مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 1/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

حدیث غدیر قسمت سند

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمة

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم و به نستعین، انه خیر ناصر و معین بدرگاه کبریاء و عظمت پروردگار ستایش می گذارم، که ذات لا یزالش ازلی است، و ازلیت بی آغازش جاویدان است، دیده کوتاه بین ما یارای دیدارش ندارد، و فکر کوچک ما از عهده توصیف و تعریفش بر نیاید.

نه ادراک در کنه ذاتش رسد نه فکرت به غور صفاتش رسد

که خاصان در این ره فرس رانده اند به لا احصی از تک فرومانده اند

خداوندیرا سپاس گزارم که بر ما منت گذاشت و جهان تاریک ما را با فروغ خورشید تابناک رسالت محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم روشن فرمود.

احمد مرسل آن چراغ جهان رحمت عالم آشکارا و نهان

و خود باین لقب او را ملقب و مخاطب ساخت: «یا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ

شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً وَ داعِیاً إِلَی اَللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً» ⁽¹⁾.

آن پیامبری که امام رحمت و واسطه فیض و پیشوای خیرات و اصلاحات و کلید برکات بود.

آن بنده خدمت گزار و شایسته ای که دین مقدس حق را در زمین آن چنان که سزاوار بود با علو و عظمت جلوه گر ساخت.

تا جائی که جان عزیز خود را به رضای حق در راه جهاد مقدس خویش بر کف گذاشت، و تن نازنین خود را نیز بخاطر خدایش در طوفان حوادث بمشقت ها و رنجها تسلیم فرمود.

و درود خداوند بر اصحاب و یاران پاکش که حق صحبت را ادا کردند و در رنجها و مشقتها، در پیکارهای خونین، در مهالک و معارک از مرگ نهراسیدند و پروانه صفت در پیرامون شمع جهان افروزش پرواز کردند.

آنانکه به تصدیق و تعظیم وی سبقت جسته اند، و صمیمانه از سویدای قلب و خلوص ضمیر به ندای وی پاسخ قبول گفته اند.

و در برابر حجت الهی از مکابره و عناد پرهیز داشته اند، و در راه اعلای کلمه توحید و ترویج دین مقدس اسلام خانه و خانمان خویش را ترک گفته اند، و چشم از زن و فرزند فرو پوشیده اند.

و صلوات زاکیه و نامیه بر خاندان پاک و دودمان بی آکش که همچون او عاشقانه به تبلیغ وحی حق و اعلای کلمه پاک توحید و نشر قرآن پرداختند.

آنانکه از بد گویی دشمنان نهراسیدند، و لجاج دنیا پرستان به پیکار مقدس و قدم استوارشان لرزه تردید نیفکند.

آنانکه بجای متاع دنیا کالای عشق و محبت ببازار آوردند و به تجارتی

ص:

دست زدند که هرگز زیان نمی پذیرد.

آنانکه در دانشگاه عظیم نبوت و ولایت در راه تنویر افکار دانشجویان از هیچ گونه فداکاری دریغ نکردند، از مال و خانه و کاشانه و زن و فرزند دل بریدند، بلکه از پیکر و جان هم چشم پوشیدند تا بجهانیان عملا و علما درس عشق بمعشوق کل را یاد دهند.

و بذلوا مهجهم لیستنقذوا عباد اللّه من الجهالة و حیرة الضلالة، اللّهمّ صل علی محمد و آله، مصادر العلم، و منابع الحکمة، الذین بهم تمت الکلمة، و عظمت النعمة، مصابیح الظلم، و عصم الامم ما انار فجر ساطع، و خوی نجم طالع.

پس از صلوات بر پیغمبر و خاندان معصومین وی، و درود بر سربازان جان بر کف که در راه حفظ اسلام و ممالک اسلامی و مسلمین و عقائد پاکشان خدمت می کنند.

آنانکه یاد دنیا از ضمیرشان زدوده شده و تنها دل را به یک دلبر باخته اند.

آنانکه گوششان جز ندای حق نمی شنود، و چشمشان جز ملکوت اعلی نمی بیند، و دلشان جز رضای حق نمی جوید، و زبانشان جز کلام حق نمی گوید.

پروردگارا جان این چنین سربازان را با فروغ علم بیفروز و آنچه نمی دانند بآنان بیاموز، و نیرویی بآنها عنایت کن که همواره دشمنان خویش را اندک به بینند، و سلحشورانه بر آنان حمله ور شوند.

خداوندا نیروی دشمن را هر چه قوی باشد ناتوان ساز، و ناخنهای درنده شان را از بیخ و بن برآور، و میان آنان و سلاحی که بر ضد ما تجهیز کرده اند جدائی افکن، و تار و پود قلبشان را با طوفان ترس بلرزان، و راه حمله و فرار را بر روی آنها به بند.

اللّهمّ صل علی محمد و آله و حصن ثغور المسلمین بعزتک و اید حماتها بقوتک و اسبغ عطایاهم من جدتک، و کثر عدّتهم، و اشحذ اسلحتهم، و احرس حوزتهم، و امنع حومتهم، و الف جمعهم، و دبر امرهم. . . ⁽¹⁾هزاران درود و سلام بر آن پاکباختکان که با شمشیر آهنین و یا با شمشیر زبان و بیان متین مرزهای اسلام و مسلمین را از گزند دشمنان دین و اهریمنان بد آئین حفظ و حراست می کنند.

علماء مرزداران اسلامند

بر آگاهان پوشیده نیست که علماء متعهد نیز حامیان دین و مرزداران اسلامند چنانکه در احادیث مأثوره از معصومین علیهم السّلام دانشمندان شیعه به مرابطین یعنی مرزداران وصف شده اند.

چنانکه در احتجاج طبرسی ج 2 ص 155 از پیشوای یازدهمین امام حسن عسکری علیه السّلام نقل کرده:

«علماء شیعتنا مرابطون فی الثغر الذی یلی ابلیس و عفاریته یمنعونهم عن الخروج علی ضعفاء شیعتنا، و عن ان یتسلط علیهم ابلیس و شیعته النواصب الا فمن انتصب لذلک من شیعتنا کان افضل ممن جاهد الروم و. . . الف الف مرة لانه یدفع عن ادیان محبینا، و ذلک یدفع عن ابدانهم» .

آری آن عالمان که دین را پاس دارند، و اعتقادات حقه مسلمین را از دستبرد دیوسیرتان، و تبلیغات زهرآگین اهریمنان مصون می دارند هزاران بار بر شمشیر زنان برتری دارند، زیرا که آنان با دشمنان ابدان پرورده از خاک در نبردند، و لیکن اینان با اهریمنان دین و جان پاک در پیکارند، اینان بودند که امتثالا للقرآن الکریم که فرموده:

اُدْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

تا ممکن بود از راه مناظره و تبلیغات صحیح عاقلانه وظیفه مقدس خود را انجام می دادند، و تا سر حد امکان نمی خواستند کار را بجنگ گرم و خونریزی بکشانند خاندان پاک پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم همچون خود پیامبر برای اعلای کلمه توحید و هدایت خلق بسعادت و فضیلت بهر دو قسم پیکار دست زدند، و در هر دو پیکار حق جهاد را انجام دادند، چنانکه در زیارت سالار شهیدان عرض می کنیم:

«اشهد انک جاهدت فی اللّه حق جهاده» .

گفتارهای درخشان امیر المؤمنین علیه السّلام و خطبه های بلیغه آن حضرت در مقام احتجاج درباره سقیفه و شوری و جمل و صفین و نهروان که نمونه آنها در نهج البلاغه و کتب عامه و خاصه ضبط شده انموزجی از پیکار مقدس آن جناب است که با تیغ زبان و شمشیر بیان انجام گرفته است.

و هم چنین احتجاجات بانوی کبرای اسلام فاطمه زهراء سلام اللّه علیها با خلیفه زمان و مهاجرین و انصار در مسئله خلافت و فدک. و سخنان درربار و مکاتیب سبط اکبر و امام دوم امام مجتبی علیه السّلام با طاغوت عصر (معاویة) .

و کلمات تامات و مکاتیب و خطب سالار شهیدان امام حسین علیه السّلام با معاویه و أهل کوفه و طواغیت کربلاء.

و سخنان فصیحه و خطب بلیغه سید الساجدین امام زین العابدین علیه السّلام در کوفه و دمشق در برابر ابن زیاد و یزید پلید.

و خطبه های آتشین صدیقه صغری زینب کبری علیها السّلام در کوفه و دمشق.

و هم چنین احتجاجات و استدلالات عمیقه امامین همامین امام محمد باقر و امام جعفر صادق سلام اللّه علیهما در عقائد.

و بیانات کافیه امام کاظم علیه السّلام با طاغوت زمان (هارون) .

و مناظرات امام هشتم علی بن موسی الرضا علیه السّلام با مأمون و علماء مذاهب و ملل مختلفه.

و بیانات شافیه امام نهم امام محمد تقی الجواد علیه السّلام در برابر مأمون و معتصم و یحیی بن اکثم و ابن أبی داود و علماء بغداد.

و هم چنین کلمات و مناظرات ائمه دیگر علیهم الصلاة و السلام که اندکی از بسیار آنها را مرحوم طبرسی قدس سره در (احتجاج) و مرحوم علامه مجلسی رضوان اللّه علیه در (بحار الانوار) ذکر فرموده اند.

أئمه معصومین علیهم السّلام با گفتارهای قیّمه خویش اساس و شالوده علم کلام را ریختند، و سپس ریزه خواران خوان معارف آنان در سایه تعلیمات درخشان آن پاکان باین علم سامان بخشیدند.

علم کلام چیست

اشاره

علم کلام شاخه ایست از شاخه های علم حکمت الهی (متافیزیک) .

مرحوم علامة المحققین عبد الرزاق لاهیجی قدس سره در کتاب (شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام) فرموده:

الکلام هو العلم بالعقائد الدینیة عن ادلتها الیقینیة.

مرحوم شهید مطهری رضوان اللّه علیه در دروس خود در کلام می گوید:

مجموع تعلیمات اسلامی سه بخش است:

الف-بخش عقائد، یعنی مسائل و معارفی که باید آنها را شناخت و بدانها معتقد بود و ایمان آورد، مانند مسأله توحید، صفات ذات باری تعالی، نبوت عامه و خاصه، و برخی مسائل دیگر.

