جلسه 1404/08/26

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
بحث درباره روایت تحف بود. روایت تحف، مرسله است. بر اساس قواعد مربوط به حجیت خبر، روایت مرسله، غیر معتبر است. ما باید برای حجیت یک روایت، باید سند روایت را تصحیح کنیم و آن را صحیحه بدانیم و سپس از دلالتش بحث کنیم. برای تصحیح سند روایت تحف، چند طریق مطرح شده است و ما در حال بررسی این طرق بودیم. مرور اجمالی بر این طرق داریم.
طریق اول، توثیق روایات توسط نویسنده است. ابن شعبه می فرماید در این کتاب اسناد روایات را از باب ایجاز و اختصار، حذف کرده ام. در بخش دیگر می گوید بعضی از روایات مشتمل بر مضامین عالی هستند به گونه ای که ما را بی نیاز از بررسی سندی می کنند. در عین حال می فرماید من اکثر این روایات را سماعا و از روی حس از استاد شنیدم.
اشکال به طریق اول آن است که ایشان مثل صاحب کامل الزیارات سخن نگفته است. صاحب کامل الزیارات در مقدمه فرمود: «تمام راویانی که در این کتاب آمده است و حذف شده اند، در نزد من ثقه هستند». اما ابن شعبه حرانی می گوید «من اسانید را حذف کردم» این بیان دلیل بر وثاقت روات نیست که بحث از آن گذشت.
طریق دوم، استفاده از شأن مصنّف است. ابن شعبه یک شخصیت وجیه و عظیم المنزلة و والا مقام و فقیه و زاهد است. همین جایگاه چه بسا موجب تصحیح اسناد روایات این کتاب باشد.
جواب می دهیم که این طریق نیز صحیح نیست چون شخصیت های بزرگی داریم که کتاب می نویسند و در کتاب خود برخی از روایات ضعیف را نیز آورده اند مثل علامه مجلسی و مرحوم کلینی و مرحوم صاحب وسائل. ما همه روایات وسائل را صحیحه نمی دانیم. مرحوم مجلسی نیز همین نظر را اختیار کرده بودند یعنی قائل بودند که همه روایات کافی صحیحه نیستند و به همین جهت در مرآة العقول در ابتدای روایات کافی، می فرماید «حسنٌ» یا «موثّق» یا «صحیح». بنابراین صرف بلند مرتبه بودن نویسنده برای تصحیح تمام روایات کتاب او کفایت نمی کند.
طریق سوم، استفاده از إسناد قطعی و جزمی در روایت تحف است. گفتیم که بین اسناد جزمی به معصوم و اسناد غیر جزمی به معصوم تفاوت وجود دارد. گاهی از تعبیر «رُوی» استفاده می شود و گاهی از تعبیر «قال». این دو تعبیر تفاوت دارند. در رابطه با مرسلات شیخ صدوق همین بحث مطرح است. گفتیم که اساسا سه نظریه در مورد مرسلات صدوق وجود دارد. نظر اول، عدم اعتبار مرسلات صدوق مطلقا بدون فرق بین موارد استفاده از «قال» و موارد استفاده از «روی». نظر دوم، اعتبار مرسلات صدوق مطلقا به این جهت که تعابیر مختلف مثل «قال» و «رُوی» اختلاف حقیقی ندارند و صرفا تفنّن در تعبیر هستند. نظر سوم، تفصیل بین اسناد جزمی و غیر جزمی. مرحوم امام و مرحوم فاضل به این نظریه قائل بودند و می گفتند اگر اسناد به صورت جزمی باشد، می توان بر اساس آن روایت فتوا داد اما اگر اسناد، جزمی نباشد، نمی توان آن را به معصوم نسبت داد و بر اساس آن فتوا داد.
ما نظریه سوم را اختیار کردیم و تاکنون تغییر نظر نداده ایم. در هر صورت روایت تحف را از موارد اسناد جزمی دانسته اند چون در برخی از طبع ها از تعبیر «قال» استفاده شده است. مرحوم آقای فاضل در کتاب تفصیل الشریعة، صفحه 13 به بیان این بحث می پردازند که عبارت را سابقا خواندیم.
