جلسه 1404/08/07

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة

محتويات
1- حدیث اخلاقی
2- روایت تحف
2.1- مروری بر مباحث گذشته
2.2- انواع تجارت



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
1- حدیث اخلاقی
قال علی علیه السلام: إِنْ لَمْ تَكُنْ حَلِيماً فَتَحَلَّمْ فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ إِلَّا أَوْشَكَ أَنْ يَكُونَ مِنْهُم .[1]

ما دو نوع تشبّه داریم: تشبّه به خیر و تشبّه به امور شرّ. تشبّهِ انسان در حوزه فضائل اخلاقی، خوب است و این یک نوع تمرین است. یعنی اگر کسی صفتی را دارا نیست، یک نوع تشبّه به آن صفت پیدا کند و این تشبّه یک نوع تمرین است برای رسیدن به آن صفت. مثل آنکه شخصی که حلیم و بردبار نیست، خودش را متشبّه به حلیم کند. همین تشبّه می تواند یک زمینه را برای خودسازی فراهم کند. لذا در باب معارف، خصوصا در اخلاق، به ما سه امر را آموخته اند، زهد و تزهّد و تزاهد.
زهد به حقیقتِ فضیلتِ اخلاقی گفته می شود که انسان تعلّق به چیزی نداشته باشد. زهد، همان عدم تعلّق است. زهد به معنای دارا نبودن نیست بلکه به معنای آن است که به دارایی های خود تعلق نداشته باشد.
تزهّد آن است که شخص، هنوز به عدم تعلق نرسیده است اما تلاش می کند که برسد یعنی خودش را متشبّه به زاهدان می کند و این کار، ممدوح است. اما زهد نمایی مذموم است. زهدنمایی یعنی فریب دیگران با کلمات و اعمال خود یعنی نمایش زهد و این همان تزاهد است.
در مورد صبر و بردباری نیز سه مفهوم مطرح است، حلم و تحلّم و تحالم. حلم، بردباری است که انسان وقتی با هیجانات و احساسات مواجه شود، خودش را کنترل کند. تفاوت صبر با حلم در همین نکته است. در صبر، فشار بیرونی بر انسان وارد می شود که انسان در مقابل آن، صبر می کند مثل مصیبت و معصیت. در کتاب منازل، انواعی برای صبر مطرح شده است مثل صبر من الله و بالله و للّه و فی الله. صبر در مقابل این عوامل بیرونی، بسیار مؤثر است در حدی که اگر نسبت بین صبر و ایمان را بسنجیم، می بینیم که نسبت آنها، مثل نسبت سر و جسد است و همانطور که «من لا رأس له، لا جسد له»، «من لا صبر له، لا ایمان له».
اما در حلم، هیجانات و احساسات به سراغ انسان می آید که انسان خود را در مقابل آنها، حفظ می کند. گاهی ممکن است همین هیجانات و احساسات، انسان را وادار به یک تصمیم کند.
در معارف ما دو نوع از حلم مطرح شده است: حلم بعد از علم و حلم قبل از علم. حلم بعد از علم، اهمیت دارد که انسان با این وجود که نسبت به اتفاقات آگاهی دارد و مبتلا به هیجان و احساس می شود، خودش را کنترل کند. در دعای ابوحمزه آمده است لَكَ الْحَمْدُ عَلَى حِلْمِكَ بَعْدَ عِلْمِك [2]
.
بنابراین حلم با صبر تفاوت دارد. وقتی انسان به حلم برسد، یکی از سپاه عقل را دارا شده است. در کتاب اصول کافی، هفتاد و پنج سپاهِ عقل و هفتاد و پنج سپاهِ جهل ذکر شده است که حلم، یکی از سپاه عقل است و در مقابل آن، سفه یکی از سپاه جهل شمرده شده است. حلم، یکی از صفات نفسانی است که همه انبیاء و اولیاء الهی و سالکان در مسیر حقّ آن را دارا هستند. هم در عرفان و هم در اخلاق از حلم بحث می شود که تفاوت حلم در این دو حوزه باید روشن شود. همین تفاوت را در سایر بحث ها در منازل مطرح شده است. اخلاق نفسانی و اخلاق عرفانی تفاوت دارند که در جای خود قابل طرح و بحث هستند.