و البته فرق اسلامی در اینکه چه چیزهایی از اصول دین است و لازم است به آنها ایمان و اعتقاد داشت تا حدودی اختلاف نظر دارند.

ب-بخش اخلاق، یعنی مسائل و دستورهائی که درباره چگونه بودن انسان از نظر صفات روحی و خصلتهای معنوی است از قبیل: عدالت-تقوا شجاعت، عفت، حکمت، استقامت، وفا، صداقت، امانت، و غیره.

ج-بخش احکام، یعنی مسائلی که مربوط به کار و عمل است که چه کارهائی را و چگونه باید انجام داد از قبیل: نماز، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، بیع اجاره، نکاح، طلاق، تقسیم ارث، و غیره.

علمی که متصدی بخش اول است علم کلام، و علمی که عهده دار بخش دوم است علم اخلاق، و علمی که بخش سوم را بر ذمه دارد علم فقه نامیده می شوند.

موضوع علم کلام

در کتب منطق و فلسفه بحثی است راجع به اینکه هر علمی موضوعی دارد، و تمایز علوم به تمایز موضوعات است، و اگر علمی باشد که مسائل آن وحدت اعتباری داشته باشد نه وحدت واقعی مانعی ندارد که آن علم موضوعات متعدده داشته باشد، و غرض واحدی منشأ اعتبار وحدت باشد، مانند علم کلام که وحدت مسائل آن اعتباری است نه حقیقی، و بنابر این تداخل مسائل علم کلام با فلسفه، و روانشناسی، و مسائل اجتماعی خالی از اشکال است، زیرا اشکال تداخل در علومی است که مسائل آنها وحدت واقعی داشته باشند.

برخی از علمای اسلامی در صدد بر آمده اند برای علم کلام موضوعی بیابند، مانند ایجی که در مواقف ج 1 ص 52 می گوید: موضوع علم کلام عبارت است از معلوم (آنچه علم بآن تعلق می گیرد خواه موجود باشد و خواه معدوم) از این حیث که اثبات عقاید دینی به آن بستگی دارد.

و لیکن این اشتباه است زیرا موضوع مشخص داشتن مربوط به علومی است که مسائل آنها وحدت ذاتی دارند.

هدف و غایت علم کلام

هدف علم کلام آن است که متعلمان را از مرحله تقلید به مرتبه یقین

برساند، و برای ارشاد طالبان حقیقت دلائلی ارائه نماید، و علیه مخالفان براهینی اقامه کند، و عقائد اسلامی را از تزلزلی که ممکن است توسط شبهات دشمنان دین ایجاد شود محفوظ نگاه دارد. و نیز علوم شرعی بر آن پایه بنا شود زیرا مادام که وجود صانعی عالم، قادر، حکیم، فرستادنده رسل و نازل کننده کتاب اثبات نشود، علم تفسیر، فقه، اصول فقه قابل تصور نیست.

وجه تسمیه علم کلام-

نسفی در کتاب (عقائد) اسباب تسمیه علم کلام را باین اسم به شرح ذیل خلاصه می کند:

اول-عنوان مباحث آن، یعنی قول علمای کلام در مواردی از قبیل کلام در اثبات واجب، کلام در اثبات نبوت. . .

دوم-مسأله قدم و حدوث کلام خدا مشهورترین مباحثی است که در آن جدال و نزاع صورت گرفته تا آنجا که بعضی از خلفاء عباسی عده ای را که قائل به خلق قرآن نبودند کشتند.

سوم-علم کلام، قدرت تکلم را در محکوم کردن خصم و تحقیق در باره شرعیات افزایش می دهد.

چهارم-چون اولین وسیله ای که تعلیم و تعلّم توسط آن صورت می گیرد تکلم است باین دلیل این اسم بر آن اطلاق شده، و برای تمیز علم کلام از سایر علوم به آن اختصاص داده شده است.

پنجم-علم کلام با مباحثه و گفتگو ما بین دو طرف تحقق می یابد ولی علم دیگر با مطالعه کتب.

ششم-اختلافات و مجادلاتی که در اکثر علوم به وقوع می پیوندد به

کلام نیاز دارد.

هفتم-چون علم کلام که مبتنی بر ادله قطعیه است، و به ادله سمعیّه تأیید می گردد، بیشتر از سایر علوم در قلب نفوذ می کند روی این اصل به کلام که از کلم (جرح) مشتق می شود نام گذاری شده است.

-آغاز علم کلام-

علم کلام، یعنی علم تقریر عقائد، قطعا قبل از اسلام شناخته شده و ارباب ادیان در حفظ آن می کوشیدند، چنانکه احتجاجات انبیاء علیهم السّلام بر طواغیت و بت پرستان در قرآن کریم آمده است.

و اما در اسلام درباره آغاز کلام و اینکه از چه زمان پدید شده نمی توان دقیقا اظهار نظر کرد، آنچه مسلم است چنانکه پیش از این یاد شد اساس علم کلام را رهبران معصومین و خاندان پاکشان با کلمات دلنشین و خطبه های آتشین خویش بمردم آموختند.

و سپس در قرن اول شاگردان مکتب اهل البیت علیهم السّلام نخستین اشخاصی بودند که در راه دفاع از حق و ولایت تیغ زبان را از نیام کشیدند و بی پروا با دشمنان فضیلت جنگیدند، و با سلاح بیان از حریم ولایت پاسداری کردند:

مانند ابو ذر غفاری، و سلمان فارسی، و خالد بن سعید، و مقداد بن اسود و بریده اسلمی، و عمار یاسر، و أبی بن کعب، و خزیمة بن ثابت، و ابو الهیثم بن تیهان، و سهل بن حنیف، و عثمان بن حنیف، و ابو ایوب انصاری، و صعصعة بن صوحان عبدی، و میثم تمار، و کمیل بن زیاد، و سلیم بن قیس هلالی، و حارث همدانی، و اصبغ بن نباته، و غیرهم.

-اول کسی که در کلام تصنیف کرد-

اهل سنت می نویسند: اول کسی که در علم کلام کتاب نوشته ابو الهذیل محمد بن الهذیل بن عبد اللّه مکحول است که در سال 131 متولد شده، و در سال 235 در گذشته است و بامر مهدی عباسی در فن کلام کتابی تألیف کرد و بعضی مانند سیوطی قائل است که اول کسی که در کلام تصنیف کرده، و اصل ابن عطاء معتزلی است که در سال 80 هجری در مدینه متولد، و در سال 131 هجری در بصره وفات یافت.

و لیکن علامه محقق سید حسن صدر در (الشیعة و فنون الاسلام) ص 83 می نویسد: نخستین مصنف در علم کلام عیسی بن روضه تابعی شیعی است که در سال 158 وفات کرده.

قال: (و هو الذی فتق بابه و کشف نقابه، و ذکر کتابه احمد بن أبی طاهر فی کتاب تاریخ بغداد و وصفه، و ذکر انه رأی الکتاب کما فی فهرست کتاب النجاشی.

ثم صنف ابو هاشم بن محمد بن علی بن أبی طالب علیه السّلام کتبا فی الکلام، و هو مؤسس علم الکلام من اعیان الشیعة، و لما حضرته الوفاة دفع کتبه الی محمد بن علی بن عبد اللّه بن عباس الهاشمی التابعی و صرف الشیعة إلیه کما فی معارف ابن قتیبة، و هما مقدمان علی أبی حذیفة و اصل بن عطاء المعتزلی الذی ذکر السیوطی انه اول من صنف فی الکلام) .

-مشاهیر متکلمین از شیعه-

اگر چه دانشمندان مسلمین از هر مذهب در عقائد و کلام کتابهای بسیاری تألیف کرده اند که بعضی از آنها مورد توجه آیندگان قرار گرفته بحدی که تعلیقات و حواشی و شروح بر آنها نوشته اند و از کتب درسیه بشمار رفته اند مانند (تجرید الاعتقاد) خواجه نصیر الدین الطوسی و شرح آن، و (اشارات)

شیخ الرئیس أبو علی سیناء، و شروح آن. و (قواعد العقائد) خواجه طوسی و (باب حادی عشر) علامه حلی و شروح آن، و (مواقف) عضد الدین الایجی و شروح آن، و (مقاصد) تفتازانی و شروح آن. . . .

و لیکن در این مقدمه به ذکر جمعی از مشاهیر متکلمین شیعه تا مرحوم میر حامد حسین قدس اللّه اسرارهم اکتفا می شود که در تمام مباحث علم کلام و یا تنها در مبحث امامة کتاب نوشته اند:

1: عیسی بن روضه تابعی امامی متوفی 158-کتابی در امامت نوشته و چنانکه پیش از این ذکر شد نخستین مصنف در کلام است.

2-خلیل بن احمد بصری لغوی عروضی متوفی 160.

3-هشام بن الحکم کوفی متوفی 179.

4-احمد بن حسین بن عمر الصیقل که از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السّلام بوده است.

5-عبد اللّه بن مسکان متوفی قبل از 183.

6-یونس بن عبد الرحمن مولی آل یقطین متوفی 208.

7-محمد بن أبی عمیر متوفی 217.

8-فضل بن شاذان نیشابوری متوفی 260.

9-ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفی متوفی 283.

10-اسماعیل المنصور باللّه بن محمد عبیدلی فاطمی متوفی 341.

11-شریف ابو القاسم علی بن أحمد علوی کوفی متوفی 352.

12-أبو الحسین الناشی علی بن وصیف شاعر متکلم شهید 366.

13-مظفر بن محمد بلخی، أبو الجیش متوفی 367، از مشایخ شیخ مفید است.

14-أبو حنیفه قاضی نعمان بن محمد متوفی 367-صاحب دعائم الاسلام.

15-ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی متوفی 381.

16-کافی الکفاة الوزیر صاحب بن عباد متوفی 385.

17-شیخ مفید محمد بن محمد بن نعمان بغدادی متوفی 413.

18-شیخ الرئیس بوعلی سیناء متوفی 427.

19-سید مرتضی علم الهدی متوفی 436.

