جلسه 1404/09/08

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
مرحوم شیخ انصاری در ابتدای کتاب مکاسب، چهار روایت را به عنوان تیمن ذکر کردند و ضوابطی کلی را از این روایات به دست آوردند. ایشان در مباحث کتاب مکاسب در جایگاه های متعدد به همین ضوابط و روایات استناد می کنند. این روایات، روایاتِ تحف و دعائم و فقه الرضا و نبوی مشهور هستند. ما درباره روایت اول مباحثی را به صورت مفصل مطرح کردیم که لازم بود یک مرتبه به این تفصیل این مباحث را مطرح کنیم. در درس خارج مکاسب محرمه که در سال 81 داشتیم، این مباحث را مطرح کردیم اما به این تفصیل به بحث نپرداختیم.
روایت تحف مرسله است و ابن شعبه از امام صادق ع نقل کرده است لذا این روایت غیر معتبر است و یک بحث در تصحیح سندی روایت است. ملاکِ ما در پذیرش یک روایت، هم وثوق سندی است و هم وثوق خبری. یعنی گاهی از راهی اعتماد به خبر پیدا می کنیم بدون اینکه سند روایت معتبر باشد. برخی مثل مرحوم خوئی قائل هستند به این توثیق روایت وابسته به ثقه بودن راویانِ روایت است و برخی موثوق الصدور بودن را ملاک می دانند. اما نظر ما بر این است که از هر دو روش می توان استفاده کرد یعنی گاهی از راه اعتبار و وثاقت راویان، پی به موثقه بودن روایت می بریم و گاهی راویان ثقه نیستند و در عین حال، قرائنی بر صدور روایت از معصوم وجود دارد.
ما پنج طریق را برای تصحیح سند روایت مطرح کردیم و چهار طریق را نتوانستیم بپذیریم. راه اول، توثیق روایات توسط نویسنده کتاب بود. راه دوم، جلالت شأن مصنّف بود. گفتیم این راه نمی تواند ضعف سند را جبران کند و جلالت شأن نمی تواند دلیل بر صحیح السند بودن تمام روایات باشد. راه سوم، اسناد جزمیِ راوی به امام. در ضمن این راه، تفاوت اسناد جزمی مثل «قال» با اسناد غیر جزمی مثل «قیل» را بیان کردیم و اشاره کردیم که همین بحث در مورد مرسلات شیخ صدوق وجود دارد. راه چهارم، جبران ضعف سند به وسیله شهرت بود. در اینجا بحث های مفصلی مطرح کردیم و در نهایت نتوانستیم آن را بپذیریم. راه پنجم، ذکر شدن این حدیث در کتاب «محکم و متشابه» سید مرتضی است در حالی که سید مرتضی خبر واحد را حجت نمی داند و لذا نشان می دهد که این روایت مشتمل بر قرائن قطعیه برای حجیت است. به این طریق نیز اشکالاتی وارد شده است که به تفصیل مطرح کردیم و نتوانستیم این راه را بپذیریم. در نهایت به عنوان طریق پنجم گفتیم گاهی مضمون روایت، ما را از بررسی سندی بی نیاز می کند.
بحث دیگری را مطرح کردیم و گفتیم وثوق به روایت انواعی دارد و ما سه نوع را بیان کردیم. یک نوع از وثوق به روایت، وثوق به صدور روایت با همه جزئیات و خصوصیات از معصوم است یعنی وثوق به صدور عین الفاظ از معصوم. نوع دیگر، وثوق به صدور مضمونِ اجمالیِ روایت از معصوم است مثل اینکه هفت روایت مختلف داشته باشیم که یک مطلب میان همه آنها مشترک باشد و ما نسبت به آن مطلبِ مشترک اطمینان پیدا می کنیم. نوع سوم، وثوق از طریق مضمون روایت است. گاهی مضمون یک روایت به گونه ای است که امکان ندارد از غیر معصوم صادر شده باشد و لذا نیازی به بررسی سندی ندارد. عده زیادی از بزرگان همین روش را پذیرفته اند.
