جلسه 1404/07/30

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت تحف/مقدمه /المكاسب المحرمة

محتويات
1- حدیث اخلاقی
2- روایتِ منقول از تحف العقول
2.1- مروری بر مباحث گذشته
2.2- جناب ابن شعبه حرانی
2.2.1- مذهب ابن شعبه
2.3- وجه تکرارِ زیاد در تحف العقول



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایت تحف
 
1- حدیث اخلاقی
قال أمیر المومنین علیه السلام: لَا خَيْرَ فِي الصَّمْتِ عَنِ الْحُكْمِ كَمَا أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِي الْقَوْلِ بِالْجَهْل [1]
.
یکی از کلمات نابِ قصارِ امیر المومنین ع همین کلام است. حکمت 182 از نهج البلاغه مشتمل بر همین عبارت است. البته ممکن است قبلتر یا بعدتر باشد چون برخی از کلمات قصار، به صورت مجموعه محسوب شده اند یعنی چند کلمه قصار با هم یک حکمت شمرده شده اند و گاهی یک کلمه قصار، یک حکمت شمرده شده است.
این بیان، یکی از نکات مهم را بیان می کند که برای ما بسیار اهمیت دارد در هر شرایطی خصوصا در شرایط امروز. سکوت، در جای خود و به وقت مناسب، بسیار خوب است. در نظام اخلاقی، در سلوک بزرگان ما یا در مباحث منازل، بحث های بسیار زیادی در رابطه با سکوت و برکات آن مطرح شده است. در روایات نیز به همین مطلب اشاره شده است و لذا می تواند سبب ارتقا شود. نمونه هایی از آن را در زندگی بزرگان خود داشتیم مثل مرحوم آیت الله العظمی بهجت. ایشان در کلاس مرحوم سید علی آقا طباطبائی شرکت می کردند. سید علی طباطبائی یک شخصیت بزرگِ فقهی و اخلاقی و معرفتی و مدرّس اخلاق بودند. گاهی شخصیت های بزرگ مورد بی مهری قرار می گیرند و چه بسا ایشان نیز مورد بی مهری قرار گرفت. برخی از شرکت در درس ایشان، منع می کردند.
به گوش پدرِ آیت الله بهجت رسید که ایشان در درس سید علی آقا شرکت می کند. پدر آقای بهجت، یک مرد بسیار زاهد و متشرّع و متعبّد بود. ایشان نامه نوشتند به پسر که من راضی نیستم شما در درس سید علی آقا طباطبائی شرکت کنید. آقای بهجت به دنبال تکلیف بود و دستور سکوت به ایشان دادند. سکوت ایشان، سکوتِ عجیبی بود. در حجره نیز بسیار کم سخن می گفت و گاهی اگر چیزی می خواست، برای هم حجره ایِ خود می نوشت. ایشان، آیت الله بهجت شد.
برخی افراد ده ها سال عرفان عملی تدریس می کنند و بعد یک روز به نماز آیت الله بهجت می روند و معنای نماز را متوجه می شوند. نماز و سوز ایشان و استخاره ها و توجه و تنبّه ایشان، بسیار خاص بود و امروزه جای این امور خالی است. جای آیت الله بهاءالدینی و آیت الله مشکینی و آیت الله احمدی میانجی خالی است. من شب های جمعه فراوان به مسجد سه راه بازار می رفتم و همیشه شلوغ بود. ایشان هفته ای دو شب در همان مسجد سخنرانی می کرد و بسیار ساده صحبت می کرد. ابتدا مسئله شرعی بیان می کرد و سپس حدیثی می خواند و بعد، روضه می خواند و از ابتدای روضه تا انتها می گریست. برخی از مراجع گفتند ما مرید ایشان شدیم.