20-شیخ أبو الفتح کراچکی متوفی 449.

21-شیخ الطائفة أبو جعفر طوسی متوفی 460.

22-أبو یعلی جعفری محمد بن حسن خلیفه شیخ مفید متوفی 463.

23-محمد بن حسن بن علی بن احمد معروف بفتال نیشابوری از مشایخ ابن شهرآشوب.

24-ابن شهرآشوب محمد بن علی مازندرانی متوفی 588.

25-ابن الحاج ابو العباس احمد بن محمد اشبیلی متوفی 647.

26-سدید الدین محمود بن علی حمصی که از اساتید فخر الدین رازی است.

27-نصیر الدین محمد بن محمد طوسی متوفی 672.

28-میثم بن علی بن میثم بحرانی متوفی 679.

29-علامه حلی حسن بن یوسف متوفی 726.

30-صفی الدین عبد العزیز حلی متوفی 750.

31-فخر المحققین ابو طالب محمد بن حسن حلی متوفی 771.

32-فاضل مقداد بن عبد اللّه سیوری متوفی 826.

33-زین الدین بن محمد علی بن محمد عاملی بیاضی متوفی 877.

34-جلال الدین دوانی محمد بن اسعد متوفی 907.

35-احمد بن محمد اردبیلی معروف به مقدس اردبیلی متوفی 993.

36-قاضی سید نور اللّه حسین شوشتری شهید 1099.

37-شیخ بهاء الدین عاملی اصفهانی متوفی 1031.

38-میر محمد باقر داماد متوفی 1041.

39-فیلسوف المتألهین صدر الدین محمد شیرازی متوفی 1050.

40-مولی عبد الرزاق لاهیجی متوفی 1051.

41-محمد بن مرتضی معروف بفیض کاشانی متوفی 1091.

42-آقا حسین بن محمد خوانساری متوفی 1098.

43-علامه مجلسی محمد باقر اصفهانی متوفی 1111.

44-آقا جمال خوانساری بن آقا حسین متوفی 1125.

45-استاد اکبر آقا محمد باقر بهبهانی متوفی 1206.

46-میرزا محمد اخباری نیشابوری متوفی 1232.

47-سید دلدار لکهنوی متوفی 1235.

48-میرزا محمد طبیب کشمیری دهلوی متوفی 1235.

49-سید عبد اللّه بن محمد رضا شبر متوفی 1242.

50-سید محمد قلی نیشابوری والد صاحب عبقات متوفی 1260.

51-سبحان علی خان هندی متوفی پس از 1260.

52-سلطان العلماء سید محمد بن سید دلدار متوفی 1284.

53-حکیم متأله حاج ملا هادی سبزواری متوفی 1289.

54-سید مفتی محمد عباس شوشتری متوفی 1306.

55-میرحامد حسین بن محمد لکهنوی متوفی 1306، صاحب (عبقات

الانوار فی امامة الائمة الاطهار) .

مرحوم میر حامد حسین در قرن سیزدهم و اوائل قرن چهاردهم به پاس حرمت اسلام چون اجداد طاهرینش به دفاع از قواعد متینه ولایت و امامت برخواست و از این رهگذر بزرگترین خدمت را بجهان تشیع انجام داد، و نفیسترین اثر را (عبقات) از خود بیادگار گذاشت و لیکن این کتاب قیم متأسفانه یکصد سال پیش تقریباً با اغلاط بسیار چاپ شده و احتیاج مفرطی به تصحیح و تحقیق داشت لذا این کمترین بندگان خدا (غلامرضا بن علی اکبر بروجردی معروف به مولانا) بفرمان بعضی از علماء مجاهدین و متعهدین که بر اثر اخلاص راضی به تصریح به نام نشد به تصحیح و تحقیق و طبع آن پرداختم لعل اللّه أن ینفعنی به یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلاّ مَنْ أَتَی اَللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ .

زندگانی صاحب العبقات

نسب شامخ الرتب

هو العلامة السید حامد حسین بن العلامة السید محمد قلی بن السید محمد حسین المعروف بالسید اللّه کرم السید حامد حسین بن السید زین العابدین بن السید محمد المعروف بالسید البولاقی بن السید محمد المعروف بالسید مدا ابن السید حسین المعروف بالسید المیئر بن السید حسین بن السید جعفر بن السید علی بن السید کبیر الدین بن السید شمس الدین بن السید الجلیل جمال الدین بن السید الاجل شهاب الدین أبو المظفر حسین المقلب بسید السادات المعروف بالسید علاء الدین اعلی بزرک بن السید محمد المعروف بالسید عز الدین بن السید الاوحد شرف الدین أبی طالب المعروف بالسید الاشرف بن السید الاطهر ذی المناقب الملقب بالمهدی المعروف بالسید محمد المحروق

ابن حمزة بن علی بن أبی محمد بن جعفر بن مهدی بن أبی طالب بن علی بن حمزة بن أبی القاسم حمزة بن الامام أبی ابراهیم موسی الکاظم بن الامام أبی عبد اللّه جعفر الصادق بن الامام أبی جعفر محمد الباقر بن الامام أبی محمد علی زین العابدین بن السبط الشهید ریحانة الرسول و قرة عین المرتضی و البتول أبی عبد اللّه الحسین بن امیر المؤمنین علی بن أبی طالب سلام اللّه علیهم اجمعین.

تکملة نجوم السماء تالیف میرزا⁽¹⁾محمد کشمیری ج 2 ص 25 اولئک آبائی فجئنی بمثلهم إذا جمعتنا یا جریر المجامع

عظمت خاندان میر حامد حسین

علامه سترک مرحوم آقا بزرک قدس سره در عظمت خاندان شریف میر حامد حسین در (کرام البررة) ج 2 ص 148 می نویسد:

ان هذا البیت الجلیل من البیوت التی غمرها اللّه برحمته فقد صب سبحانه و تعالی علی اعلامه المواهب، و امطر علیهم المؤهلات، و اسدل علیهم القابلیات و غطاهم بالالهام، و احاطهم بالتوفیق، فقد عرفوا قدر نعم اللّه علیهم فلم یضیعوها، بل کرسوا حیاتهم، و بذلوا جهدهم، و أفنوا أعمارهم فی الذب عن حیاض الدین، و سعوا سعیاً حثیثاً فی تشیید دعائم المذهب الجعفری، فخدماتهم للشرع الشریف دون اعلان کلمة الحق غیر قابلة للحد و الاحصاء، و لذا وجب حقهم علی جمیع الشیعة الامامیة ممن عرف قدر نفسه و اهتم لدینه و مذهبه. .

دانشمند بزرگوار آقای محمد رضا حکیمی در کتاب هفتم از مرزبانان حماسه جاوید ص 137 پس از ذکر چند تن از خاندان میر حامد حسین می نویسد: تمام شیعه بلکه همه مسلمانان در برابر این پدران و فرزندان وظیفه دارند که سپاسگزار باشند و در حق آنان دعای خیر کنند، و در راه نشر افکار و آرمان این گونه عالمان (که چیزی نیست جز نشر دین صحیح و آموختن عقائد حقه و تأمین سعادت معنوی و مادی جامعه و گسترش خیر و فلاح) از جان بکوشند، بدین گونه ما با علامه شیخ آقا بزرک تهرانی همآواییم: این خاندان با جلالت در زمره آن کسانند که خداوند آنان را مشمول عنایات خویش قرار داده است، زیرا خداوند بزرگان این خاندان را از موهبت و نبوغ برخوردار ساخته، و استعداد و قابلیت بخشیده است و از فروغ الهام بهره مند کرده، و سایه توفیق را بر سر آنان گسترده است، ایشان نیز این نعمتهای خدائی را پاس داشته اند، و همه ایام زندگی را در دفاع از حریم دین سپری کرده اند، و برای استحکام پایه های مذهب جعفری بجان گوشیده اند آری خدمات این بزرگواران به دین مقدس، و فداکاریهای آنان بر پاداری کلمه حق، از حد شمار بیرون است، از این رو اینان برگردن همه شیعه حق دارند، شیعه ای که ارزش عقیده حق خویش را بداند، و به دین و مذهب خود اهمیت دهد، و برای نشر آئین و الا، و دین قویم، و صراط مستقیم تشیع بکوشد. .

نجومی درخشان از این خاندان

اشاره

از این خاندان معظم در آسمان علم و فقاهت، و زهد و ولایت، ستارگانی درخشان، و اخترانی فروزان بچشم می خورند، که هر یک در عصر خویش راهنمای گمشدگان بودند. اینک بچند تن از آنها اشاره می کنیم:

1-جد صاحب عبقات

(سید محمد حسین معروف به سید اللّه کرم موسوی کنتوری نیشابوری) .

وی جد میر حامد حسین است، و از اعلام فقهاء و زهاد زمان در نیمه دوم سده دوازدهم هجری است، و در استنساخ قرآن کریم، و کتب نفیسه، بخط خویش شوقی وافر داشته، و اکنون بخط او (قرآن) ، و (حق الیقین) و (تحفة الزائر) و (جامع عباسی) در کتابخانه ناصریه در لکهنو موجود است.

میرزا محمد مهدی کشمیری در (تکمله نجوم السماء) ج 1 ص 22 می نویسد:

سید محمد حسین عالم جلیل و فاضل نبیل زاهد متورع و عابد تارک الدنیا بوده از تلامذه مولانا عبد الرب بن قاضی ولی محمد حضرت پوری است.

صاحب (شذور العقیان) که برادرزاده مترجم است می گوید:

کان عالما، فاضلا، زاهدا، ورعا، فقیها، لم یکن له نظیر فی زمانه فی الزهد و العبادة.

نقل والدی العلامة فی کتاب نسبته: منذ بلغ الحلم ما فات منه صلاة النوافل، و کان صاحب کرامات، جلیل القدر، عظیم الشأن، منقطعاً عن الخلق متنفراً عن الدنیا و اهلها.

وی در سال 1181 هجری در گذشت.

2-والد صاحب عبقات

اشاره

(مفتی سید محمد قلی موسوی) .

وی والد ماجد میر حامد حسین است، و از چهره های درخشان عقائد و مناظرات در نیمه اول قرن سیزدهم هجری می باشد.