نقل به معنا و مضمون
نقل به مضمون و معنا پذیرفته شده است که ما در این خصوص مطالبی را بیان می کنیم و سپس به بیان اشکالات مضمونی می پردازیم. ما می توانیم امارات صدقی را در روایت تحف بیابیم که بر اساس آنها حکم به صدور این روایت از معصوم کنیم و این روایت را مستند قرار دهیم و قواعدی را از آن استنباط کنیم. در مقابل، برخی مثل مرحوم آقای خوئی امارات قدح را ذکر می کنند. ما این امارات را نیز بیان خواهیم کرد و آنها را مورد بررسی قرار می دهیم.
بحث از نقل به مضمون و نقل به معنا و تفاوت آنها، به توضیحات مفصلی در حدود دو جلسه نیاز دارد که بحث تفصیلی از آن را در آینده خواهیم داشت اما اجمالا اشاره می کنیم. آیا همه روایاتی که در کتب اربعه وجود دارند، نقل به لفظ هستند؟ آیا در میان آنها روایات منقول به معنا وجود دارند؟ اگر وجود دارند، آیا این روایات حجیت دارند و می توانند دلیل برای حکم شرعی قرار گیرند؟
وقتی شما در جلسه ای به سخنرانی یه ساعته از یک سخنران گوش می دهید، اگر از شما بپرسند که لبّ مطلب چه بود، در ضمن یک جمله خلاصه سخنان را بیان می کنید. اگر به شما بگویند بیشتر توضیح دهید، مطالب را در حدود ده جمله بیان خواهید کرد و می گویید به گمان من مطالب ایشان در همین ده جمله جمع می شود. در عین حال شما هیچ کدام از جملات آن سخنران را تکرار نکرده اید اما همه مطالب را نیز بیان کرده اید. بنای عقلا بر نقل به مضمون است اما آیا می توان جمله ی منقول به مضمون را به امام نسبت داد؟ آیا می توان گفت که امام نیز همین را مورد نظر داشته است و آن را قصد کرده است؟ پاسخ به این سوال محلّ بحث بسیار مفصلی است که در برخی از کتب مطرح شده است.
اقوال مختلف در جواز و عدم جواز نقل به معنا
مرحوم مامقانی در کتاب «مقباس الهدایة» این بحث را به صورت مفصل مطرح می کند و دیدگاه های متفاوتی مشتمل بر هشت دیدگاه را نقل می کند. نظر اول: جواز در صورت قطع راوی به ادای تمام معنای روایت. این قول بین شیعه معروف است و علمای شیعه قائلند به اینکه اگر راوی بتواند مقصود و منظور امام را برساند، نقل به مضمون ایرادی ندارد. مرحوم صاحب قوانین این قول را ذکر می کند و می فرماید در این مسئله اختلافی وجود ندارد یعنی همه همین نظر اول را پذیرفته اند. نظر دوم: عدم جواز مطلقا. یعنی حتی اگر راوی تمام معنا و مقصود امام را بیان کرده باشد، نقل به مضمون جائز نیست. نظر سوم: تفصیل بیان استفاده از الفاظ مترادف و غیر آن. اگر راوی از الفاظ مترادف استفاده کند، نقل به مضمون جائز است و در غیر این صورت، جائز نیست. نظر چهارم: تفصیل بین احادیث نبوی و غیر آن. نقل به مضمون در احادیث نبوی جائز نیست اما نقل به مضمون در غیر احادیث نبوی جائز است به شرطِ رعایت مقصودِ امام. نظر پنجم: نقل به معنا صرفا صحابی پیامبر جائز است و توسط غیر صحابی جائز نیست چون شأن صدور در فهم مطلب اهمیت دارد و غیر اصحاب در فضای صدور روایت نبوده اند. نظر ششم: اگر راوی عین الفاظ را فراموش کرده باشد، نقل به معنا جائز است اما اگر آنها را به یاد داشته باشد، نقل به معنا جائز نیست. نظر هفتم: عکس نظر ششم. یعنی اگر راوی عین الفاظ معصوم را فراموش کرده باشد، نقل به معنا جائز نیست. نظر هشتم: تفصیل بین روایات مشتمل بر محتوای علمی و روایات مشتمل بر محتوای عملی. اگر روایت مشتمل بر محتوای علمی باشد، نقل به معنا جائز است و اگر مشتمل بر محتوای عملی باشد، نقل به معنا جائز نیست.
