جلسه 1404/07/12

بسم الله الرحمن الرحیم



سبک کتاب مکاسب/مقدمه /المكاسب المحرمة

محتويات
1- مروری بر مباحث گذشته
2- روایت حضرت امیر در اهمیت تحقیق
3- تقسیمات درس خارج
3.1- تقسیم به لحاظ متن
3.2- تقسیم به لحاظ سبک
3.3- سبک مختار
4- تقسیم بندی ابواب فقه
5- شروح و حواشی مکاسب
6- عناوین مطرح شده در این باب



 
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /سبک کتاب مکاسب
1- مروری بر مباحث گذشته
متنی که قرار است درباره آن مباحثی را مطرح کنیم، مکاسب محرمه از جناب شیخ رضوان الله تعالی علیه است. وقتی به نوع ورود شیخ به مباحث نگاه می کنید، تفاوت را متوجه می شوید. برخی در مباحث، با استدلال های بسیار مختصر و با صرف نقل اجماع، عبور می کردند اما شیخ در ورود به بحث و مفهوم شناسی و تقریر محل نزاع و استدلال ها و نقد استدلال ها و بیان رأی و خدشه به رأی خود و عبور از بحث، متفاوت است. استخراج آراء شیخ از مکاسب، نیاز به هنر دارد خصوصا با توجه به احتیاطی بودن شیخ.
2- روایت حضرت امیر در اهمیت تحقیق
در هر صورت، انسان، بدون اجتهاد به نتیجه ای که می خواهد برسد، نمی رسد. برای شروع بحث، جمله ای را از حضرت امیر ع نقل می کنیم و سپس به شیوه خود در مباحث اشاره می کنیم و وارد مکاسب محرمه خواهیم شد.
حضرت امیر ع می فرماید: لا ينفع إجتهاد بغير تحقيق[1]
یعنی هیچ تلاشی بدون تحقیق بهره ای ندارد. توجه کنید که اجتهاد در اینجا به معنای اصطلاحی نیست. و لا سنّة أفضل من التحقیق[2]
و راهی افضل از تحقیق و جویا شدن حقیقت نیست. و لا عمل کالتحقیق[3]
و هیچ کاری همچون تحقیق و حقیقت جویی نیست.
3- تقسیمات درس خارج
وارد کتابی می شویم که شما آن را خوانده اید یعنی فرض این است که دوره مقدمات و سطح طی شده است و یا چند سالی در درس خارج شرکت کرده اید. کتاب شیخ از جهاتی اهمیت دارد و لذا برخی علاقه مند هستند که در بحث خارج این نوع کتب حضور پیدا کنند.
3.1- تقسیم به لحاظ متن
تدریس های درس خارج، تقسیماتی دارد. یک تقسیم به لحاظ متن و یک تقسیم به لحاظ سبک است. درس خارج به لحاظ متن به درس خارج کتاب محور و درس خارج روایت محور، تقسیم می شود. درس خارج کتاب محور، درسی است که یک کتاب مثل شرایع و عروه و تحریر را در آن محور قرار دهند. البته برخی در متن نیز، متن و شرح را محور قرار می دهند مثل مرحوم آیت الله العظمی بهجت در اواخر تدریس خود که جواهر را می خواندند و نظرات خود را بیان می کردند.
ما مستمسک را در محضر آیت الله مفتی شیعه، شاگرد مرحوم شیخ حسین حلی و شاگرد مرحوم آقای خوئی و امام و اساتید دیگر می خواندیم. ایشان مستمسک را می خواندند که متن و شرح است.
برخی از بزرگان، روایت محور هستند و کتاب وسائل را از ابتدا آغاز می کنند و به بحث می پردازند. البته شروع بحث با روایت، شاید برای کسانی که ابتدائا وارد درس خارج شده اند، سنگین و سخت باشد چون بالاخره انسان باید بحث را با مبانی و مبادی آغاز کند.
3.2- تقسیم به لحاظ سبک
تقسیم دیگری برای درس خارج وجود دارد بر اساس سبک تدریس که یکی از سبک های معروف، سبکِ استاد محور است که در آن، استاد بحث را آغاز می کند و مقدمات بحث را بر اساس مبانی اجتهادی مطرح می کند لکن بیشتر استاد متکلم وحده است و کمتر به پرسش و پاسخ پرداخته می شود خصوصا دروسی که شاگردان زیادی در آن درس حاضر باشند. نمونه هایی از درس های شلوغ در همین مسجد اعظم در سابق داشتیم که در یک درس، هزار شاگرد حضور داشتند و مسجد اعظم پر میشد و حتی گاهی بیرون می نشستند. در چنین درس هایی فرصت پرداختن به پرسش ها وجود ندارد. گاهی استاد به سوالی پاسخ نمی دهد که شاید به این دلیل باشد که فایده ای در سوال مطرح شده، نمی بیند چون سوال کردن نیاز به یک نوع فن دارد و اینکه در روایت آمده است حُسْنُ السُّؤَالِ نِصْفُ الْعِلْم [4]