میرزا محمد علی کشمیری متوفی 1309 که از شاگردان میر حامد حسین بوده در (نجوم السماء) ص 420 گوید:

مولانا المفتی السید محمد قلی. . . الموسوی النیسابوریّ از اکابر متکلمین عظام، و اجله علماء اعلام، و اساطین مناظرین فخام.

جدّ و جهد، و کد اوکد او در اعلاء لوای شریعت، و حمایت دین و ملت کالنور علی شاهق الطور، بر السنه جمهور مذکور.

و نوادر تحقیقات، و غرائب تدقیقات، و محامد صفات، و معالی کرامات آن رفیع الدرجات، در مصنفات و مؤلفات متأخرین مرقوم و مسطور.

صیت فضل و کمال آن محیی طریقه آل در شش جهت احاطه نموده، در سایر علوم دینی، و انواع فنون یقینی، خاصه در فن تفسیر و علم کلام بی نظیر و امام همام بود.

کتاب مستطاب (تقریب الافهام) در تفسیر آیات الاحکام از مصنفات آن جناب بر غزارت علم و فضل، و تبحر و علو مرتبه او در علم تفسیر دلیلی است روشن و حجتی است مبرهن.

بالجمله توصیف و تعریف آن مستجمع الکمالات از حیز تقریر و تحریر بیرون است.

زبانش مظهر اسرار تحقیق ضمیرش مطلع انوار توفیق

ز توضیح بیانش گشته روشن بر اهل علم هر مشکل ز هر فن

از اجداد کرام آن عالی مقام مولانا سید شرف الدین که در حادثه هلاکوخان از وطن مألوف خود بجانب هندوستان رسیده بود، چنانچه صاحب (مرآة الاسرار) آورده:

که سید شرف الدین با یک برادر که سید محمد نام داشت در حادثه

هولاکوخان از ملک خراسان برامده در دیار هندوستان رسیدند.

و هم در آن تاریخ مسطور است:

که میر شرف الدین که از کمالات صوری و معنوی برخوردار بود، در قصبه کنتور مقیم گشت، تا آنکه از این عالم نقل کرد.

بعد از وی می رسید عز الدین پسرش بجای پدر قائم مقام شد، از وی پسری بنام می رسید علاء الدین در قصبه کنتور متولد گشت، و بعد از بلوغ انواع علوم صوری و معنوی حاصل کرد. انتهی.

بالجمله می رسید حسین بن عز الدین ملقب به سید علاء الدین که بمدارج دینی و دنیوی در مرتبه ارشاد و بذل و عطاء مشهور بود، صاحب تصانیف لائقه است، در قصبه کنتور نشو و نما یافت، و در همانجا وفات کرد، و همگی سادات نیشابور که در آنجا رحل اقامت انداخته، از نسل سید علاء الدین مذکورند و الحال هم اکثر اعیان و اشراف از نسل سید مزبور، در قصبه کنتور موجودند و مرقد پاک سید علاء الدین در آن قصبه زیارتگاه خلائق نزدیک و دور است.

ولادت با سعادت سید محمد قلی در دوشنبه پنجم ماه ذی قعده سنه 1188 بود و اکتساب علوم دینی و معارف یقینی پیش جناب غفران مآب مولانا السید دلدار علی⁽¹⁾طاب ثراه فرموده، تا اینکه در اکثر علوم و فنون محقق بی نظیر و مدقق نحریر گردید، سیما در علم کلام مشهور آفاق بوده.

صاحب (تذکرة العلماء) در ذکر اعاظم تلامذه مولوی سید دلدار علی طاب ثراه گوید:

از جمله ایشان بود مدقق محقق، فاضل لوذعی، سید جلیل المعی، مولوی سید محمد بن محمد بن حامد کنتوری: مشهور به سید محمد قلی، که یکه تاز

معرکه فضل و کمالات، و مناظر میدان مناظرات و مباحثات بود، تصانیف انیقه اش بر نصرتش مذهب حق را دلیلی است ساطع، و برهانی است قاطع اکثر کتب درسیه را بفکر و مطالعه خود آورده، و بغایت ذکی الطبع و حدید الذهن بود. انتهی.

و از جمله آیات آن جناب است که پدر نامدار وی، که از فضلای عصر خود بوده قبل از ولادت سید محمد قلی در خواب دید: که حضرت صاحب العصر و الزمان عجل اللّه فرجه او را سه ثمر عنایت فرمود، از جمله آن دو ثمر ناقص بود و یکی کامل، پس از این رؤیا سه فرزند باو داده شد:

مهدیقلی که در جوانی در گذشت.

هادیقلی که در کودکی جان سپرد.

محمد قلی که خداوند منان او را بفضل و کمال فائق علی الامثال گردانید و تعبیر خواب آن عالیجناب بظهور انجامید.

و آن جناب از اولاد ذکور سه پسر داشت:

اکبر ایشان عالیجناب مولانا السید سراج حسین، که فاضل جلیل، و حکیم عصر، و فیلسوف دهر بود.

و خلف اوسطش جامع الکمالات، منبع الافادات، سید عالیقدر، و فاضل وسیع الصدر جناب المولوی السید اعجاز حسین، صاحب التصانیف العدیدة و التآلیف المفیده، که در اثنای تحریر این کتاب 1286 برحمت حق پیوست.

و فرزند ثالث آن علامه روزگار، وحید الاعصار، فرید الادوار، دریای ناپیدا کنار علوم عقلی و نقلی، و سحاب مدرار فنون اصلی و فرعی، المقتفی آثار آبائه الاطیبین، و الحامی لذمار اجداده الاکرمین، آیة اللّه فی العالمین و حجة الحق علی الخلق اجمعین مولانا و استاذنا جناب السید حامد حسین ادام اللّه

ظله العالی بدوام الایام و اللیالی.

سید محمد قلی در تاریخ نهم محرم 1260 در لکهنو برحمت ایزدی واصل شد.

افاضل عصر در تاریخ وفاتش قصائد غراء، و قطعات بدیعیه نظم فرموده اند از جمله آنها قصیده ایست که مولانا و استاذنا السید محمد عباس ⁽¹⁾التستری دام علاه در مرثیه آن مرحوم سروده:

ارید ذکر محمد قلی و رحلته و اننی بیراعی لأنفخ الصورا

هو المهاجر باللکهنوء مدفنه و کان مسکنه الاولی کنتورا

لقد تفقه فی الدین قادساً ورعاً و کان مشتغلا بالکلام نحریراً

ابان جادة الحق بالیراع کما تری المجرة لیلا تفتقت نوراً

جزاک ربک عن اهل دینه خیراً و کان سعیک عند اللّه مشکوراً

مضی و خلف ولداً له اولی فضل کذاک عاش حمیداً و مات مغفوراً

و حین سجی صلی علیه مجتهدا ن کان فضلهما فی الانام مشهورا

محمد و حسین فداهما روحی فانما بهما الشرع صار منصوراً

و من یشم شذا خلفهم یطب نفسا و لا یشم اذاً عنبراً و کافوراً

کذاک اقبر فی روضهم و حائطهم و فی القیامة فیهم یکون محشوراً

مضی لتاسع شهر غداة عاشره رحیل خامس آل العباء منحوراً

مصابه بمصاب الحسین مقرون و انه لتلقی الحسین مسرورا

طفی و قلت لتاریخ رحلته (لموته هو اقبال یوم عاشورا)

و له بالفارسیة أیضا: 1260 چون فاضل مفتی پسندیده خصال بگذشت ز عالم و بیزدان پیوست

در بلده لکهنو رسید از کنتور پس رخت سفر بسوی جنت بربست

در ماتم او سپهر زد جامه نیل رنگ رخ لاله در گلستان بشکست

آن مجتهد عصر که هم نام نبی است سر رشته اختصاص بودش در دست

زین راه توان گفت که تقوی و ورع فریاد کشیده در عزایش بنشست

بر مرقد او نوشته شد تاریخش (این قبر مقدس محمد قلی است)

(1260)

-مؤلفات-

مرحوم سید محمد قلی مفتی مؤلفات ارزنده ای از خود بیادگار گذشت که ببعض آنها اشاره می شود:

1-تطهیر المؤمنین عن نجاسة المشرکین.

2-تکمیل المیزان فی علم الصرف.

3-سیف ناصری در جواب باب اول تحفه اثنی عشریه.

4-تقلیب المکائد جواب باب سوم تحفه.

5-برهان السعادات جواب باب هفتم تحفه.

6-تشیید المطاعن در رد باب دهم تحفه.

7-مصارع الافهام جواب باب یازدهم تحفه.

8-تقریب الافهام فی تفسیر آیات الاحکام.

9-احکام عدالت علویه.

10-اجوبه فاخره در رد اشاعره در رفع شبهات فاضل رشید.

11-فتوحات حیدریه در رد بر (الصراط المستقیم) عبد الحق دهلوی.

12-حکم احادیث صحیحین.

13-الکبائر.

14-الشعلة المظفریه.

15-التقیة.

3-برادر صاحب عبقات -

«سید سراج حسین»

وی برادر ارشد میر حامد حسین است، او نیز چون پدر و برادران خویش از عالمان و فرزانگان بوده است. و از پزشگان نامی عصر خود بشمار رفته.

و چنانکه از (نجوم السماء) نقل شد. فاضل جلیل و حکیم عصر، و فیلسوف دهر بوده.

سید سراج حسین بنا بگفته مؤلف (نجوم السماء) بر پدرش، و سید العلماء شاگردی نموده.

و بنا بگفتار مؤلف (کشف الحجب) بیشتر مؤلفات وی در علوم ریاضی است، و از آن جمله کتاب حل معادلات جبر و مقابله، و رساله ای در مخروطات منحنی و غیرها است.

و بنا بگفتار مؤلف (الکرام البررة) قبل از سال 1286 هجری در گذشت.

و بگفته مؤلف (تکمله نجوم السماء) در 27 ربیع الاول سال 1282 رحلت کرد.

میرزا محمد مهدی کشمیری در (تکمله نجوم السماء) ص 215 می نویسد:

سلطان الحکماء الالهیین، و تاج الفلاسفة الاسلامیین جناب المولوی السید

سراج حسین بن العلامة السید محمد قلی طاب ثراه.