طریق چهارم، استفاده از شهرت است. برخی از بزرگان این مبنا را پذیرفتند که شهرت، جابر ضعف سند است. البته برخی گفته اند شهرت فتوایی آنقدر قوی است که روایت بسیار ضعیف را جبران می کند و همچنین اگر علما از یک روایت صحیحه اعراض کنند و بر اساس آن، فتوا ندهند، آن روایت حجت نخواهد بود.
مرحوم آقای فاضل در ذیل روایت تحف، همین نکته را در ضمن هفت نکته بیان می کند. می فرماید: أقول: هنا جهات ينبغي بل يجب الالتفات إليها: الاولى: أنّه قد مرّ منّا مكرّرا أنّ الشهرة الفتوائيّة المحقّقة قابلة و صالحة لجبر ضعف الرواية من أيّ جهة كانت، كما أنّها قادحة، و إعراض المشهور يمنع عن اعتبار الرواية و لو كانت من الصحّة في الدرجة العالية، و من الاعتبار في المرتبة المتعالية.[1]

ما مفصل در رابطه با شهرت بحث کردیم و گفتیم در اینجا بحث از شهرت روایی نیست بلکه بحث از شهرت فتوایی است. شهرت فتوایی را نیز به دو قسم عملی و فتوایی تقسیم کردیم که توضیح آن گذشت. فی الجمله شهرتِ روایتِ تحف، جابرِ ضعف سندیِ آن است. گفتیم در اینجا بحث صغروی و کبروی وجود دارد. در بحث صغروی برخی گفتند که روایت تحف، شهرت ندارد. در بحث کبروی نیز گفتیم که جابر بودنِ شهرت یک بحث مبنایی است. ما در بحث صغروی شبهه ای را مطرح کردیم و آن عدم شهرت قدماییِ روایت تحف بود. ما دو عبارت را نقل کردیم. عبارتی از جناب شیخ طوسی در کتاب نهایه و عبارتی از جناب شیخ مفید در کتاب المقنعة.
طریق پنجم: بحث دیگر در این بود که روایت تحف در کتاب «المحکم و المتشابه» از سید مرتضی نقل شده است. مرحوم شیخ انصاری می فرماید: و حكاه غير واحد عن رسالة المحكم و المتشابه للسيد (قدس سره).[2]
یعنی عده ای از آقایان این روایت را از جناب سید مرتضی حکایت کرده اند. سید مرتضی یک شخصیت ارزنده و ثقه و هم دوره ی مرحوم کشّی بوده اند. سابقا گفتیم که مرحوم کشی بر مرحوم سید نماز خواندند. اگر این مطلب ثابت شود، بسیار اهمیت دارد چون سید مرتضی قائل به عدم حجیت خبر واحد است. سید مرتضی صرفا خبر متواتر و خبر واحدِ واجدِ قرائن قطعیه را معتبر می دانند لذا ذکر شدن این روایت در کتاب سید، نشان می دهد که سید این روایت را معتبر می دانستند.
اشکال اول به طریق پنجم: برخی از معاصرین در اینکه کتاب محکم و متشابه تصنیفِ سید مرتضی باشد، تردید و بلکه آن را انکار کرده اند و کتاب مذکور را متعلق به شیخ نعمانی ملقّب به ابی زینب دانسته اند. سید مرتضی کتاب تفسیری ندارد و منهجِ سید در بحث تدوین کتاب، به گونه ای است که امکان ندارد کتابی مثل کتاب محکم و متشابه توسط ایشان نگاشته شده باشد.
اشکال دوم به طریق پنجم: علاوه بر این گفته اند بر فرض که کتاب مذکور مربوط به سید باشد، روایت تحف در این کتاب نیامده است چون در نسخه های اصلیِ این کتاب، روایت تحف موجود نیست.
به نظر ما دستیابی به نسخه های مختلف و تشخیص نسخه ی اصل از فرع بسیار دشوار است چون ما کتاب خانه های مختلف در دنیا مرتبط نیستند و در گذشته نیز بزرگان به نسخه های مختلف اشراف و دسترسی نداشتند و لذا نمی توان به ضرس قاطع گفت که این حدیث در نسخه ی اصلیِ این کتاب نبوده است.