چنین سکوتی در بحث تهذیب و سازندگی نقش دارد. اما گاهی شخص، شاهد عینی در مسئله ای است و باید سخن بگوید اما زبان نمی گشاید و حرف نمی زند. حضرت می فرماید در چنین افرادی خیر نیست. شما در طول تاریخ افرادی را می بینید که باید در مواقع حساس حرف می زدند اما نزدند مثل انس بن مالک که ده سال خدمت گزار پیامبر بود. طبق برخی منابع، دو هزار و دویست و هشتاد و شش حدیث از انس نقل شده است. امیر المومنین از انس درخواست می کند که نسبت به حضور در غدیر، شهادت دهد. انس پاسخ می دهد که فراموش کردم. در مورد قضیه طیر مشوی نیز از شهادت اجتناب کرد. افراد زیادی غدیر را انکار کردند اما حضرت آنها را نفرین نکرد ولی انس را نفرین کرد و انس کور شد و مبتلا به بیماری پیسی و عطش شد. هیچگاه سیراب نمی شد به این جهت که ده سال در محضر پیامبر بود و اگر شهادت می داد افراد بسیاری کلام او را می پذیرفتند.
حسان بن ثابت از شخصیت هایی بود که وقتی جملات غدیر را شنید، شعر گفت: «فقال له قم یا علی فإننی رضیتک من بعدی اماما و هادیا». اما در جایی که باید بیان می کرد و سخن می گفت، منکِر شد.
حضرت می فرماید اگر شخص در جایی که باید حرف بزند، سکوت اختیار کند، خیری در او نیست. همچنین اگر در جایی که نباید سخن بگوید، حرف بزند، خیری در او نیست. این سخن گفتن به واسطه جهالت و نادانی است. اگر افراد جاهل و نادان، حرف بزنند، در آنها نیز خیری نیست. بنابراین حضرت، دو راهبرد را برای مشخص کردن تکلیف و وظیفه در مورد عالمان و فضلا و دانایان و همچنین در مورد افراد نادان بیان می کند. نادان باید دانایی کسب کند و از یک دانا بهره مند شود تا جهل خود را از بین ببرد. بشر دشمنِ جهل خویشتن است، النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا[2]
. تعبیر حضرت امیر در نهج البلاغه در اینجا جای گریستن دارد، إِلَى اللَّهِ أَشْكُو مِنْ مَعْشَرٍ يَعِيشُونَ جُهَّالًا وَ يَمُوتُونَ ضُلَّالًا لَيْسَ فِيهِمْ سِلْعَةٌ أَبْوَرُ مِنَ الْكِتَاب [3]
.
حضرت می فرماید لَا خَيْرَ فِي الصَّمْتِ عَنِ الْحُكْمِ كَمَا أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِي الْقَوْلِ بِالْجَهْل یعنی اگر شخص در جایی که باید سخن گوید، سکوت کند، هیچ خیری نخواهد دید همانطور که اگر شخص از روی جهالت سخن گوید، خیری در او نیست. گاهی لازم است انسان سخن بگوید تا شناخته شود تَكَلَّمُوا تُعْرَفُوا فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِه [4]
.
امروزه نیز ما در آزمون بزرگی قرار داریم. برخی افراد باید حرف بزنند. امروز، جنایت های بزرگی در دنیا انجام می شود. چطور می توان پاسخگو بود وقتی صرفا به درس بپردازم و کلمه ای درباره ظلم ها و جنایت ها سخن نگویم؟! آیا نباید نسبت به این جنایت ها و کشته شدن زنان و کودکان سخن گفت؟ مستقیم تحقیر و تهدید و دعوت به تسلیم می کنند و کسانی را که با آنها همراه نباشند، له می کنند. آتش بس اعلام می کند اما از زبان آتش بس تاکنون 120 مرتبه حمله کرده است و در یک مرتبه پنجاه و چند بمب را می اندازد یعنی به هیچ چیزی پایبند نیستند. به تاریخ ناقضین حقوق بشر در دنیا توجه کنید. آیا کسی در طول تاریخ بوده است که همچون رژیم صهیونیستی حقوق بشر را نقض کند؟ اینجا باید سخن گفت و به تکلیف و وظیفه عمل کرد.