در علوم حکمیه بجمیع فنونها و شعبها فرد عالم و عالمیان، و اوحدی زمان و اهل زمان بوده، مثیل او را چشم روزگار ندیده، و عدیل او بر این صفحه دهر نرسیده از مبدء نشو و نما، و اوان ترعرع و ایقاع آثار کمال بر ناصیه او هویدا و علامات براعت از صفحات وجه او پیدا بود. . . . .

با وجود اشتغال بعلوم عربیه و فنون قدیمه مشتغل بتحصیل زبان انگلیسی و تکمیل فلسفه جدیده و علوم ریاضیه نیز بود و باساتذه کبار این فنون مراجعت نموده، گوی سبقت از همگی می ربود تا اینکه بسر حد کمال تام و تفوق مالا کلام رسیده از عظماء و حذاق علوم مغربیه و مهره السنه اروپا تکمیل را باقصی الغایة رسانید، آخر الامر در این فنون بحدی مهارت و دستگاه پیدا کرد که بزرگان انگلیس خود در حیرت بودند، که در هند چگونه این چنین حکیم ماهر در فنون حکمت مغربیه بهمرسیده. . . .

استاذش (سید العلماء ⁽¹⁾) درباره اش می نویسد:

لقد برع هذا السید الحسیب، و الفاضل الاریب فی العلوم العقلیة، سیما العلوم التعلیمیة، و قد قرأ علی فی الفنون الرسمیة، و المعالم الدینیة شطرا وافیا و علی حکماء الفرنج فی الریاضیات، فاستوفی منها حظا کافیا. . .

از جمله احوال ایشان که از قبیل کرامت باید شمرد این است که در باب خود پیش گویی کرد که موت من از گزیدن مار و یا باسهال وبائی خواهد شد، آخر الامر و بای سخت شایع شد، و اکثر بیماران بوسیله معالجه آن

جناب صحت یافتند، لیکن وقتی که خود مبتلای آن شدند دوای آن در شیشه مختوم برصاص بند بود و بهیچ تدبیری باز نشد، و بیمارداران را شکستن آن هم بخیال نرسید، بالاخره در همان مرض مهلک درگذشتند إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ .

مفتی سید محمد عباس در ضمن صحیفه تعزیت بخدمت برادر ایشان جناب مولوی سید اعجاز حسین در تاریخ وفات او بنظم گوید:

چه رفت از عالم فانی سراج بزم ایمانی

که در عقل و هنر ثانی برای جوهر کل شد

به بیست و هفتم ماه سوم از سال یکشنبه

در اهل دین و دانش زین مصیبت شور و غلغل شد

جهان شد در نگاهم تیره و گفتم بتاریخش

سراج دوده علم و سیادت بوده او کل شد

و در این باره نیز گوید: 1282 چون مهر سپهر علم و فضل و افضال از گردش چرخ سفله آمد بزوال

تاریخ صعود او بمعراج وصال (رفته ز زمین نیر افلاک کمال)

1282 و هم او نیز بعربی گوید:

یا ویلتا من فرقة فیها فؤادی هائم

ارختها فی مصرع (رزء ⁽¹⁾عظیم دائم)1282

4-برادر صاحب عبقات

(اعجاز حسین)

وی نیز برادر می رسید حامد حسین است، و مانند پدر تاجدار، و برادر عالی مقدارش از دانشمندان نامی شیعه در کشور هند می باشد.

مؤلف (ریحانة الادب) ج 4 ص 55 می نویسد:

سید اعجاز حسین کنتوری عالمی است متبحر، و در تمامی علوم متداوله بصیر و خبیر، و از بزرگان علماء شیعه بوده، و علوم متنوعه را از والد معظم خود یاد گرفته.

میرزا محمد مهدی کشمیری در (تکمله نجوم السماء) ج 1 ص 290 می نویسد.

جناب العلامة الاجل، و الفهامة الابجل، نادرة الدهر، و باقعة العصر المولوی السید اعجاز حسین طیب اللّه رمسه.

وی فرزند اوسط جناب افضل المتکلمین مولانا المفتی السید محمد قلی طاب ثراه بوده، ولادتش در 21 رجب 1240 واقع شد.

در مبدء عمرش آثار جلالت، و اعلام فخامت از ناصیه او هویدا و آشکار بود بعد تمیز در اخذ علوم از والد ماجدش مبالغت فرمود و در اکتساب معارف و اقتناء علوم توانی را دخل نمی داد، تا ملکه اش در علم بجائی بالغ شد که امثال و اقران خویش را از تاب مقاومت می انداخت.

و بعهد والد ماجد در حفظ و حراست خزانة الکتب آن مرحوم مساعی جمیله فرمود تا آنکه متولی آن گردید، و بعد فوت آن مغفور در افزایش آن نهایت جهد بمنصه ظهور رسانید، و در تصنیف و تألیف اشتغال ورزید. . .

تا آنجا که می گوید: عظمت و جلالتش بر ارکان دین و اعیان دنیا هر دو تسلط تام پیدا کرد بحدی که علماء اعلام لکهنو در جمله امور خود آن جناب را

ملجأ و ملاذ خود می دانستند.

اما آثار جلیله آن جناب بعد بلوغ اشد علم پس بیش از آن است که به بیان آید:

در زمانی که (منتهی الکلام) شایع شد، و احدی بر جواب آن اقدام نکرد همین جناب بود که بمعاونت برادر اصغر خود آیه اللّه فی العالمین مولانا السید حامد حسین طاب ثراه آماده شد، و آن جناب را در تصنیف کتاب (استقصاء الافحام) اعانتی تام بخشید، و همواره در زیر نظر آیة اللّه طاب ثراه استخراج مطالب و استنباط مقاصد اشتغال داشت، تا آنکه (استقصاء الافحام) شایع شد، و کمر مخالفین باین فتح مبین شکسته گردید.

و آن جناب خود نیز جداگانه تألیفات عدیده دارد که بعضی از آنها ذکر می شود:

1-شذور العقیان فی تراجم الأعیان.

2-کشف الحجب و الاستار عن احوال الکتب و الاسفار. که فهرس مصنفات شیعه است باسلوب کشف الظنون و در کلکته چاپ شده.

مرحوم آقا بزرگ در (الکرام البررة) ج 1 ص 149 می نویسد:

(کشف الحجب و الاستار) فهرس لمؤلفات الشیعة، لم یحتو الا علی نزر قلیل فانه لم یزد فیه ما فی خزانة کتبهم الجلیلة الا قلیلا و لذا منعه شیخنا العلامة الاکبر الحجة المیرزا حسین النوری من طبعه و نشره، مخافة ان یظن الاجانب انحصار مؤلفات الشیعة بذلک المقدار، و ذلک حین تشرفه للزیارة فی النجف مع اخیه العلامة السید حامد حسین، و قد کان عازما علی طبعه، و لما منعه الاستاذ اهداه إلیه. . . و قد طبع فی الهند أخیرا فی 1333 باشراف بعض احفاده.

3-رساله در مناظره با مولوی جان محمد لاهوری.

4-رساله در حال عمدة المتکلمین میرزا محمد دهلوی مؤلف (النزهة الاثنی عشریه) .

5-القول السدید فی رد الرشید.

میر اعجاز حسین تا آخر عمر از جد و جهد در استکمال و تکمیل فروگذاری نکرد تا در سال 1286 هفدهم شوال برحمت ایزدی پیوست.

در مرثیه و تاریخ وفاتش قصائد و قطعات بزبان عرب و عجم سروده شد از جمله علامه ادیب اریب السید عباس شوشتری گوید:

یافت از حج و زیارت شرف اعجاز حسین هم چنان داشت دگر باره تمنا ز حسین

الفت این است که در عزم زیارت جانداد بود از بسکه دلش عاشق و جانباز حسین

داشت امسال سر حائر و کرد بخلد قبر جنت شد و آباد ز اعجاز حسین

1286

5-صاحب عبقات

میر حامد حسین بن السید محمد قلی.

مجاهد سترک، و علامه بزرک، متکلم خبیر، و بحاثه نحریر، از افتخارات جهان تشیع در قرن دوازدهم و سیزدهم است.

علماء معاصر و متأخر از او همگی او را به عظمت و جلالت یاد کرده اند.1306

ترجمه میر حامد حسین از مآثر و آثار

محمد حسن خان اعتماد السلطنة در (مآثر و آثار) که در همان سال وفات مترجم تألیف کرده گوید:

میر حامد حسین لکهنوی از آیات الهیه، و حجج شیعه اثنی عشریه است گذشته از مقام فقاهت، در علم شریف حدیث، و احاطه تام بر اخیار و آثار و معرفت احوال رجال از شعب شیعه و اهل سنت و جماعت اولین شخص امامیه است قولا مطلقا، و در فن کلام لا سیما مبحث امامت که از صدر اسلام تا کنون ما بین ما دو فرقه بزرک از این ملت معنون گردیده صاحب مقامی مشهود است، و موقفی بین المسلمین مشهور، هر کس کتاب (عبقات الانوار) این بزرگوار دیده باشد می داند که در ابواب مذکور در کتاب مسطور از اولین و آخرین أحدی بدان منوال سخن نرانده است، و بر آن نمط تصنیف نپرداخته. . .

فی التاریخ که 1306 است خبر رسید که بجنت جاوید خرامید.

ترجمه میر حامد حسین از تکمله نجوم السماء

میرزا محمد مهدی کشمیری در (تکمله نجوم السماء) که در سال 1321 تألیف آن را شروع کرده در ج 2 ص 24 می نویسد:

جناب مستطاب آیة اللّه فی العالمین، و حجته علی الجاحدین، وارث علوم اوصیاء خیر البشر، المجدد للمذهب الجعفری علی رأس المائة الثالثة عشر مولانا و مولی الکونین المقتفی لآثار آبائه المصطفین، السید حامد حسین اعلی اللّه مقامه، و زاد فی الخلد اکرامه عقول عقلاء، و الباب الباء در درک علو مرتبت و سمو منزلت این بزرگوار مندهش و حائر، و السن بلغاء، و مقاول

فصحاء از بیان ایسر فضایل، و اقل فواضل این حجة الحق عاجز است، همانا به که زبان کلیل قلم بتحریر شمه از احوال تاریخیه بگراید، لیکن مشکل است که از عهده این مطلب هم کما ینبغی براید:

نام نامی این بزرگوار در اصل سید مهدی است، و کنیت مبارکه ابو الظفر لیکن بنام سید حامد حسین معروف و مشهور گردیده، وجه این شهرت آنست که والد ماجدش در عالم منام متشرف بزیارة جد امجدش سید حامد حسین رحمه اللّه بود، که بعد الانتباه خبر مسرت اثر ولادت این نور نظر بسمع مبارکش رسید لاجرم بنام جد امجدش او را شهرت بخشید.