گاهی شخص، هنوز به مرحله حلم نرسیده است که باید تمرین کند. اساسا برای کسب هر صفت و فضیلت باید تمرین و ممارست صورت گیرد. تحلّم، همان تمرین حلم است. وقتی انسان خود را متشبّه به صاحبان یک فضیلت کند، در نهایت آن فضیلت را دارا خواهد شد. شاید در ابتدا آن فضیلت ظاهری باشد اما در ادامه به واسطه علاقه به آن فضیلت، شخص متشبّه به واجدین آن فضیلت می شود و در نهایت باعث می شود که به آن فضیلت برسد. این تشبّه ممدوح است لذا حضرت می فرماید إِنْ لَمْ تَكُنْ حَلِيماً فَتَحَلَّمْ فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ إِلَّا أَوْشَكَ أَنْ يَكُونَ مِنْهُم یعنی بسیار اندک اند کسانی که در مسیر تشبّه قرار گیرد و از صاحبان حلم نشود.
این تشبّه، تشبّه خیر است که البته تشبّه شرّ نیز در روایات ما ذکر شده است. تشبّه رجال به نساء و نساء به رجال، تشبّه شرّ و مذموم است و کسانی که این تشبّه را داشته باشند، مورد لعن قرار گرفته اند. لَعَنَ اللَّهُ الْمُتَشَبِّهَاتِ بِالرِّجَالِ مِنَ النِّسَاءِ وَ لَعَنَ اللَّهُ الْمُتَشَبِّهِينَ مِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاء[3]
. این تشبّه از علائم و نشانه های آخر الزمان است. تشبّه در نهایت به تقلید کور کورانه منتهی می شود. به جوان گفته می شود که چرا لباس تو پاره است؟ اگر پول نیاز داری، بگو تا به تو کمک کنیم. جواب می دهد که این لباس، مُد است.
مولوی داستانی را بیان می کند و در آن می گوید در مجالس خاص در خانقاه، ذکر خاصی وجود دارد که آن ذکر را تکرار می کنند. مرشد آمد در حالی که خری را به همراه داشت. شخصی آن خر را به آغول بُرد. اتفاقا آن روز، برای آبگوشت، گوشتی نداشتند لذا خرِ مرشد را سر بریدند. آن شخص می خواست به نحوی کشتن خر را به مرشد بفهماند لذا ذکر را تغییر داد و گفت «خر برفت و خر برفت و خر برفت، خر برفت و خر برفت و خر برفت». مولوی از این عبارت نتیجه ای می گیرد: «خلق را تقلیدشان بر باد داد، ای دو صد لعنت بر این تقلید باد».
یعنی این تشبّهات، انسان را به حوزه تقلیدی می برد که انسان را کر و کور و گنگ می کند. البته این ارتباطی با تقلید از کارشناس ندارد. تقلید از کارشناس، یک حکم عقلی است به معنای قبول قول غیر از روی دلیل بر اینکه باید از کارشناس تبعیت کرد. بحث تشبّه بسیار دامنه دار است که می توان آن را به صورت گسترده در حوزه های مختلف از تشبّه مذموم و تشبّه ممدوح مطرح کرد.
2- روایت تحف
2.1- مروری بر مباحث گذشته
قرار است که روایت تحف را بخوانیم چون با خواندن روایت، مطلب و اشکال به آن بهتر مورد توجه و دقت قرار می گیرد خصوصا در اشکالات ادبی. البته گاهی در میان خواندن متن، نکاتی مطرح می شود. ما بخش اول از روایت را خواندیم. به این نکته توجه کنید که در برخی از نسخه ها و نقل ها متن مقداری تفاوت دارد و چون نقل به معنا است، ایرادی ندارد. ما این عبارات را الفاظِ امام نمی دانیم. حتی ممکن است که این روایت، تجمیعِ چندین روایت باشد. لذا در کتاب تحف همین روایت خیلی متفاوت نقل شده است. بین متن روایت در وسائل و متن روایت در تحف، تفاوت زیادی وجود دارد و منشأ این تفاوت، نقل به معنا است. اگر بدانیم که روایتی منقول به عین الفاظِ معصوم است، نسبت به تک تکِ کلمات امام، تأمل می کنیم مثل روایتی که در باب صلات ذکر کردیم و گفتیم مرحوم صدوق، این لفظ را در روایت نیاورده است اما مرحوم شیخ آن را آورده است. ما درصدد بودیم که روش بررسی روایات منقول به مضمون را به دوستان تذکر دهیم لذا صلاح دیدیم که این روایت را بخوانیم.
در روایت آمده بود جميع المعايش كلها من وجوه المعاملات فيما بينهم مما يكون لهم فيه المكاسب أربع جهات من المعاملات.[4]
جهت اول یعنی ولایت را مطرح کردیم و خواندیم.
دلیل ذکر ولایت در ابتدا را توضیح دادیم. در حوزه معاملات بیشترین ابتلا، به تجارت است. بعد از آن، بیشترین ابتلا، به حرف و صناعات است و در رتبه بعد، بیشترین ابتلا به اجاره و مانند آن است. شاید وجه این ترتیب خاص را بتوان همین میزان ابتلا دانست.