برخی از آقایان به اشکال اول پاسخ دیگری داده اند به این بیان که بر فرض که کتاب مذکور، مربوط به سید نباشد، باز هم برای تصحیح روایت تحف کافی است چون در هر صورت این روایت در کتاب محکم و متشابه آمده است. لکن به نظر ما تصدیق این مطلب وابسته به پذیرش مبانی خاصی است مثل اینکه وثاقت راوی را شرط می دانید یا موثوق الصدور بودنِ روایت را کافی می دانید؟
ما تاکنون نتوانستیم مشکل سندی روایت تحف را حل کنیم.
طریق ششم برای تصحیح سند روایت تحف
طریق ششم: برخی مثل شیخنا الاستاد مرحوم آقای فاضل این مبنا را پذیرفته اند که گاهی مضمون روایت به گونه ای است که امکان ندارد آن روایت از غیر امام معصوم صادر شده باشد. البته این بدین معنا نیست که الفاظ روایت، عینا از امام صادر شده اند بلکه بدین معنا است که لااقل مضمون روایت از معصوم صادر شده است. روایات حتی اگر نقل به معنا شده باشند، باز هم برای ما حجت هستند. در مباحث بعدی راه هایی را برای وثوق به صدور روایت مطرح خواهیم کرد. مرحوم آقای فاضل قائل هستند به اینکه مضمون این روایت به گونه ای است که نمی تواند از غیر معصوم صادر شده باشد. علاوه بر این می دانید که ابن شعبه در ابتدای کتاب تحف به همین مطلب اشاره می کند و می گوید برخی از روایات، خودشان شهادت می دهند به اینکه از معصوم صادر شده اند اگرچه به ظاهر مرسله باشند.
سوال: با استفاده از این طریق، نمی توان الفاظ روایت را صادر شده از معصوم دانست و لذا روایت برای استدلال از کارایی می افتد.
جواب: در مباحث آینده نکاتی را در این زمینه بیان خواهیم کرد و مفصل درباره نقل به معنا صحبت خواهیم کرد. ما نمی خواهیم ادعای نقل به الفاظ را مطرح کنیم. در برخی از روایات، راوی از امام سوال می کند که اگر ما در نقل روایات شما، مقداری کم و زیاد کنیم، اشکالی دارد؟ حضرت می فرماید: آیا آنچه شما نقل می کنید، معنا را می رساند؟ راوی پاسخ می دهد: بله. امام می فرماید: پس اشکالی ندارد.
حدود شش روایت در این زمینه داریم. راوی سپس می پرسد که گاهی مطلبی که از شما می شنویم را فراموش می کنیم یعنی برخی الفاظ شما را از یاد می بَریم. امام می فرماید: اشکالی ندارد که نقل به معنا شود.
ما بعدا از تفاوت نقل به معنا و نقل به مضمون و نقل به الفاظ بحث خواهیم کرد. بله گاهی روایت از زراره یا محمد بن مسلم نقل شده است که فقها و علمای بزرگی بودند و عین عبارتِ معصوم را نقل می کردند. این بزرگان، اهتمام بر نقلِ به لفظ داشتند. در هر صورت طبق روایات، امام معصوم به ما اجازه داده است که روایات را نقل به معنا کنیم و همین منقولات می توانند دلیل برای استنباط قرار گیرند.
کلام مرحوم فاضل لنکرانی
مرحوم آیت اللّه فاضل در کتاب مکاسب محرمه، در صفحات 13 و 14 و 15، هفت نکته را در خصوص روایت تحف بیان می کنند که نکته اول را بیان کردیم و مشتمل بر بحث از شهرت فتوایی و جابرِ ضعف سند بودنِ آن است.
