جلسه 1404/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
روایت تحف
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در رابطه با روایاتی بود که مرحوم شیخ در ابتدای مکاسب ذکر کرده اند تا از آنها قواعد و ضوابطی را استخراج کنند. روایت اول، از تحف و روایت دوم، از فقه الرضا و روایت سوم از دعائم و روایت چهارم، نبوی مشهور است. ما در خصوص مؤلّف کتاب تحف و همچنین در خصوص کتاب تحف نکاتی را بیان کردیم. عمده روایت را قرائت کردیم.
برخی مثل مرحوم سید، از این روایت، دوازده ضابطه را استخراج کرده اند. برخی تلخیص کرده اند و بیان هفت ضابطه اکتفا کرده اند. از فراز مربوط به ولایت، چهار ضابطه و از بخش تجارت، یک ضابطه و از بخش اجاره نیز یک ضابطه و از بخش صناعات نیز یک ضابطه را استخراج کرده اند. برخی از جزئیات این روایت نیز ضابطه به دست آورده اند مثل مرحوم سید. ما این ضوابط را بیان خواهیم کرد و سپس با کلام سید تطبیق می کنیم. بحث ولایت و تجارت و اجاره اعم از حلال و حرام را خواندیم. به صناعات رسیدیم.
صناعات
اقسام صناعات
بحث صناعات مربوط به حرفه ها و صنعت هایی است که انسان در بخش های مختلف می داند. آیا می تواند این امور را یاد بدهد و یاد بگیرد؟ یک جمع بندی از این بخش از روایت به دست می آید و آن تقسیم صناعات به دو قسم است به این بیان: صناعات مشترکه و مختصه. صناعات مشترکه، صناعاتی هستند که می توان آنها را هم برای کار حلال و هم برای کار حرام استفاده کرد مثل چاقو و نیزه. گاهی از نیزه در مسابقه پرتاب نیزه استفاده می شود و گاهی برای کشتن انسان دیگری. گاهی از چاقو برای نیازهای منزل استفاده می شود و گاهی برای کشتن نفس محترمه. صناعات مختصه، صناعاتی هستند که به حلال یا به حرام اختصاص داشته باشند. طبعا تعلیم و تعلّم صناعاتی که مختص به حرام هستند، حرام است و کسب از راه آنها نیز حرام است مثل برابط و مزامیر و شطرنج. نی ها و سازهایی که برای استفاده ی حرام ساخته شده است از این قبیل هستند. در مورد بیلیارد نیز گفته شده است که برای حرام ساخته شده است. در مورد شطرنج بحث ها و اختلاف نظر وجود دارد.
سوال: آیا یاد دادن صناعت حرام به کفار، اشکالی دارد؟
جواب: در این زمینه اختلافاتی وجود دارد و برخی از فقها این کار را جائز نمی دانند. بیع اشیائی که فروش آنها حرام است به من یستحلّه محلّ بحث است که در آینده مطرح می شود.
برخی از صناعات، حلال هستند مثل نجاری و بافندگی و زین سازی.
سوال: آیا همه این صناعات، مشترک نیستند؟ می توان از همه این صناعات برای حرام استفاده کرد.
جواب: صنعت حرام، اولا برای کار حرام ساخته شده است. بله گاهی انسان بافنده خودش را به ولیّ جائر اجاره می دهد که داخل در حیثیت های دیگر از بحث می شود. نجاری یک صنعت حلال است مگر آنکه یک وجه دیگری پیدا کند.
سوال: چاقوسازی نیز به همین شکل است.
جواب: چاقوسازی وجه فساد دارد اما نجاری وجه فساد ندارد.
سوال: ممکن است شخص نجار، با چوب مجسمه بسازد.
جواب: بحث مجسمه داخل در قسم دیگری است که در مطرح خواهد شد. در بحث تصویرگری و مجسمه سازی، حکم تصویرگری و مجسمه سازی و شرایط آن را مطرح می کنیم. برخی این اعمال را مطلقا حرام می دانند و برخی مثل مرحوم امام فرمودند ادله ی مشتمل بر حرمت مجسمه سازی منصرف هستند به مجسمه هایی که جنبه بت پیدا کند. این مباحث امروزه قابل طرح است. در واتیکان موزه ای وجود دارد که مجسمه های ذی الروح بسیار زیادی در آنجا قرار داده شده است.
بنابراین تعلیم و تعلّمِ صناعات مختص به حرام، حرام است و تعلیم و تعلّم صناعات مختص به حلال، حلال است و تعلیم و تعلّم صناعت مشترکه حلال است. استفاده در راه حرام خللی به جواز تعلیم و تعلّم آنها وارد نمی کند.