البته گاهی ما بی تدبیری می کنیم و گاهی به شکل خام رفتار می کنیم و گاهی مشاکل و معضلات به وجود می آید و تورّم و گرانی را داریم که محلّ بحث ما نیست. ما باید به وظیفه دینی و الهی خود عمل کنیم. خداوند ما را به وظیفه مان آشنا کند تا در این امتحان بزرگ مردود نشویم.
2- روایتِ منقول از تحف العقول
2.1- مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در خصوص روایت تحف بود. عرض کردیم که مرحوم شیخ چهار روایت را در ابتدای بحث ذکر کرده اند که اولین روایت طولانی ترین است و 49 مرتبه در مکاسب محرمه به این روایت استناد می کنند و همچنین در موقعیت های دیگر به سه روایت دیگر استناد می کنند، 4 مرتبه و 9 مرتبه و 16 مرتبه. لذا مناسب است که درباره این روایات مباحثی را مطرح کنیم.
به بحث امارات قطع و صدق در روایت تحف اشاره کردیم که برخی از بزرگان مطرح کرده اند مثلا امارات صدق را مرحوم سید و برخی دیگر از بزرگان مطرح کرده اند. امارات قطع را مرحوم خوئی و شاگردان ایشان مثل آیت الله وحید، مطرح کرده اند. در جای مناسب به این امارات اشاره خواهیم کرد. آیا می توانیم راهی برای تصحیح سند این روایتِ مرسل پیدا کنیم؟
گفتیم مناسب است که درباره مؤلف کتاب و خودِ کتاب نکاتی را بیان کنیم و سپس متن روایت را بخوانیم چون برای بررسی برخی از امارات قطع، لازم است که نسبت به متن روایت، استحضار داشته باشیم مثل تعقید و تکرار و تعدد ضمائر و طولانی بودن. لذا اگرچه ما قصد خواندن این روایت را نداشتیم، و می دانیم که متن روایت قطعا عینِ الفاظ صادر شده از معصوم نیست، اما می توانیم از این روایت استفاده کنیم خصوصا با وجود امارات صدق.
2.2- جناب ابن شعبه حرانی
در رابطه با مؤلف چند نکته باقی مانده بود که بیان خواهیم کرد. مقالاتی در رابطه با مؤلفِ تحف وجود دارند که آنها را مطالعه کردیم و سعی کردیم که دیدگاه آقایان را نسبت به این شخص بدانیم. شما هم اگر به نکته جدیدی دست پیدا کردید، بفرمایید.
کتاب تحف به لحاظ نوع نگارش و مواعظ و پندها، کم نظیر است. شخصیت صاحب تحف، به عنوان یک عالمِ شیعه متبحّرِ زاهدِ فقیه معرفی شده است و عبارات بزرگان را در این زمینه در جلسه قبل بیان کردیم از علامه مجلسی و مرحوم مامقانی و شیخ عباس قمی و سید محمد باقر خوانساری و شیخ حر عاملی و محقق نراقی و صاحب حدائق و آیت الله فاضل و آیت الله خوئی. تعابیر این بزرگان درباره مؤلف تحف، متقن و جامع است.
2.2.1- مذهب ابن شعبه
برخی قائل شدند به اینکه صاحب تحف، از نصیری ها است. آیا این نظریه قابل پذیرش است؟ نمیریه یا نصیریه نام فرقه ای است که در زمان امام هادی ع یا امام حسن عسکری ع به وجود آمده است. آنان به یک معنا غلات از شیعه هستند که نسبت به ائمه قائل به الوهیت هستند و می گویند خداوند در ائمه ع حلول کرده است. ایشان ادعاهایی داشتند مثلا محمد بن نصیرِ نمیری، بعد از شهادت امام حسن عسکری ع ادعای نیابت و ادعای بابیت می کند و جناب محمد بن عثمان از او بیزاری می جوید. امام زمان عج او را در توقیعی لعن می کند. اساسا در تاریخ، ائمه برخورد تندی با غلات داشتند چون اتفاقی که در عصر حضرت عیسی افتاده بود، بسیار تلخ بود چون مردم با دیدن معجزات عیسی، به سمت الوهیت عیسی رفتند.