2.2- انواع تجارت
ما در بحث مکاسب محرمه به دنبال تمییز تجارات حلال از حرام هستیم. تکلیف مومنین نسبت به این امور باید روشن شود که شارع و مقنن به چه نحوی قانون قرار داده است. در ادامه روایت می فرماید:
و أما تفسير التجارات في جميع البيوع، تجارت به معنای هر نوع داد و ستدی است لکن بعدا اختصاص به بیع داده می شود و در برخی موارد، به گونه ای آن را مطرح می کند که شامل غیر بیع مثل هبه و عاریه نیز بشود که به متن مورد نظر خواهیم رسید. اگر این اشکالات به روایت مطرح شود، پاسخ می دهیم که این گونه اشکالات وارد نیست چون روایت، نقل به مضمون است. یکی از آقایان گفتند آیا تعبیر «والکسب معهم» دلالت بر حرمت وضعی دارد؟ من گفتم این الفاظ، الفاظ امام نیستند و سابق بر آن در همین روایت، تصریح شده است به حرمت این امر و عبارات لاحق، توضیحِ همین امر است. کتاب تحف چون مشتمل بر مواعظ و نکات اخلاقی است و حیثیت موعظه بودن در آن غلبه دارد، به اشکال مختلف مطلب واحد را بیان می کند مثل شخصی که در سخنرانی خود، یک مطلب را با عبارات مختلف بیان می کند تا اوقع فی النفس شود. علاوه بر این، برخی از جملات در متن روایت در تحف وجود ندارد پس مشخص است که این روایت، نقل به مضمون است.
در ابتدای بحث از تجارات در روایت، می فرماید مراد از تجارت در اینجا، بیع است اما بعد از جملاتی، عبارتی را می آورد که عام بودن مراد از تجارت را نشان می دهد. وجه این تنافی، نقل به مضمون است.
سوال: آیا نقل به مضمون با نقل به معنا تفاوت دارد؟ در نقل به مضمون، التزام فی الجمله به لفظ وجود دارد اما در نقل به معنا هیچ التزامی به معنا وجود ندارد.
جواب: بله ممکن است که گاهی اصلا عبارتی از امام در کار نباشد. اما در نقل به مضمون شاید توجه به الفاظ امام وجود داشته باشد.
سوال: در نقل به مضمون نیز باید الفاظ به گونه ای انتخاب شوند که معنا و مضمون را برسانند.
جواب: بله الفاظ باید به گونه ای انتخاب شوند که مراد امام، کم و زیاد و تحریف نشود. اینکه یک راوی، عبارت پنج خطی را تبدیل به ده خط کند و در عین حال، توجه و التزام نسبت به منتقل کردن معنا به صورت صحیح به مخاطب را داشته باشد. نسبت به تکلیف ما درباره روایات منقول به مضمون، بحث خواهیم کرد. آیا این روایت، می تواند دلیل و حجت برای استنباط احکام شرعی باشد؟ اگر هیچ آیه و روایت و اجماعی در کار نباشد، آیا می توان روایت منقول به معنا را به عنوان دلیل پذیرفت؟
معنای تفسیر در روایت تحف
و أما تفسير التجارات، «فسّر» در تفسیر به معنای شرَح و اَوضح و بیّن به کار رفته است و گاهی به معنای ریشه یابی و گاهی به معنای جدا کردن به کار رفته است. در اینجا تفسیر به معنای شرح دادن نیست بلکه به معنای جدا کردن است. ما می خواهیم بیع مجاز را از بیع غیر مجاز تفکیک کنیم. شاید همین معنا را بتوان در تفسیر یافت که در برخی از حاشیه ها مطرح شده است مثل حاشیه شیرازی. در تفسیر نیز می خواهند کشف معنا از لفظ کنند و معنای صحیح را از سقیم تفکیک کنند. تفسیر التجارات یعنی جدا کردن تجارات مأمور به و جائز از تجارات منهی عنه و غیر جائز.
في جميع البيوع، در این عبارت، تجارت به بیع اختصاص داده شده است چون گاهی تجارت به معنای عام، صادق است اما بیع صادق نیست مثل هبه. در ادامه الفاظ عامی به کار برده شده اند که غیر بیع را نیز شامل می شود.
و وجوه الحلال، وجه در تمام این عبارات، به معنای عناوین است. من وجه التجارات التي يجوز للبائع أن يبيع مما لا يجوز له. «ممّا» متعلق است به تفسیر یعنی جدا می کنیم وجوه حلال از تجارت را از آنچه که جائز نیست. و كذلك المشتري الذي يجوز له شراؤه مما لا يجوز له، با معنایی که گفتیم، روشنتر می شود که مراد از تفسیر، شرح نیست بلکه تفکیک کردن است.