صناعات مختص به حلال
و أما تفسير الصناعات فكل ما يتعلم العباد، أو يعلّمون غيرهم[1]
، هر چیزی از مردم یاد می گیرند یا یاد می دهند، من أصناف الصناعات مثل الكتابة و الحساب، در گذشته، کتابت و حساب، شغل بوده است، و التجارة؛ در بعضی از نسخ، النجارة وجود دارد. و الصياغة؛ به معنای رنگ رزی، و البناء؛ ساختمان سازی. و الحياكة؛ بافندگی، و السراجة؛ بافندگی، و القصارة و الخياطة، و صنعة صنوف التصاوير ما لم تكن مثل الروحاني، و أنواع صنوف الآلات التي يحتاج إليها العباد منها منافعهم، و بها قوامهم و فيها بلغة جميع حوائجهم؛ در این امور حوائج زندگی مردم است و مردم از طریق این امور حاجات خود را برطرف می کنند. فحلال فعله؛ در برخی از نسخ، «تعلّمه» به جای «فعله» وجود دارد که بهتر است چون اگر تعلّم باشد، تکرار لازم می آید. و تعليمه و العمل به و فيه؛ «العمل به» و «العمل منه» به معنای انجام مقدمات عمل است و «العمل فیه» به معنای انجام خودِ عمل است. گاهی انسان خودش شراب می سازد و گاهی مقدمات شراب سازی را فراهم می کند مثل اینکه انگور را برای شراب سازان حمل کند. لنفسه، او لغيره؛ برای خودش یا برای غیر خودش.
آنچه تا اینجا از روایت خواندیم، مربوط بود به صناعات مختصه به حلال. از این پس صناعات مشترکه را مطرح می کند و سپس به صناعات مختصه به حرام می پردازد.
صناعات مشترکه
و ان كانت تلك الصناعة، و تلك الآلة قد يستعان بها على وجوه الفساد و وجوه المعاصي، کمک گرفته می شود از آن صناعات بر عناوین فساد و عناوین معاصی، و تكون معونة على الحق و الباطل؛ یعنی در نوع استفاده، مشترک بین حق و باطل است، فلا بأس بصناعته و تعلیمه؛ یادگیری آن اشکالی ندارد اما کسی که یاد می گیرد، نباید در جهت حرام استفاده کند. اگر یاد گیرنده در جهت حرام استفاده کند، یاد دهنده گناهی نکرده است و وبال صرفا بر گردنِ یاد گیرنده است. در ابتدا تذکر می دهد که علم برای بار شدن نیست بلکه برای یار شدن است. به قول مرحوم امام ره، علم توحید نیز اگر ابزار دکان بازی قرار گیرد، یادگیری آن حرام می شود. علم اگر بر تن رود، باری شود؛ وان اگر بر جان رود، یاری شود. در روایات ما نیز آمده است که گاهی انسان، علوم را برای مناظره یاد می گیرد یا برای کبر می آموزد یا برای غلبه بر دیگران.
نظير؛ ظاهرا تمثیل ها در این روایت، کلام راوی است نه امام چون نداریم که امام به این صورت مثال بزند و مفصل مطرح کند.
سوال: در برخی از نسخ، آمده است: «فلابأس بصناعته و تقلّبه».
جواب: تقلّب به معنای تصرف است. اما تعبیر «تعلیم» بهتر است.
سوال: می گویند «یقلّب السوق» یعنی بازار را زیر و رو می کند.
جواب: این معنا در اینجا مورد نظر نیست. با توجه به عبارات سابق نیز روشن می شود که مراد از تقلّب در اینجا، تصرف است. سابقا داشتیم که «و جمیع التقلّب فیه»، به معنای جمیع تصرفات است.
نظیر الكتابة؛ کتابت در مورد صناعات حلال نیز مثال زده شد. در مورد مثال برای صناعت مختص باید دقت بیشتری بشود. توجه کنید که عبارات از معصوم نیستند. التي هي على وجه من وجوه الفساد تقوية و معونة لولاة الجور.
و كذلك السكين؛ چاقو سازی، و السيف؛ شمشیرسازی، و الرمح؛ نیزه سازی، و القوس، کمان، و غير ذلك من وجوه الآلات التي تصرف الى وجوه الصلاح، و جهات الفساد و تكون آلة و معونة عليهما فلا بأس بتعليمه و تعلمه، اشکالی در تعلیم و تعلّم آنها نیست، و اخذ الأجر عليه و العمل به و فيه، اشکالی ندارد که اجرت نیز بگیرد برای انجام مقدمات یا اصل، لمن كان له فيه جهات الصلاح من جميع الخلائق و محرّم عليهم تصريفه الى جهات الفساد و المضار، حرام است بر خلائق که این ها را در جهات فساد و مضارّ مصرف کنند. فليس على العالم، و لا المتعلم إثم و لا وزر، لما فيه من الرجحان في منافع جهات صلاحهم، و قوامهم و بقائهم؛ عالم و متعلم، اثر و وزری ندارند چون منافع رجحان داشته است.
سوال: اگر شخص بداند که با یاد دادن او، آن عمل یاد گرفته شده در مسیر حرام استفاده می شود، باز هم ایرادی ندارد؟
جواب: اگر بداند، تعین دیگری پیدا می کند و احتیاط در آن است که اشکال دارد. لذا گفته اند که اگر بدانید که با یاد دادن علمی به شخصی، آن شخص در جهت منفی از آن علم استفاده می کند، جواز تعلیم معلوم نیست.