وی در تاریخ پنجم محرم 1246 هجری در بلده میره متولد شد.

در مبدأ عمر آثار فرزانگی، و اعلام علو مرتبت از ناصیه مبارکش تابنده بود هر شب بی آنکه اخوانش از کتاب (حمله حیدری) میرزا رفیع باذل یکدو صفحه نخوانند خواب نمی رفت، گویا شاعر عرب برای همین جناب این بیت نظم کرده بود:

(و إذا امتطی مهدا فلیس ینیمه الا نشید مدائح الاجداد)

تعلیم آن جناب در سال هفتم شروع، و در تاریخ هفدهم ربیع الاول 1252 که روز ولادت با سعادت حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله است، پیش شیخی بنام شیخ کرم علی بمکتب نشست، و بتلقین والد ماجدش این دعا که مقتبس از کلام ربانی است بر زبان آورد:

بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ ، رَبِّ اِشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی وَ اُحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی رب یسر و تمم بالخیر و ادفع عنی کل ضیر.

بعد از انقضاء مدت یسیره تعلیم آن جناب را جناب والد ماجدش طاب ثراه خود متکفل شدند، و تا سال چهاردهم عمر کتب متداوله ابتدائیه را بانجام

رسانیدند، سال پانزدهم عمر مبارک بود که والد ماجد آن جناب در لکهنو تشریف آورده و برحمت حق پیوستند، لاجرم برای تکمیل تحصیل رجوع بدیگران لازم افتاد، شطری از کتب ادبیه مثل (مقامات حریری) ، و (دیوان متنبی) را پیش مولوی سید برکت علی صاحب مدرس بعض مدارس لکهنو خواندند، بعد بخدمت جناب حجة الاسلام مفتی الانام مولانا السید محمد عباس التستری طاب ثراه رسیده کتاب مستطاب (نهج البلاغه) را بر آن جناب عرض نمودند و کتب عقلیه را از جناب السید ⁽¹⁾

فقضی نحبه فی بداء شبابه فی رمضان سنة 1276 .

و قیل فی تاریخ وفاته بالفارسیة :چون جناب خلاصة العلماء * زین سرا تارک اقامت شد

گفت تاریخ رحلتش رضوان * همنشین نبی بجنت شد( 1276 )

وقتی که کتاب (ریاض المسائل) را از جناب سید ⁽³⁾العلماء طاب ثراه أخذ

می فرمود، أحدی از تلامذه و مستفیدین جناب سید العلماء رحمه اللّه را تاب مجارات و مبارات آن جناب نبود، خود سید العلماء بر توقد خاطر وحدت ذهن آن جناب آفرینها می فرمود، و تمام مدت تحصیل در دو مقام آن جناب را با جناب سید العلماء طاب ثراه در أخذ و تفهیم فی الجمله تأملی و توقفی رخ نمود.

حالات أخذ آن جناب کتاب (مناهج التدقیق) را که از تصنیفات عالیه جناب سید العلماء می باشد از این هم عجیب تر است، هنوز از کتاب مذکور نسخه مقروئه آن جناب در کتابخانه آن جناب مخزون است، از مطالعه حواشی آن جودت نقد، و عظمت تحقیق آن جناب در آن عمر افادات کمالیه و ارشادات عالیه بر هر ناظر بصیر واضح می شود.

بالجمله در عرض چند سال تحصیل علوم را بانجام رسانیده اشتغال بخدمت تصانیف والد ماجد خود طیب اللّه رمسه فرمود:

اول (فتوحات ⁽¹⁾حیدریه) را تصحیح و تنقید نمود، و در آخرش عبارتی تحریر فرمود که دلالت بر کمال آن جناب در علم ادب دارد.

بعد (رساله تقیه) را که آن هم از تصانیف منیفه والد ماجدش طاب رمسه بود تصحیح و تهذیب نمود.

پس از آن بتصحیح و اشاعت کتاب مستطاب (تشیید⁽²⁾المطاعن) که از جمله نوادر عصر، و فرائد دهر است اشتغال فرمود. سالها در تبییض و تصحیح و مقابله عبارات آن با اصول کتب مصروف کرد، و الحق احسانی عظیم بر مذهب اهل حق باین خدمت گرانبها بگذاشت.

هنوز از این مطلب فرصت دست نداده بود که از جانب مخالفین (منتهی

الکلام) شایع شد، بعد از شیاع آن مخالفین از راه استکبار عرصه را بر عوام أهل حق بلکه خواص ایشان تنگ تصور می نمودند، و فخرها بر ظهور چنین کتاب می کردند، خود مؤلف (منتهی الکلام) بالاخوانی و هرزه درائی را از حد گذرانیده بود، و أحدی را از أهل حق قادر بر جواب آن نمی دانست، حتی اینکه می گفت اگر اولین و آخرین شیعه جمع شوند کتاب مرا جواب نتوانند نوشت، مترجم بحمد اللّه تعالی این مهم را در عرصه 6 ماه انجام داد، و کتاب (استقصاء الافحام) تصنیف فرمود. . .

این کتاب از وقتی که شایع گردید بنحوی کسر شوکت مخالفین شد که خود صاحب (منتهی الکلام) سالها در بلاد هند گردش، و والیان ریاست مخالفین او را بهر نهج مدد می کردند لیکن از عهده جوابش بر نیامد. . .

الحاصل تصنیف (استقصاء الافحام) در مغازی علمیه مثل غزوه احزاب تصور باید کرد، و آیه کَفَی اَللّهُ اَلْمُؤْمِنِینَ اَلْقِتالَ را شاهد حال باید دانست.

بعد از تصنیف (استقصاء الافحام) بسوی تکمیل (شوارق النصوص) توجه نمودند، و در مدت یسیره مجلدات عدیده آن را جمع فرمودند.

این کتاب هم از آیات باهره و بینات زاهره فضل و کمال آن جناب است. . .

بعد بتصنیف و اشاعت کتاب (عبقات الانوار) که اعظم ادله حقیّت مذهب أهل حق، و اکبر حجج صدق دین أهل تشیع است، عطف عنان فرمودند و تا آخر عمر در تصنیف و اشاعت آن اشتغال داشتند، و مجلدات عدیده آن را ظاهر ساختند.

آن جناب را در سال 1282 سفر حج و زیارت عتبات عالیات پیش آمد، در حرمین شریفین بکمال جد و جهد از کتب نادره انتخابات بقلم خاص فرمودند که مایه حیرت اولی الالباب است.

در این سفر با علماء عراق اجتماعات مختبرانه واقع شد، و جمله علماء آنجا احترامات فوق العاده نسبت بآنجناب بعمل آوردند.

بعد از مراجعت از این سفر اقبال تام بر تکمیل تصانیف خود فرمودند، و جمیع اوقات خود را مستغرق در جهاد علمی نمودند، در آخر عمر امراضی که از کثرت محنت در اشغال علمیه حاصل شده بود: درد صدر، و ضعف دماغ و قلت اشتهاء، و تحول بدن غلبه نمود، لیکن در اشتغال بتصنیف تقلیل نفرمودند و چون اشغال علمیه بمنزله غذای روحانی بود، اکثر اوقات اشتغال بمطالعه کتب و املاء مضامین مؤید روحانی می شد، و در تصنیف و مجاهده دینی بحدی انهماک داشتند که هر گاه دست راست از کار می افتاد بدست چپ تحریر می نمودند و هر گاه دست چپ هم کار نمی کرد بزبان املاء می فرمودند، هیچ مانعی را در این باب مانع نمی انگاشتند، و همیشه علم نصرت دین مبین در دست داشتند.

تا آنکه در هیجدهم ماه صفر سال 1306 داعی اجل را لبیک فرمودند، و در حسینیه جناب غفران مآب طاب ثراه مدفون شدند.

هر گاه خبر وفات آن جناب در عراق رسید مجالس عدیده فاتحه خوانی بناشد. و تمامی علماء شریک عزاء شدند، و اکابر ادباء قصائد کثیره لا تحصی در مرثیه انشاء نمودند.

ترجمه میر حامد حسین از ریحانة الادب

مؤلف ریحانة الادب ج 2 ص 432 می نویسد:

صاحب (عبقات الانوار) حجة الاسلام و المسلمین، لسان الفقهاء و المجتهدین ترجمان الحکماء و المتکلمین، علامة العصر، میر حامد حسین. . .

از ثقات و ارکان علمای امامیه، و وجوه و اعیان فقهای اثنی عشریه، و جامع

علوم عقلیه و نقلیه، بلکه وجودش از آیات الهیه، و حجج فرقه محقه، و از مفاخر شیعه، بلکه عالم اسلامی بوده، و بالخصوص از وسائل سر بلندی این قرن حاضر ما بر قرون دیگر می باشد.

و علاوه بر فقاهت و دیگر علوم دینیه در علم شریف حدیث، و أخبار و آثار و معرفت احوال رجال فریقین، و علم کلام خصوصا در مبحث امامت دارای مقامی عالی، و کثرت احاطه و تبحر علمی او مسلم یگانه و بیگانه، و عرب و عجم، و عامه و خاصه بوده، و در مدافعه از حوزه دیانت، و بیضه شریعت اهتمام تمام داشته، و تمامی ساعات و دقائق عمر شریفش در تألیفات دینی مصروف بوده، و آنی فروگذاری نداشته تا آنکه دست راست او از کثرت تحریر و کتابت عاطل شده، و در اواخر با دست چپ می نگاشته است.