اشاره به ادله جواز نقل به معنا
بحث تفصیلی از نقل به معنا و مضمون در این است که آیا نقل به معنا جائز است؟ به عمده علما و فقها و روات شیعه نسبت داده شده است که قائل به جواز نقل به معنا شده اند. ادله ای بر این مطلب ذکر شده است مثل دلیل عقلی و بنای عقلا و آیات قرآنی و روایات. مثلا در قصص قرآنی خداوند قضیه ی واحدی را با بیانات مختلف مطرح می کند. عمده دلیل در این زمینه، روایات هستند. روایات را چند طایفه تقسیم می کنند. سه طایفه از روایات درباره نقل به معنا وجود دارند. طایفه اول: روایات صریح در جواز نقل به معنا. طایفه دوم: روایات ظاهر در جواز نقل به معنا. طایفه سوم: روایاتی که احتمال دارد دال بر جواز نقل به معنا باشند.
به چند روایت در این زمینه اشاره می کنیم که برخی از آنها معتبره و برخی ضعیف السند هستند. یکی از این روایات، روایتی است که مرحوم کلینی در جلد اول از کافی، صفحه 51 ذکر کرده اند: مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَسْمَعُ الْحَدِيثَ مِنْكَ فَأَزِيدُ وَ أَنْقُصُ قَالَ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ مَعَانِيَهُ فَلَا بَأْسَ.[1]
یعنی اگر قصد رساندن معنا را داری، اشکالی ندارد. در اینجا فعلا بحث سندی و دلالی از روایات نداریم و صرفا در مقام اشاره به ادله هستیم.
روایت دوم، مرفوعه است. عَنِ ابْنِ الْمُخْتَارِ أَوْ غَيْرِهِ رَفَعَهُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَسْمَعُ الْحَدِيثَ مِنْكَ فَلَعَلِّي لَا أَرْوِيهِ كَمَا سَمِعْتُهُ فَقَالَ إِذَا أَصَبْتَ الصُّلْبَ مِنْهُ فَلَا بَأْسَ إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ تَعَالَ وَ هَلُمَّ وَ اقْعُدْ وَ اجْلِسْ.[2]
راوی می گوید شاید نتوانم کلام شما را آنطور که شنیده ام نقل کنم. امام فرمود اگر قصد داری که اصل معنا و مقصود را برسانی، اشکالی ندارد.
روایت سوم نیز مرفوعه است. عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا يَرْفَعُهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا أَصَبْتَ مَعْنَى حَدِيثِنَا فَأَعْرِبْ عَنْهُ بِمَا شِئْتَ وَ قَالَ بَعْضُهُمْ لَا بَأْسَ إِذَا نَقَصْتَ أَوْ زِدْتَ أَوْ قَدَّمْتَ أَوْ أَخَّرْتَ وَ قَالَ هَؤُلَاءِ يَأْتُونَ الْحَدِيثَ مُسْتَوِياً كَمَا يَسْمَعُونَهُ وَ إِنَّا رُبَّمَا قَدَّمْنَا وَ أَخَّرْنَا وَ زِدْنَا وَ نَقَصْنَا فَقَالَ ذَلِكَ زُخْرُفُ الْقَوْلِ غُرُوراً إِذَا أَصَبْتَ الْمَعْنَى فَلَا بَأْسَ.[3]

روایت دیگری از امام صادق ع نیز وجود دارد. أَعْرِبُوا كَلَامَنَا فَإِنَّا قَوْمٌ فُصَحَاء.[4]
یعنی کلام ما را به صورت ادیبانه بیان کنید چون ما قوم فصیحی هستیم. اگر شما نیز با فصاحت بیان می کنید و می توانید مقصود ما را برسانید، نقل شما اشکالی ندارد.
چهار روایت مذکور، روایات طایفه اول بودند. از همه این روایات برداشت می شود که کم و زیاد کردن در نقل روایت وجود داشته است. تنها عده کمی از راویان مثل زراره و محمد بن مسلم بودند که روایات را به عین لفظِ امام نقل می کردند. در برخی موارد، راوی شروع به نوشتن کلام امام می کند اما امام می فرماید این مطلب نیازی به نوشتن ندارد. یعنی راویان بسیار ملتزم به نگارش احادیث بودند و دأب راویان نگارش احادیث بود در حدی که در مورد روایت سلسلة الذهب نقل شده است که راویان بسیار زیادی به دنبال شنیدن روایت از معصوم و نوشتن آن بودند.