و انما الإثم و الوزر على المتصرف فيه في جهات الفساد و الحرام. گناه و وزر بر کسی است که از صناعات مشترکه در جهات حرام و فساد استفاده می کند.
صناعات مختص به حرام
و ذلك انما حرم اللّه الصناعة التي هي حرام كلها التي يجيء منها الفساد محضا؛ خدای متعال صناعتی را حرام کرده است که فساد محض باشد یعنی صناعت مختص للحرام که تعلیم و تعلم آن و فراهم کردن مقدمات آن نیز حرام است مثل روایت که درباره شراب واترد شده است که طبق آن، همه کسانی که برای تهیه شراب، کار می کنند حرام انجام می دهند. نظير البرابط؛ نوعی ساز، و المزامير؛ نی ها، و الشطرنج؛ البته بنا بر آنکه شطرنج، حرمت ذاتی داشته باشد. خیلی از فقها در گذشته همین نظر را داشتند اما صاحب مدارک گفتند اگر آلت مختص به قمار بوده باشد اما از این آلیت خارج شده باشد، وجهی برای حرمت آن وجود نخواهد داشت.
در سال 1380 من در کرج بودم و سوالی را از یکی از مراجع در رابطه با بیلیارد پرسیدم و گفتم اگر از آلت قمار بودن خارج شده باشد، آیا استفاده از آن جائز است؟ جواب روشن است و می گویند «در فرض مذکور، اشکالی ندارد». بعدا من به ایشان پیام دادم که برخی افراد از این عبارت شما سوء استفاده می کنند. در آن زمان، بیلیارد برای قمار وضع شده بود و خروج آن از آلیّت قمار، روشن نبود.
و كل ملهو به و الصلبان؛ صلیب سازی، و الأصنام؛ بت سازی، و ما اشبه ذلك من صناعات الأشربة الحرام؛ مثل شراب سازی. تعلیم و تعلم همه این ها حرام است. و ما يكون منه و فيه الفساد محضا؛ اینجا تکرار سابق است. این تکرار در کلام امام وجود ندارد ولی چون روایت، نقل به مضمون است، اشکالی ندارد. خصوصا این تکرار در کتاب تحف که جنبه پند و موعظه دارد، ایرادی ندارد. می فرماید هر چیزی که در خودش یا مقدماتش فساد محض وجود داشته باشد، و لا يكون منه، و لا فيه شيء من وجوه الصلاح؛ و هیچ عنوان صلاحی ندارد، فحرام تعليمه و تعلّمه و العمل به، و أخذ الأجرة عليه و جميع التقلب فيه من جميع وجوه الحركات، همه تصرفات در آن حرام است. إلا أن يكون صناعة قد تصرف إلى جهة المنافع، مگر صناعتی که گاهی در جهت منافع محلله مصرف شود؛ و ان كان قد يتصرف فيها و يتناول بها وجه من وجوه المعاصي؛ اگرچه گاهی در موارد حرام و مفسده مورد استعمال قرار گیرد. فلعلة ما فيه من الصلاح حل تعلّمه و تعليمه، این گونه صناعات، ایرادی ندارند به علت همان جهت صلاحی که در آن وجود دارد. می بینید که ترتیب بحث نیز مقداری بر هم خورده است و بیان شبیه، سخنرانی و منبر و موعظه شده است. و العمل به و يحرم على من صرفه إلى غير وجه الحق و الصلاح. تعلیم و تعلّم صناعات مشترکه ایرادی ندارد اما کسی که از آن صناعت در امر حرام استفاده کند، مرتکب حرام شده است.
فهذا تفسير بيان وجوه اكتساب معايش العباد، و تعلمهم في وجوه اكتسابهم الى آخر الحديث، مشخص می شود که حدیث طولانی است و ادامه دارد. و حكاه غير واحد عن رسالة المحكم. این روایت را بسیاری از بزرگان نقل کرده اند از جمله رساله محکم و متشابه از سید مرتضی (در اینکه جناب سید مرتضی چنین رساله ای داشته است، بحث و اختلاف نظر وجود دارد). چرا این رساله به صورت خاص مورد اشاره و بیان قرار گرفت؟ چون سید مرتضی مثل برخی از آقایان، خبر واحد را حجت نمی داند. فلذا نقل سید، و پذیرش او نسبت به این کتاب و این روایت، حتما نکته خاصی داشته است. در جمع بندی توضیح خواهیم داد که رساله محکم و متشابه، از کتب سید نیست و نجاشی که ظاهرا شاگرد سید مرتضی بوده است و بر پیکر سید نماز خوانده است، این کتاب را در زمره کتب سید ذکر نکرده است. در تراجم آمده است که سید رضی برادر سید مرتضی، بر پیکر برادر نماز نخواند و حتی به صورت کامل در تشییع جنازه سید مرتضی شرکت نکرد. و صلی اللّه علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] كتاب المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص45.