، به این معنا است که سوال نیکو، نصف علم است نه هر سوالی. سوال باید مرتبط با بحث باشد و بتواند بحث را رشد دهد. یکی از عیوب این سبک، آن است که فرصت برای شاگرد به وجود نمی آید که بتواند با استاد بحث و صحبت کند.
سبک دیگر، دو مرحله ای است که استاد ابتدا به صورت عمومی بحث را مطرح می کند و در مرحله بعد در گعده های خصوصی خود به پرسش و پاسخ می پردازد. این سبک در حقیقت دو نوع تدریس است. مرحوم مقدس اردبیلی و مرحوم آخوند نیز طبق نقل برخی افراد، همین سبک را داشتند. من محضر میرزا جواد تبریزی را خیلی کوتاه درک کردم که همین سبک را داشتند و دو روز یا یک روز در هفته را به گعده های علمی اختصاص می دادند و کسانی که می خواستند به اجتهاد ورود کنند، بسیار از این گعده ها استفاده می کردند.
سبک دیگر، سامرایی و معروف به مکتب سامرائی است که مرحوم میرزای شیرازی آن را احیاء کرده است. این سبک، شاگرد محور است نه استاد محور. در این سبک، شرکت کنندگان در کلاس، قبل از ورود به درس، پیش مطالعه و پیش مباحثه داشتند و سپس در کلاس، ابهامات خود را برطرف می کردند. حتی برخی از شاگردان می دانستند که استاد بحث آینده را به این شکل خاص مطرح خواهد کرد. یکی از بزرگان ما روزی در درس استاد شرکت نکرد و خودش مباحث استاد را در آن جلسه نوشت و بعدا متوجه شد که غالب مطالب نوشته شده، همان مطالب استاد هستند. بنابراین اینطور نیست که کسی بدون مطالعه در درس حاضر شود و به نتیجه برسد و شمّ و قوه اجتهاد را به دست آورد.
شاید تقریر نویسی از همان زمان مرسوم شد و به پختگی مباحث کمک می کرد. با پیش مطالعه و پیش مباحثه و حضور در کلاس و طرح پرسش ها در محضر استاد و تقریر نویسی، مباحث بسیار خوب تلقی می شدند. امروزه استاد معین را برای نظارت بر مباحثه قرار می دهند. گاهی استاد حضور پیدا می کند و شاگردان بحث می کنند مثل جلسات استفتاء که شاگردان فلان مکتب یا فلان استاد جمع می شوند و بحث می کنند و استاد نیز در آن جلسه به صورت فعال، نقش آفرینی می کند.
من به شما پیشنهاد می کنم که اگر در کار های تبلیغی یا حوزه های دانشگاهی حضور دارید این شیوه که بیان خواهم کرد را اجرا کنید. من در سال 1376 تا 1380 در دانشگاه قم بودم و در این دانشگاه یک سبک و طرح مطالعات را تعریف کردیم که چهار مرحله داشت. در مرحله اول، استاد کتاب مورد بحث را تقریر و مطرح می کرد. سپس دانشجویان با هم بحث می کردند و بعد از بحث اشکالات خود را در جلسه ای با همان استاد مطرح می کردند و استاد پاسخ می داد و در مرحله چهارم اگر شخصی صاحب نظر در آن بحث حضور داشت، کار تطبیقی انجام میشد. این روش در بخش مطالعاتی بسیار مناسب و جوابگو است البته نیاز به سیر مطالعاتی تعریف شده دارد.
سبک دیگری به نام تحقیق جمعی وجود دارد که نمی دانم در فقه و اصول تاکنون انجام شده است یا نه. این کار در حوزه تفسیر انجام شده است و آیت الله مکارم این تحقیق جمعی را در حوزه نهج البلاغه انجام دادند به این صورت که ده یا پانزده نفر از بزرگان متخصص در یک حوزه جمع می شدند و مباحث خود را ارائه می کردند و تحقیق می کردند و در نهایت نتایج با یک قلم نوشته میشد. این تحقیق جمعی اگر در فقه انجام شود، خوب و مناسب است.
3.3- سبک مختار
سبک ما به یک معنا، کتاب محور است اما شاید معجونی از برخی از این روش ها باشد. ما روزهای پنج شنبه را بیشتر به طرح بحث و پرسش از طرف دوستان اختصاص داده ایم.
4- تقسیم بندی ابواب فقه
در خصوص ابواب فقه، ما به یک تقسیماتی می رسیم که این تقسیمات به شکل های متفاوت در کتاب ها ذکر شده اند. چون می خواهیم به بحث از مکاسب وارد شویم، این تقسیمات را مطرح می کنم و سپس به تقسیمی که در کتاب مکاسب مطرح شده است، اشاره می کنم.