و از مراجعه بکتاب عبقات او مکشوف می گردد که از صدر اسلام تا عصر وی أحدی در فن کلام خصوصاً در باب امامت بدان منوال و نمط تصنیفی نپرداخته.

و حاج میرزا حسن شیرازی، و شیخ زین العابدین مازندرانی، و اکثر اکابر وقت تقریضات بسیاری بر آن کتاب نوشته اند.

و عالم جلیل شیخ عباس هندی شیروانی رساله مخصوصی موسوم به (سواطع الانوار فی تقریضات عبقات الانوار) تألیف، و تا 28 تقریض از حجج اسلام طراز أول نقل، و در بعضی از آنها تصریح شده بر اینکه ببرکت آن کتاب در یک سال جمع کثیری شیعه و مستبصر شده اند.

ترجمه میر حامد حسین از فوائد الرضویه

محدث قمی قدس سره در فوائد رضویه ص 91 می نویسد:

حامد حسین بن محمد قلی الموسوی الکنتوری الهندی: السید الاجل العلامة، الفقیه المتکلم المحقق، و المفسر المحدث المدقق، حجة الاسلام و المسلمین و آیة اللّه فی العالمین، و ناشر مذهب آبائه الطاهرین، السیف القاطع و الرکن الدافع، البحر الزاخر، و السحاب الماطر، الذی شهد بکثرة فضله العاکف و البادی، و ارتوی من بحار علمه الضمآن و الصدی.

اما التفسیر فهو بحره المحیط، و کشاف دقائقه بلفظه الفائق علی الوسیط و البسیط.

و اما الحدیث فالرحلة فی الروایة و الدرایة إلیه، و المعول فی حل مشکلاته علیه.

و اما الکلام فلو رآه الاشعری لقربه و قربه، و علم انه نصیر الدین ببراهینه و حججه المهذبة المرتبه.

و اما الاصول فالبرهان لا یقوم عنده بحجة، و صاحب المنهاج لا یهتدی معه الی محجة.

و اما النحو فلو ادرکه الخلیل لاتخذه خلیلا، أو یونس لانس بدرسه و شفی منه غلیلا.

هو البحر لا بل دون ما علم البحر هو البدر لا بل دون طلعته البدر

هو النجم لا بل دون رتبته النجم هو الدر لا بل دون منطقه الدرّ

هو العالم المشهور فی العصر و الذی به بین ارباب النهی افتخر العصر

هو الکامل الاوصاف فی العلم و التقی فطاب به فی کل ما قطر الذکر

محاسنه جلت عن الحصر و ازدهی باوصافه نظم القصائد و النثر

و بالجمله وجود آن جناب از آیات الهیه، و حجج شیعه اثنی عشریه بود هر کس کتاب مستطاب (عبقات الانوار) که از قلم درربار آن بزرگوار بیرون

آمده مطالعه کند می داند که در فن کلام سیما در مبحث امامت از صدر اسلام تا کنون أحدی بدان منوال سخن نرانده، و بر آن نمط تصنیف نپرداخته، و الحق مشاهد و عیان است که این احاطه و اطلاع، وسعه نظر و طول باع نیست جز بتأیید و اعانت حضرت اله، و توجه سلطان عصر روحنا فداه.

در سالی که با برادر عالم جلیل خویش از هندوستان بزیارت اعتاب عالیه علیهم السلام مشرف گشتند با علمای عظام ملاقات مختبرانه کردند و از بین ایشان شیخ ما محدث علیم ثقة الاسلام نوری نور اللّه مرقده را بحکم هم مشربی پسندیدند، و أبواب دوستی ما بین ایشان مفتوح گردید، و از آن ببعد یکدیگر را بمکتوب یاد می کردند.

تا آنکه در سال 1306 قمری ظاهراً جناب سید از دنیا رفت، و باجداد طاهرین خود پیوست رضوان اللّه علیه لکن بمفاد:

زنده است کسی که در دیارش ماند خلفی بیادگارش

جناب می رسید ناصر حسین خلف آن بزرگوار، که در جمیع آنچه ذکر شد از علوم و کمالات وارث آن پدر و ثانی آن بحر زخار.

ان السری إذا سری فبنفسه و ابن السری إذا سری اسراهما

زحمات پدر را نگذاشت هدر رود و مانند پدر ماجد خویش مشغول تتمیم عبقات است، و تا بحال چند جلد هم مبیضه فرموده و طبع شده.

ترجمه میر حامد حسین از اعیان الشیعة

مرحوم مجاهد امین سید محسن عاملی قدس سره در (اعیان الشیعة) ج 18 ص 371 گوید:

السید امیر حامد حسین. . . . کان من أکابر المتکلمین الباحثین عن اسرار الدیانة، و الذابین عن بیضة الشریعة، و حوزة الدین الحنیف، علامة نحریراً

ماهراً بصناعة الکلام و الجدل، محیطاً بالاخبار و الاثار، واسع الاطلاع، کثیر التتبع، دائم المطالعة.

لم یر مثله فی صناعة الکلام و الاحاطة بالاخبار و الاثار فی عصره، بل و قبل عصره بزمان طویل، و بعد عصره حتی الیوم، و لو قلنا انه لم ینبغ مثله فی ذلک بین الامامیة بعد عصر المفید و المرتضی لم تکن مبالغین، یعلم ذلک من مطالعة کتابه العبقات، و ساعده علی ذلک ما فی بلاده من حریة الفکر و القول و التألیف و النشر، و قد طار صیته فی المشرق و المغرب، و أذعن لفضله عظماء العلماء.

و کان جامعاً لکثیر من فنون العلم، متکلما، محدثا، رجالیا، أدیبا، قضی عمره فی الدرس، و التألیف، و المطالعة، و مکتبته فی لکهنو وحیدة فی کثرة العدد من صنوف الکتب، و لا سیما کتب غیر الشیعة.

ترجمه میر حامد حسین از نقباء البشر

مرحوم علامه سترک آقا بزرگ تهرانی قدس سره در کتاب (نقباء البشر) ج 1 ص 347 می نویسد:

السید الامیر حامد حسین الکنتوری. . . . . کان من أکابر متکلمی الامامیة و أعاظم علماء الشیعة المتبحرین. . . و کان کثیر التتبع، واسع الاطلاع و الاحاطة بالآثار و الاخبار و التراث الاسلامی، بلغ فی ذلک مبلغا لم یبلغه أحد من معاصریه، و لا المتأخرین عنه، بل و لا کثیر من أعلام القرون السابقة، أفنی عمره الشریف فی البحث عن أسرار الدیانة، و الذب عن بیضة الاسلام، و حوزة الدین الحنیف، و لا أعهد فی القرون المتأخرة من جاهد جهاده و بذل فی سبیل الحقائق الراهنة طارفه و تلاده، و لم ترعین الزمان فی جمیع الامصار و الاعصار مضاهیاً له فی تتبعه و کثرة اطلاعه و دقته و ذکائه و شدة حفظه و ضبطه.

قال سیدنا الحسن الصدر فی (التکملة) : کان من أکابر المتکلمین، و اعلام علماء الدین، و أساطین المناظرین المجاهدین، بذل عمره فی نصرة الدین، و حمایة شریعة جده سید المرسلین، و الائمة الهادین بتحقیقات انیقة، و تدقیقات رشیقة، و احتجاجات برهانیة، و الزامات نبویة، و استدلالات علویة، و نقوض رضویة، حتی عاد الباب من (التحفة الاثنی عشریة) خطابات شعریة، و عبارات هندیة تضحک منها البریة، و لا عجب.

فالشبل من ذاک الهزبر و انما تلد الاسود الضاریات اسوداً

فان والده العلامة مؤلف (تقلیب المکائد) و (تشیید المطاعن) . . . . الی قوله: و له قدس سره کرامات مشهورة، و مآثر مأثورة ثورة.

کلمه صاحب الغدیر در حق میر حامد حسین

مرحوم علامه مجاهد امینی در کتاب (الغدیر) ج 1 ص 156 در فصل (المؤلفون فی حدیث الغدیر) می گوید:

السید میر حامد حسین بن السید محمد قلی الموسوی الهندی اللکهنوی المتوفی 1306 عن 60 سنة، ذکر حدیث الغدیر و طرقه و تواتره و مفاده فی مجلدین ضخمین فی ألف و ثمان صحایف، و هما من مجلدات کتابه الکبیر (العبقات) .

و هذا السید الطاهر العظیم کوالده المقدس سیف من سیوف اللّه المشهورة علی أعدائه، و رایة ظفر الحق و الدین، و آیة کبری من آیات اللّه سبحانه، قد أتم به الحجة، و أوضح المحجة. . .

مؤلفات میر حامد حسین

اشاره

مرحوم علامه آقا بزرگ قدس سره در (نقباء البشر) ج 1 ص 348 گوید:

و له تصانیف جلیلة نافعة، تموج بمیاه التدفیق، و توقف علی ما لهذا الحبر من المادة الغزیرة، و تعلم الناس بانه بحر طامی لا ساحل له.

و إلیک بعضها:

1-(استقصاء الافحام) و استیفاء الانتقام فی رد (منتهی الکلام) لحیدر علی الفیض آبادی الحنفی یدخل تحت عشرة مجلدات طبع فی 1315.

استقصی فیه البحث فی المسألة المشهورة بتحریف الکتاب، و فی أحوال الحجة (عج) و اثبات وجوده، و شرح فیه أحوال کثیر من علماء أهل السنة، و تکلم فی کثیر من رجالهم و فی بعض الاصول الدینیة، و الفروع العملیة المختلفة فیها أقوال علماء الفریقین، و أثبت ما هو الحق منها.

2-(أسفار الانوار عن وقایع أفضل الاسفار) ذکر فیها ما سنح له فی سفره الی الحج، و زیارة الائمة المعصومین علیهم السّلام⁽¹⁾.

3-(الدرر السنیة) فی المکاتیب و المنشآت العربیة، و لیس له نظیر⁽²⁾.

4-(الذرایع فی شرح الشرائع) فی الفقه، و لم یتم⁽³⁾.

5-(افحام أهل المین) فی رد (ازالة الغین) لحیدر علی الفیض آبادی⁽⁴⁾.

6-(زین الوسائل الی تحقیق المسائل) فی فتاویه الفقهیة و غیرها⁽⁵⁾.

