اگر ما سند و دلالت روایت تحف را بپذیریم، از آن صرفا یک مطلب استفاده می شود و آن حرمت اعانه بر اثم است یعنی مشارکت در گناه حرام است. ما حدود پنج جلسه در مورد اعانه بر اثم، مطلب داریم از جمله اینکه اعانه بر اثم چیست؟ چگونه می توان حرمت اعانه بر اثم را به عنوان یک قاعده پذیرفت؟ این قاعده چه مستندی دارد؟ ما در همه قواعد فقهی به دنبال مستند هستیم. ان شاء الله در جای خود از این قاعده بحث خواهیم کرد.
مرحوم شهیدی می فرماید از این روایت که صرفا بخشی از آن در مکاسب ذکر شده است، فقط حرمت اعانه بر اثم برداشت می شود.
پاسخ به اشکال سوم
ایشان فی الجمله پذیرفته اند که این روایت مطلبی را بیان می کند اما حق آن است که این روایت مشتمل بر موارد نقضی و حلّی زیادی است. مثلا آموختن نجاری و خیاطی و سایر صناعات دارای منفعت حلال، طبق این روایت، مجاز است و این امور ارتباطی با اعانه بر اثم ندارند. علاوه بر این، با دقت در این روایت روشن می شود که نهایتا چهار مطلب موجود در این روایت، دال بر حرمت اعانه بر اثم هستند و برخی مثل مرحوم سید دوازده قاعده از این روایت استخراج کرده اند. به صورت خلاصه هفت قاعده از این روایت برداشت شده است.
در حاشیه سید، جلد 1، صفحه44، دوازده قاعده را بیان می کند. اگر این دوازده قاعده به درستی از این روایت استنباط شوند، این روایت در موارد بسیاری در فقه ما قابل استفاده خواهد بود خصوصا در مکاسب محرمه. این قواعد عبارتند از: 1. حرمة الدخول فی أعمال السلطان الجائر و حرمة التکسّب بهذه الجهة. بر اساس این قاعده کمک به سلطان جائر و کسب درآمد از این راه، حرام است. 2. حرمة الاعانة علی الاثم. 3. جواز التجارة بکلّ ما فیه منفعة محللة. 4. حرمة التجارة بما فیه مفسدة. 5. حرمة بیع الأعیان النجسة بل المتنجسة. 6. حرمة عمل یقوّی به الکفر. 7. حرمة کلّ عمل یوهن به الحق. 8. جواز الاجارة بالنسبة إلی کلّ منفعة محللة. 9. حرمة الاجارة فی کلّ ما یکون محرما. 10. حلیة الصناعات التی لا یترتب علیها الفساد. ما صناعات را به سه قسم تقسیم کردیم: صناعاتی که محضا برای فساد استفاده می شوند و صناعاتی که محضا برای صلاح استفاده می شوند و صناعات دارای دو وجه. 11. حرمة ما یکون محضا للفساد. 12. جواز الصناعة المشتملة علی الجهتین بالقصد الجهة المحللة.
بنابراین خلاصه کردن این روایت در حرمة الاعانة علی الاثم، صحیح نیست. ما دوازده قاعده را در هفت قاعده خلاصه کرده ایم که چهار قاعده از فراز مربوط به ولایت استفاده می شود. از فراز مربوط به تجارت، یک قاعده استفاده می شود یعنی منفعة محللة غالبة. از فراز مربوط به صناعت و فراز مربوط به اجاره نیز هرکدام یک قاعده استفاده می شود.
اشکال چهارم
برخی عبارات در روایت تحف مورد إعراض علما قرار گرفته است مثلا در روایت آمده است که هر گونه تصرف از قبیل بیع و انتفاع و نگهداری در مورد پوست درندگان حرام است. اما فقها به این مطلب فتوا نداده اند. بله خواندن نماز در پوست درنده مجاز نیست اما سایر موارد ایرادی ندارند.
سوال: آیا نمی توان این حکم را مختص به زمان حضور امام دانست؟
جواب: پاسخ هایی به این اشکال داده اند که یکی از آنها اختصاص این حکم به زمان خاصی است.