نکته دوم در بیان مرحوم فاضل: الثانية: أنّه قد مرّ منّا مكرّرا أيضا تبعا لسيّدنا الاستاذ الماتن قدّس سرّه أنّ الإرسال على قسمين: قسم يسند الراوي المرسل- كالصدوق- الرواية إلى شخص الإمام عليه السّلام، كما نلاحظه في عدّة من مراسيله، و قسم يسنده إلى الرواية و الحكاية؛ كقوله: روي عن الإمام الباقر أو الصادق عليهما السّلام كذا و كذا، و لا يبعد أن يقال بحجّية المرسلة بالنحو الأوّل؛ لأنّه بمنزلة توثيق مثل الصدوق جميع الوسائط بينه و بين الإمام عليه السّلام، و هو لا يقصر عن توثيق مثل الكشي و النجاشي، و رواية تحف العقول من هذا القبيل، خصوصا مع أنّ مصنّفه أبو محمّد الحسن بن علي بن الحسين بن شعبة الحرّاني أو الحلبي، كان رجلا وجيها فاضلا جليل القدر، رفيع الشأن عظيم المنزلة.[3]
در این نکته به بیان تفاوت میان اسناد جزمی و غیر جزمی می پردازد.
مرحوم فاضل در نکته سوم به مبنایی اشاره می کند فعلا از بیان آن خودداری می کنیم و در آینده به آن خواهیم پرداخت.
نکته چهارم در بیان مرحوم فاضل: الرابعة: أنّ ملاحظة نفس الكتاب، بل شخص هذه الرواية التي هي مورد للبحث و الكلام تقضي بعدم صلاحيّة غير الإمام عليه السّلام لصدور هذه الكلمات و الحكم و المواعظ و الضوابط و القواعد منه، بل هي مناسبة لشأنه عليه السّلام. یعنی با دقت در این روایت، روشن می شود که غیرِ امام صلاحیت ندارد که چنین ضوابط و حکَم و قواعدی را بیان کنند. قواعد بسیار خوبی در این روایت مطرح شده است که برخی مثل سید، دوازده قاعده را از این روایت استفاده کرده اند. این مبنایی است که برخی مثل مرحوم فاضل آن را اختیار کرده اند لذا اشکال به سند روایت وارد نمی شود.
نظر حق در مورد وثوق به صدور روایت
به نظر من این مبنا، مبنای خوبی است و ما می توانیم با توجه به مجموعه مباحث مربوط به یک روایت، آن روایت را قبول کنیم. روایت تحف با مشمول همین نکته است. البته اشکالاتی به محتوای این روایت وارد شده است. از جمله: 1. تعارض درونی. 2. اعراض فقها از برخی از فرازها. 3. تعقید. 4. تکرار. در جایی خواندم که آیت الله وحید فرمودند «برخی از عبارات مشتمل بر 114 کلمه می توانستند با تنها سه کلمه بازنویسی و خلاصه شوند».
ما به این اشکالات پاسخ می دهیم و لذا این روایت را به صورت کامل کنار نمی گذاریم. ما می توانیم قواعدی را از این روایت استخراج و استنباط کنیم. نهایتا چون طبق برخی از فقرات روایتِ تحف، فتوا داده نشده است، تبعّض در حجیت را مطرح می کنیم. یک روایت ممکن است مشتمل بر ده مطلب باشد که صرفا هشت مطلب را بپذیریم. در بحث تواتر اجمالی، مضمون مشترک و کلیِ روایات را اخذ می کنید و می پذیرید و جزئیات و اختلافات را کنار می گذارید.
بنابراین ما اصرار داریم بر اینکه می توان مضمون روایت را لااقل در برخی از فقرات پذیرفت و اشکالات را می توان پاسخ داد. ما در جلسه بعد اولا خواهیم گفت که وثوق به یک روایت، بر یک نحو نیست بلکه بر نحوه های مختلف است. این انحاء مختلف را ذکر می کنیم و سپس می گوییم روایت تحف که در باب معایش ذکر شده است، بر کدام نحو است و بر اساس این نحو می توانیم قواعدی را از آن استنباط کنیم. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] تفصيل الشريعة- المكاسب المحرمه، الفاضل اللنكراني، الشيخ محمد، ج1، ص13.

[2] كتاب المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص49 و 50.

[3] تفصيل الشريعة- المكاسب المحرمه، الفاضل اللنكراني، الشيخ محمد، ج1، ص13.