ما مباحث مفصلی را با کاتولیک ها و ارتودوکس ها داشتیم. برخی از آنان، تفسیرها و تأویلاتی را در این حوزه ذکر می کنند و عیسی را خدا نمی دانند بلکه عیسی را جلوه خدا و کلمة الله می دانند که ما نیز این تعبیر را در رابطه با مقام عصمت مطرح می کنیم. ما معتقد هستیم که ائمه معصومین، کلمات تامه حق تعالی هستند که معنای خاص خود را دارد و در عرفان به صورت مفصل مطرح شده است.
در هر حال، به ابن شعبه نسبت داده شده است که نصیری مذهب بوده است و در کتاب «اسرار دین» مطالبی را به او نسبت می دهند و می گویند این مطالب با عقاید نصیری ها و نمیری ها انطباق دارد. نصیری ها، قائل به الوهیت و تناسخ هستند و محارم را مباح می دانند و حلال بودن نکاح مردان را به این مذهب نسبت داده اند. جناب کشی ادعای نبوت محمد بن نصیر را نقل می کند. استفتائاتی از آنها نقل شده است مثلا برخی در کتب خود، واجب نبودن نماز و واجب نبودن روزه و تأویلات روزه ماه رمضان را مطرح کرده اند که هیچ انطباقی با شریعت ندارد. برخی از آنان به نوعی باطنی گرا هستند مثل اسماعیلی ها. البته من با برخی از اسماعیلی ها صحبت می کردم و آنها نیز احکام شریعت را قبول داشتند. انکار بعث و قیامت نیز به نصیری ها نسبت داده شده است. در هر صورت مشهور است که نصیری ها از غلات شیعه بودند.
البته غلوّ مقول به تشکیک است. برخی از روشنفکرانی که امروزه در آمریکا زندگی می کنند و در گذشته در ایران بودند، زیارت جامعه کبیره را ادبیات غلات شیعه می دانند. من خودم بیش از سی سال به صورت تخصصی درباره زیارت جامعه کبیره کار کرده ام و شرحی بر این زیارت نوشته ام. تمام آنچه در این زیارت آمده است، اشاره دارد به جایگاه حقیقی و حقوقی امام ع و در جای خود مفصلا قابل دفاع عقلی است یعنی شما می توانید با آیات و روایات، آنچه در زیارت جامعه کبیره آمده است را مطرح کنید. در هر صورت بالاترین مرتبه از غلو آن است که ائمه را خدا بدانند.
در اینجا به عنوان نقد می گوییم آنچه صاحب تحف در کتاب خود آورده است، با عقاید شیعه مطابقت دارد مثل خلیفه بودن ائمه ع و مقام علم و عصمت ایشان و اعتقاد به جبر و اختیار. آنچه در کتاب تحف آمده است، حکایت می کند که جناب ابن شعبه حرانی اهل غلو نیست. البته چون در حلب زندگی می کردند و در حلب در آن زمان گروه های مختلف فکری و مکتب ها و مذهب ها و مدرسه های مختلف فکری وجود داشتند. ابن شعبه در آن منطقه قرار داشت و انحرافات فکری در حلب در برخی قرون، فراوان بوده است و لذا این اتهام به ابن شعبه نیز سرایت کرده است.
خاندان حرانی، خاندان عظیمی است و کتاب هایی در این زمینه نوشته شده اند. رساله ای با عنوان «نصیریه» نوشته شده است و دانشگاه ادیان آن را چاپ کرده است. در فرصت مناسب این کتاب را مطالعه کنید.
چندین کتاب به ابن شعبه حرانی نسبت داده شده است از جمله «تحف» و «حقائق اسرار دین» و «التمحیص». برخی گفته اند ابن شعبه کتاب تحف را در زمان تشیّع و امامی بودن خود نوشته است و کتاب حقائق را در زمان برگشتن از تشیع و نصیری بودن نوشته است.