تفاوت نقل به معنا و نقل به مضمون
در مجموع بدانید که نقل به معنا در نظر شیعه جائز است اما جزئیات و تفاصیل آن نیاز به فرصت مناسبتری دارد. اما فرق بین نقل به معنا و نقل به مضمون چیست؟
هدف در نقل به مضمون، انتقال دادن پیام اصلی است و هیچ التزامی به ساختار و جزئیات و انتقال دقیق معنا وجود ندارد. دو مثال را در اینجا بیان می کنیم. مثال اول: در روایت آمده است که اگر کسی به برادر مومنش کمک کند، خداوند در روز قیامت به او کمک خواهد کرد. کسی این روایت را می شنود اما الفاظ را از یاد می برد و آن را به این صورت نقل می کند: «هر کسی یاری رسانِ برادر دینیِ خود باشد، پروردگار متعال در روز جزا به او پاداش می دهد». این نقل معنای روایت را می رساند و ساختار روایت اصل را حفظ کرده است اما الفاظ در این نقل تغییر کرده اند. این مثال، از موارد نقل به معنا است.
مثال دوم: کسی در مورد ورزش یک بحث فنی را مطرح می کند و تأثیرات فیزیولوژیک ورزش بر بدن و ضرورت ورزش برای بدن را بیان می کند. کسی که می خواهد این مطلب را نقل به مضمون کند، این چنین می گوید «باید برای سلامت بدن، ورزش کنیم». در نقل مذکور، از مباحث فنی و اصطلاحات و واژه های خاص استفاده نشد.
در نقل به معنا باید نسبت به همه اجزاءِ مفهوم و مراد و مقصود ملتزم باشیم اما در نقل به مضمون این التزام وجود ندارد. در نقل به مضمون صرفا نسبت به جوهره و اصل و لبّ و صُلبِ پیام ملتزم و وفادار هستیم.
در نقل به معنا، الفاظ تغییر می کنند و چه بسا از الفاظ مترادف استفاده شود اما در نقل به مضمون، لفظ به کار رفته، کاملا تغییر می کند. مثال: شخصی به صورت مفصل به بحث از شفاعت را مطرح می کند و از آیات دال بر شفاعت بحث می کند و انواع شفاعت را بیان می کند از تکمیل فاعلیتِ فاعل و تتمیم قابلیتِ قابل و شفاعت گنهکار. همه این امور را به صورت مفصل بیان می کند و در نهایت به این نتیجه می رسد که قرآن شفاعت را با شرایطی می پذیرد و شفاعت کننده باید دارای فلان شرایط باشد و شفاعت شونده نیز باید دارای این شرایط باشد. شخص دیگری برای نقلِ این مطالب به مضمون، می گوید: «قرآن شفاعت را پذیرفته است».
در نقل به معنا معمولا ساختار منطقی حفظ می شود اما در نقل به مضمون اصلا حفظ نمی شود. در نقل به معنا تلاش می شود که تمام جزئیات مفهومی حفظ شود بر خلاف نقل به مضمون. هدف در نقل به معنا، انتقال دقیق محتوا با بیانی دیگر است اما هدف در نقل به مضمون، انتقال چکیده و جوهره معنا است.
نظر مختار در مورد نقل به معنا
ما ادعا می کنیم که در روایات نقل به معنا داریم و این مطلب پذیرفته شده است و ادله ای برای صحت نقل به معنا وجود دارد. روایت تحف نیز منقول به معنا است نه به لفظ. اشکالاتی را به مضمون این روایت وارد کرده اند که این اشکالات تحت عنوان امارات قدح مطرح می شوند. ما این اشکالات را مورد بررسی قرار می دهیم تا ببینیم آیا می توان این روایت را در استنباط احکام مورد استفاده قرار داد؟ و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج1، ص51.

[2] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج27، ص105، أبواب صفات القاضی و ما یجوز أن یقضی به، باب8، ح87، ط آل البيت.

[3] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج27، ص105، أبواب صفات القاضی و ما یجوز أن یقضی به، باب8، ح88، ط آل البيت.

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج2، ص151.