یکی از این تقسیمات، تقسیم فقه به عبادات و معاملات است که معاملات را به عقود و ایقاعات و احکام تقسیم می کنند. در ذهن داشته باشید که احکام گاهی به معنای خاص است و گاهی به معنای عام مثل شریعت. احکام به معنای خاص به بخش خاصی از مباحث فقهی می پردازد و احکام عام همه احکام شرعی را شامل می شود. این تقسیم از سوی جناب محقق در شرائع مطرح شده است و بعد از ایشان بسیاری از بزرگان بر اساس همین تقسیم، مباحث را مطرح کردند.
سوال: مقسم این تقسیم چیست؟
جواب: مقسم، احکام به معنای عام است و احکام به معنای خاص قسم قرار گرفته است.
بر اساس همین تقسیم، ابواب فقهی، چهل و هشت باب شده اند که چهارده باب به عبادات مربوط است مثل نماز و روزه و حج و پانزده باب به عقود مربوط است مثل اجاره و مساقات و مزارعه و جعاله و یازده باب به ایقاعات مربوط است مثل طلاق و دوازده باب به احکام اختصاص دارد مثل حدود و دیات و قضاء و شهادت و مباحث مربوط به حکمرانی. در اینجا احکام به معنای خاص است.
مرحوم کلینی ره در تقسیم بندی خود نسبت به ابواب فقه، چهار باب برای فقه ذکر کردند یعنی عبادات و معیشت و احکام یعنی نکاح و حدود، دیات، قضاء، شهادات و ... .
مرحوم سلّار فقه را به دو بخش تقسیم می کند: عبادات و معاملات. سپس بخش دوم را به عقود و احکام تقسیم می کند و احکام را به جزائی و غیر جزائی تقسیم می کند.
مرحوم ابن برّاج در کتاب مهذّب، احکام فقه را به دو قسم تقسیم می کند: مبتلا به و غیر مبتلا به.
ابو الصلاح حلبی در کتاب الکافی فی الفقه، تکالیف شرعی را به عبادات و محرمات و احکام تقسیم می کند. ایشان در جای دیگر، به صورت ثنایی تقسیم بندی کرده است به این صورت که اعمال یا قصد قربت دارند یا ندارند. اعمالی که قصد قربت دارند، عبادات اند و اعمالی که قصد قربت ندارند، یا همراه با عهد و تعهد هستند یا نه. اگر همراه با عهد و تعهد باشد، یا تعهد دو طرفه در میان است یا تعهد یک طرفه. اگر تعهد دو طرفه باشد عقد است و اگر تعهد یک طرفه باشد، ایقاع است. اگر عهد و تعهد در میان نباشد، احکام یا سیاسات نامیده می شوند. تعریف بندی معروف و مشهود، تقسیم مرحوم محقق است که بیان شد.
5- شروح و حواشی مکاسب
نکته: دوستان در مباحث پیش رو، کتبی را می گوییم، مطالعه کنند. حواشی مخصوصا حاشیه مرحوم سید یزدی. حواشی متعددی برای مکاسب شیخ وجود دارد مثل حاشیه آقا رضا همدانی و حاشیه آخوند خراسانی و حاشیه سید یزدی و حاشیه مرحوم ایروانی و حاشیه مرحوم نائینی یعنی منیة الطالب فی حاشیة المکاسب و حاشیه مرحوم کمپانی و هدایة الطالب از مرحوم میرزا فتاح شهیدی. تا جایی که امکان دارد، این حواشی را مطالعه کنید.
شروح مربوط به این کتاب که محور درس خارج برخی از آقایان قرار گرفته اند، عبارتند از: مصباح الفقاهة از مرحوم آیت الله خوئی ره و مکاسب محرمه از امام خمینی، جلد اول و شرح مکاسب از میرزا باقر زنجانی مشتمل بر سه جلد. این کتاب بسیار مفصل به مکاسب پرداخته است که هر جلد تقریبا مشتمل بر هزار صفحه است. شرح دیگر، البحوث العامّة فی المکاسب المحرّمة از آیت الله سید محسن خرّازی است. شرح دیگر، المواهب في تحریر أحکام المکاسب از آیت الله سبحانی است. شرح دیگر، جلد پنجم از کتاب مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، است.
ما در این بحث با جلد هفدهم و هجدهم از کتاب وسائل کار داریم که روایات مربوط به مکاسب و تجارت را بیان کرده است. اگر خواستید به اقوال قدما مراجعه کنید، از کتاب الینابیع الفقهیة، جلد سی و پنجم استفاده کنید. البته کتب دیگری نیز در این زمینه وجود دارند از جمله کتاب دراسات از آقای منتظری که بسیار بسیار ارزشمند است. بحث مکاسب محرمه از این کتاب، در سه جلد چاپ شده است. همچنین کتاب انوار الفقاهة از آیت الله مکارم شیرازی در دسته بندی مطالب بسیار مناسب است.