علاوه بر این، در این روایت انتفاع از مردار حتی اگر پاک باشد، حرام شمرده شده است در حالی که فقها انتفاع از مردار را در صورت پاکی، مجاز دانسته اند. همچنین در این روایت، تصرف در هر چیزی و نگهداری از هر چیزی که گونه ای از فساد را دارا باشد، ممنوع و حرام شمرده شده است اما فقها اینگونه فتوا نداده اند. همچنین از این روایت استفاده می شود که فروختن شیءِ نجس برای استفاده ی حلال و حرام جائز نیست اما فقها استفاده حلال از شیء نجس را مجاز دانسته اند مثل خرید و فروش کودهای حیوانی مشتمل بر نجاست. همچنین نگهداری شیء نجس، طبق روایت، حرمت تکلیفی دارد اما فقها به این مطلب قائل نشده اند.
در این روایت آمده است: و أما وجوه الحرام من البيع و الشراء ف كل أمر يكون فيه الفساد مما هو منهي عنه من جهة أكله و شربه أو كسبه أو نكاحه أو ملكه أو إمساكه أو هبته أو عاريته أو شي ء يكون فيه وجه من وجوه الفساد نظير البيع بالربا أو بيع الميتة أو الدم أو لحم الخنزير أو لحوم السباع من صنوف سباع الوحش أو الطير أو جلودها أو الخمر أو شي ء من وجوه النجس فهذا كله حرام محرم لأن ذلك كله منهي عن أكله و شربه و لبسه و ملكه و إمساكه و التقلب فيه فجميع تقلبه في ذلك حرام .[2]
خلاصه اشکال چهارم آن است که اگر بخش هایی از روایت را به صورت مطلق بپذیریم، مورد اعراض فقها قرار گرفته اند. این اشکال یک اشکال جدی به این روایت است.
پاسخ به اشکال چهارم
در مباحث اصولی، تبعّض در حجیت را پذیرفته ایم یعنی ممکن است بخشی از یک روایت را بپذیریم و به عنوان دلیل بر حکم شرعی قرار دهیم و بخش دیگری از آن را نپذیریم. در مورد آیات نیز همین مطلب صادق است یعنی از ظاهر برخی از آیات عدول می کنیم و آن را نمی پذیریم مثلا در سوره مبارکه مائده، آیه5 آمده است ﴿الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَ طَعامُ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَ طَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنينَ غَيْرَ مُسافِحينَ وَ لا مُتَّخِذي أَخْدانٍ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْإيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرين﴾[3]
. مرحوم صاحب جواهر بخش اول این آیه که از آن حلیت طعام اهل کتاب استفاده می شود را نپذیرفته اند. ایشان حدود شش روایت را مطرح می کنند که مراد از طعام در این بخش، نخود و عدس و امثال آن است. مرحوم صاحب جواهر با وجود روایات دال بر نجاست اهل کتاب، چندان به این آیه نمی پردازد و به سرعت از آن عبور می کند.
اما آیه می فرماید طعام اهل کتاب برای شما حلال است. در هر صورت مرحوم صاحب جواهر به بخش دیگر همین آیه در رابطه با ازدواج با اهل کتاب، استناد می کند و مطابق با آن فتوا می دهد. مرحوم صاحب جواهر از جمله کسانی است که ازدواج دائم با اهل کتاب را جائز می داند. امروزه نیز برخی از بزرگان مثل آیت الله شبیری ازدواج دائم با اهل کتاب را جائز اما مکروه می دانند. اما غالب فقها ازدواج دائم با اهل کتاب را نپذیرفته اند.
در مورد روایات نیز می توان بخشی از روایت را پذیرفت و بخش دیگر را کنار گذاشت به دلیل وجود معارض یا غیر آن. بنابراین با وجود اعراض فقها از بخش هایی از روایت تحف، آن بخش ها را کنار می گذاریم و از آنها اعراض می کنیم اما از سایر بخش ها استفاده می کنیم. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص531، حکمت 320.
[2] المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص14.
[3] سوره مائده، آيه 5.