در مجموع، تاکنون به این نتیجه رسیده ایم که نصیری بودن در مورد ابن شعبه نسبت صحیحی نیست. تحف و حقائق، توسط دو شخص متفاوت نوشته شده اند. برخی از آقایان که در این زمینه مقاله نوشته اند، نتوانستند بین مطالب این دو کتاب، جمع کنند و لذا گفتند در عین اینکه صاحب تحف، یک عالمِ شیعه بوده است اما مربوط به قرن چهارم نبوده است بلکه در قرن هشتم می زیسته است. ولی ما تا الان به این نتیجه رسیده ایم که ایشان یک شخصیتِ علمیِ فقهیِ اخلاقی است و خصوصا کتاب تحف را با نظر اخلاقی نوشته است.
2.3- وجه تکرارِ زیاد در تحف العقول
برخی از تکرارهای موجود در این کتاب، به خاطر حیثیت موعظه بودن این کتاب است مثلا در رابطه با والیِ عادل می فرماید: فَوَجْهُ الْحَلَالِ مِنَ الْوِلَايَةِ وِلَايَةُ الْوَالِي الْعَادِلِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِمَعْرِفَتِهِ وَ وِلَايَتِهِ وَ الْعَمَلِ لَهُ فِي وِلَايَتِهِ وَ وِلَايَةِ وُلَاتِهِ وَ وُلَاةِ وُلَاتِهِ بِجِهَةِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ الْوَالِيَ الْعَادِلَ بِلَا زِيَادَةٍ فِيمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهِ وَ لَا نُقْصَانٍ مِنْهُ وَ لَا تَحْرِيفٍ لِقَوْلِهِ وَ لَا تَعَدٍّ لِأَمْرِهِ إِلَى غَيْرِهِ فَإِذَا صَارَ الْوَالِي وَالِيَ عَدْلٍ بِهَذِهِ الْجِهَةِ فَالْوِلَايَةُ لَهُ وَ الْعَمَلُ مَعَهُ وَ مَعُونَتُهُ فِي وِلَايَتِهِ وَ تَقْوِيَتُهُ حَلَالٌ مُحَلَّل [5]
كه «محلّل» را به جهت تأکید آورده است و عبارات امام معصوم به این صورت نیست. شاید به همین جهت در کتب رجالی نامی از ایشان برده نشده است چون ایشان به عنوان محدّث به احادیث فقهی نپرداخته است. کتاب تحف، یک کتاب موعظه و پند است و البته برخی روایات فقهی در این کتاب دیده می شود که همین روایات نیز از جهت پند و نکات اخلاقی مطرح شده اند.
شاگرد: قویترین نظر درباره ابن شعبه متعلق است به ابراهیم بن سلیمان قطیفی در قرن دهم. ثابت شده است که ابن شعبه استاد شیخ مفید و محمد بن نعمان است.
استاد: در جلسه قبل اشاره کردیم که ابن شعبه، شاگرد ابو محمد، محمد بن همام و هم دوره جناب شیخ صدوق است و برخی گفته اند که استاد جناب شیخ مفید بوده است.
جمع بندی مطلب به این بیان است که کتاب تحف، یک کتاب ارزشمند است و صاحب تحف، یک عالمِ شیعی است. اما نسبت به روایات این کتاب، بحث هایی را مطرح خواهیم کرد و سپس به جمع بندی و بیان نظر مختار خواهیم پرداخت. متن روایت را در جلسه بعد خواهیم خواند و خواندن این روایت بسیار ارزشمند است. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
 

[1] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج8، ص20.

[2] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص553، حکمت 438.

[3] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص60، خطبه 17.

[4] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص545، حکمت 392.

[5] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص332.