هم آیت الله سبحانی و هم آیت الله مکارم در دسته بندی مطالب بسیار خوب عمل کرده اند. من حدود دو سال در درس ایشان شرکت کردم. البته بیشترین استفاده را از محضر آیت الله فاضل داشتیم که بیش از چهارده سال از ایشان استفاده کردیم. حدود شش سال در درس آیت الله وحید شرکت کردم. حدود دو سال در درس آیت الله مکارم شرکت کردم. همچنین حدود دو سال در درس آیت الله بهجت شرکت داشتم. کم و بیش از محضر دیگر آقایان نیز استفاده کردم.
به نظر من، بهترین دسته بندی، متعلق به مرحوم محقق است و این تقسیم ناشی از اشراف اطلاعاتی ایشان نسبت به مباحث است. من در مدرسه سعادت در فقه الاجاره آیت الله جوادی شرکت می کردم و ایشان بسیار تأکید داشتند که تک تک کلمات مرحوم محقق نیاز به شرح دارد و لذا حدود چهل شرح برای این کتاب نوشته شده است. برخی به شرح نوشتن بر شرایع مباهات کرده اند مثل مرحوم صاحب جواهر.
همانطور که توجه کردید، برخی از تقسیمات مذکور، برخی مباحث را در بر نمی گیرند لکن ما درصدد بیان نظر خود و نقد و بررسی نبودیم.
6- عناوین مطرح شده در این باب
اما در رابطه با عناوین، در گذشته عناوینی متفاوت با عناوین امروزی کاربرد داشت. علم، گسترش پیدا کرد و یکی از گسترش های علم، در حوزه فقه بوده است که فقه به لحاظ کمی و کیفی گسترش یافته است. این گسترش در همه علوم وجود دارد و دیده می شود. امروزه بسیاری از مباحث تفکیک شده اند در حالی که در گذشته همگی ذیل یک عنوان مطرح می شدند مثلا برخی از بزرگان در عنوان کتاب تجارات، این گونه می گفتند: «باب التجارات و البیوع و المکاسب» مثل کتاب فقه الرضا. همچنین در کتاب مقنعه از شیخ مفید ره «کتاب التجارة» آمده است. در مبسوط، جلد دوم، صفحه هفتاد و شش، «کتاب البیوع» آمده است. در گذشته عناوین به صورت مستقل آورده نمی شدند اما امروزه مستقل ذکر می شوند مثلا کتاب المکاسب، «کتاب البیع» را تفکیک کرده است.
شاید تفکیک این عناوین، مناسبتر باشد چون اولا کتاب مکاسب به حکم تکلیفی می پردازد و کاری با حکم وضعی ندارد اگرچه گاهی حکم وضعی بالتبع مطرح شود اما در بیع بیشتر با احکام وضعی سر و کار داریم یعنی صحت و بطلان و شرایط متعاقدین و ثمن و مثمن. ثانیا مباحث مکاسب محرمه اعم از بیع است و قواعد عامه در مکاسب محرمه به بیع اختصاص ندارند. با توجه به این جهات، تفکیک بین مکاسب محرمه و بیع مناسبتر است.
البته نامیدن کتاب مکاسب محرمه از شیخ به این نام، به جهت تغلیب بوده است چون در این کتاب از کسب های واجب و مباح نیز سخن به میان آمده است.
بحث دیگری مطرح است که کدامیک از دو تعبیر «مکاسب» و «متاجر» مناسبتر است؟ عده ای به این حوزه از بحث وارد شدند. در کتب مختلف یکی از این دو تعبیر به کار برده شده است مثلا مرحوم امام ره «کتاب المکاسب و المتاجر» را به کار گرفته اند و برخی «کتاب المکاسب» را و مرحوم صاحب جواهر «کتاب التجارة» را به کار برده اند. شما مطالعه ای نسبت به معنای مکاسب و متاجر و تجارت داشته باشید و بررسی کنید که کدامیک نسبت به دیگر عناوین ترجیح دارد و همچنین ما چه مقدار به این مباحث بپردازیم. البته ما در نهایت عنوان «مکاسب» را بر «متاجر» ترجیح داده ایم.
و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.

[1] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص778.

[2] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص775.

[3] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص768.

[4] كنزالفوائد، الكراجكي، أبو الفتح، ج1، ص287.