شاگرد: با تبیین و توضیح صحیح، خود به خود، تفکیک نیز صورت می گیرد.
استاد: بله اما تفسیر ممّا لا یجوز، چگونه معنا می شود؟ توضیح تجارات «ممّا لا یجوز» چگونه معنا می شود؟ این تعبیر به معنای توضیح، در اینجا مصداق پیدا نمی کند. از طرف دیگر، ممکن است لازمه جدا کردن و تفکیک، شرح و تبیین و توضیح و ... باشد لکن باید دید که در کتب لغت، معنای اصلی و حقیقی آن کدام است.
وجوه حلال و حرام از تجارت
فكل مأمور به مما هو غذاء للعباد، و قوامهم به في أمورهم في وجوه الصلاح، از عناوین مصلحت زا، الذي لا يقيمهم غيره مما يأكلون و يشربون و يلبسون و ينكحون، و يملكون. ذکر «یملکون»، ذکرِ عام بعد از خاص است. و يستعبدون من جهة ملكهم، و يجوز لهم الاستعمال له من جميع جهات المنافع التي لا يقيمهم غيرها من كل شيء يكون لهم فيه الصلاح من جهة من الجهات، با این عبارت، باز هم یک ضابطه کلی و عام مطرح شده است. فهذا كله حلال بيعه و شراؤه، بیع و شراء از قبیل فقیر و مسکین هستند که إذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا، و إمساكه، و استعماله و هبته و عاريته. امساک بر دو قسمِ حلال و حرام است. احتکار، از مصادیق امساک حرام است. نگه داری اقلام برای مواقع ضرورت و نیاز، از مصادیق امساک حلال است. هبه و عاریه، از مصادیق بیع و شراء نیستند و از باب نقل به مضمون و معنا در اینجا ذکر شده اند لذا این الفاظ، برداشت راوی از کلمات معصوم است. ما چقدر می توانیم به این کلمات استناد کنیم؟ بعدا بحث خواهیم کرد.
و أما وجوه الحرام من البيع و الشراء، و كل أمر يكون فيه الفساد مما هو منهي عنه من جهة أكله و شربه، أو كسبه أو نكاحه، مثل کنیز ذات ولد، أو ملكه أو إمساكه، أو هبته أو عاريته أو شيء يكون فيه وجه من وجوه الفساد: نظير البيع بالربا لما في ذلك من الفساد أو البيع للميتة أو الدم أو لحم الخنزير، أو لحوم السباع من صنوف سباع الوحش أو الطير، أو جلودها، أو الخمر، أو شيء من وجوه النجس. فهذا كله حرام و محرم، توجه کنید که جلودِ سباع در زمان حاضر، معرض عنه است.
لأن ذلك كله منهي عن أكله، و شربه و لبسه، و ملكه و إمساكه و التقلب فيه تصرف در آنها، بوجه من الوجوه، لما فيه من الفساد فجميع تقلبه في ذلك حرام. و كذا كل بيع ملهو به، و كل منهي عنه مما يتقرب به لغير اللّه، از آنچه که با آنها تقرّب به غیر خدا جسته می شود مثل آنکه مجسّمه ای بسازند و آن را بپرستند، أو يقوى به الكفر، و الشرك من جميع وجوه المعاصي، مثل فروش سلاح به کافرین و مشرکان، أو باب من الأبواب يقوى به باب من أبواب الضلالة، أو باب من أبواب الباطل أو باب يوهن به الحق، مثل اینکه کتاب ضاله خرید و فروش شود.
سوال: فروش مسکرات به کفار، مصداق همین امور منهی عنه و حرام است؟
جواب: به زودی به این مباحث خواهیم پرداخت.
فهو حرام محرم: حرام بيعه و شراؤه و إمساكه و ملكه و هبته و عاريته، و جميع التقلب فيه، هر نوع تصرفی در آنها، إلا في حال تدعو الضرورة إلى ذلك. اگر ضرورت اقتضا کند، مشکلی نخواهد داشت. از این عبارات، قطعا حرمت تکلیفی برداشت می شود.
بحث از صناعات و اجارات خواهد آمد. ابتدا اجارات و سپس صناعات مطرح شده است. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.

[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص506، حکمت 207.

[2] مصباح المتهجد، الشيخ الطوسي، ج1، ص86.

[3] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج5، ص552.

[4] كتاب المكاسب، الشيخ مرتضى الأنصاري، ج1، ص24.