7-(الشریعة الغراء) من أول الطهارة الی آخر الدیات، أثبت فیها المسائل الاجماعیة، طبع⁽⁶⁾.

8-(الشعلة الجوالة) فی أمر احراق المصاحف علی عهد الثالث، طبع⁽¹⁾.

9-(شوارق النصوص) فی 5 مجلدات⁽²⁾.

10-(العضب البتار فی مبحث آیة الغار) مجلد مبسوط⁽³⁾.

11-(صفحة الالماس فی أحکام الارتماس) فی الغسل الارتماسی⁽⁴⁾.

12-(الطارف) فی الالغاز و المعمیات⁽⁵⁾.

13-(العشرة الکاملة) شرح فیه عشرة مسائل مشکلة، طبع⁽⁶⁾.

14-(کشف المعضلات فی حل المشکلات) فی مجلدات عدیدة⁽⁷⁾.

15-(النجم الثاقب فی مسئلة الحاجب) فی الفقه و هذا الکتاب عجیب جدا و له ثلاث قوالب: کبیر، و وسیط، و صغیر⁽⁸⁾.

16-(شمع و دمع) مثنوی فارسی⁽⁹⁾.

17-(شمع المجالس) مجموعة من مراثیه لسید الشهداء، فارسیة و عربیة من الشعر الراقی⁽¹⁰⁾.

ذکر فی النقباء ج 1 ص 349 عن السید الحسین الیزدی أنه قال: کنت مسبوقا

بأن السید حامد حسین لا یطیق سماع المصائب المشجیة التی جرت علی جده الحسین و أهل بیته علیهم السّلام، و لذا لا تقرأ فی محضره، فاتفق یوما انه دخل الحسینیة فی لکهنو حین قراءتی و لم أشعر به، و قرأت بعض المصائب و إذا بالاصوات قد ارتفعت، و الکل یأمرنی بالتوقف عن القراءة، و بعد حین ظهر لی ان السید غشی علیه. .

18(عبقات الانوار⁽¹⁾) فی مناقب الائمة الاطهار، فارسیّ فی الامامة و هو أجل ما کتب فی هذا الباب من صدر الاسلام الی الان، کتبه فی الردّ علی باب الامامة من (التحفة الاثنی عشریة) تألیف الشاه عبد العزیز الدهلوی من علماء أهل السنة المتوفی 1239.

کتاب عظیم عبقات الانوار پیش از بیست مجلّد سند و استدلال است، و در ردّ کتاب تحفه اثنی عشریة نوشته شده. و کتاب تحفه از دست آوردهای استعمار است.

کتاب تحفه و مؤلف آن

نویسنده توانا آقای محمد رضا حکیمی در (زندگی میر حامد حسین) ص 115 می نویسد:

در نیمه نخستین سده سیزدهم هجری که نیروهای استعمار بسیج شده بود و بویژه انگلستان و فرانسه چشم طمع به شبه قاره هند دوخته بودند، و بیگمان اسلام در هند برابر هجوم استعماری آنان سدّی بزرگ بود.

در چنین روز و روزگاری، یکی از عالمان مسلمان هندی، از أهل سنّت

یعنی مولوی عبد العزیز دهلوی (م 1239 ق) دست به تألیف کتابی زد به نام تحفه اثنا عشریه یعنی هدیه ای برای شیعیان دوازده امامی، امّا چه تحفه ای و چه هدیه ای؟ مولوی عبد العزیز دهلوی، عالمی بود فاضل و برجسته که به (سراج الهند) شهرت یافته بود، پدر او نیز از عالمان بزرگ بود: مولوی شاه ولی اللّه دهلوی، اما این عالم دینی: مولوی عبد العزیز.

بدون رعایت سخن قرآن کریم: إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ .

و بدون توجه بفرمان خداوند: وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا .

و بدون رعایت جانب حق و حقیقت.

و بدون در نظر گرفتن واقعیتهای تاریخ اسلامی، و سنّت صحیح، و آیات ولایت، و حقایق وحی، و احادیث معتبر.

و بدون پاسداری معارف سنت نبوی، و بدون رعایت حقوق پیامبر و آل او و بدون ملاحظه حدود علم حدیث.

و بدون توجه به مصالح امّت، و مسائل دنیای اسلام، و حق برادری شیعه.

و بدون اهمیت دادن به بهره برداری وسیع استعمار از چنین تألیفی، کتاب خویش را نوشت، و با وسائل موجود نشر داد، و چه بسا عوامل فرصت طلب نیز در نشر کتاب کمک کردند.

مؤلف در این کتاب: (تحفه) عقائد و آراء شیعه را بطور عموم، و فرقه اثنی عشریه را بالخصوص، در اصول و فروع و اخلاق و آداب، و تمامی معتقدات و اعمالشان، به عباراتی خارج از نزاکت، و کلماتی بیرون از آداب و سنن مناظره، و به شیوه کتب نوآموزان که به خطابه نزدیکتر است تا به برهان

یا دست کم، نقل صحیح مطالب) مورد حمله و اعتراض قرار داده، . . . . کتاب را مملوّ از افتراءات و تهمتهای شیعه ساخته است⁽¹⁾.

جالب توجه است که این کتاب: (تحفه) کاری ابتکاری هم نبوده است، و مؤلف ایراد و اشکال تازه ای بر شیعه عرضه نکرده است، بلکه ترجمه و سرقتی بوده است از تألیفی که سالها پیش نوشته شده است.

زیرا بنا بنگارش نویسنده (نجوم السماء) ج 1 ص 352، و مؤلف کتاب (عبقات الانوار) -(مجلد حدیث غدیر) اصل این کتاب همان کتاب (صواقع) خواجه نصر اللّه کابلی است، که عبد العزیز آن را به فارسی ترجمه کرده. . .

و این کار مکرّر اتفاق افتاده است، که برخی از اراذل مردم، برای تاختن به باورهای معنویات-از روی خباثت خویش، یا از راه مأموریت-شبهات گذشتگان را گرفته و نو کرده اند.

باری این کتاب: (تحفه) بدینگونه انتشار یافت و باعث تشتت جبهه اسلامی هند شد، و در دل برادران مسلمان، نسبت به یکدیگر، کینه و نفرت پدید آورد، و صفای مسجد و محراب، و شکوه رمضان و عاشورا را کدر ساخت، و طنین با حشمت بانک «اللّه اکبر» ، و وحدت جهت قبله را-که دل دشمن را آب می کرد، و جان یهود و نصارای استعمارگر را می گداخت-دستخوش نابسامانی و تزلزل ساخت، سپس برخی دیگر از جانهای تاریک و ایادی شرّ، به گونه ای دیگر، به نشر و تکثیر کتاب پرداختند.

در سال 1227 هجری شخصی بنام غلام محمد بن محیی الدین اسلمی، در شهر مدراس هندوستان، کتاب تحفه را از فارسی به عربی ترجمه کرد.

و به سال 1300 هجری محمود شکری آلوسی، در بغداد، به اختصار

نسخه عربی آن پرداخت و به (المنحة الالهیة) تلخیص ترجمة التحفة الاثنی عشریة نامید، و در مقدّمه آن را به سلطان عبد الحمید خان بن سلطان عبدالحمید خان عثمانی تقدیم داشت، و وی را بالفاظ عجیبه ستود: و قدّمته لاعتاب خلیفة اللّه فی ارضه، و نائب رسوله-علیه الصلوة و السلام-فی احیاء سنته و فرضه. . . .

لکن نظر به کمی وسیله طبع، و نیز برخی محدودیّتهای سیاسی که در آن وقت، از طرف حکومت عثمانی برقرار بود، از چاپ و انتشار آن در کشور عراق جلوگیری شد، آخر الامر در هندوستان و شهر بمبئی که تحت نفوذ اجانب بوده، و نسبت به نشر این گونه کتب مساعی بسیار مبذول می شد در سال 1301 طبع و منتشر گردید، و پس از آن در مصر بوسیله مدیر جامعة الازهر بچاپ رسید. . .

به هر حال کتاب تحفه با تحوّلات و انتشار متعدد در ایجاد اختلاف بین مسلمین، و تیره ساختن روابط فرق اسلامی نسبت بیکدیگر، و بالاخرة تحریک حسّ بد بینی و عصبیت أهل سنت علیه جامعه شیعه، بسیار مؤثر بوده، و معلوم نیست از این پس نیز چه عواقب سوئی برای مسلمین خواهد داشت. . .⁽¹⁾

ردود تحفه اثنی عشریه

پس از نشر کتاب (تحفه اثنی عشریه) جمعی از پاسدران حریم تشیع، و جماعتی از مرزبانان اسلام و قرآن، و عدّه ای از پاکباختگان خاندان عصمت و طهارت، دامن همت بر کمر زدند، و با شمشیر قلم و بیان در جبهه حق به مجاهده پرداختند، و بر کتاب نامبرده ردودی نوشته شد که اینک به بعضی از آنها اشاره

می شود:

1-میرزا محمد اخباری نیشابوری ابن عبد النبیّ که در سال 1232 هجری کشته شد.

وی از اکابر متأخرین و در مذهب اخباری تعصّب متجاوز از حدّ داشته.

از تصانیف او ردّی است که بر باب اوّل و دوّم (تحفه اثنا عشریه) تألیف کرده، و بنام (سیف اللّه المسلول علی مخرّبی دین الرسول) موسوم، و بلقب (الصارم البتّار لقدّ الفجار و قطّ الاشرار) ملقب ساخته⁽¹⁾.

2-سید دلدار علی بن سید محمد معین نقوی لکهنوی متوفی 1235 هجری قمری.

وی از مشاهیر و اعاظم علماء شیعه در هند بوده، و آثار علمیه کثیره دارد از جمله: (احیاء السنة و اماتة البدعة) که در ردّ باب هشتم (تحفه) است در مبحث معاد و رجعت و در عصر مؤلف در کلکته چاپ شده.

و (حسام الاسلام و سهام الملام) در نقض باب ششم (تحفه) در مباحث نبوة، بزبان فارسی و در سال 1215 با طبع ردیّ در هند چاپ شده.

و (الصوارم الالهیة) در نقد باب پنجم (تحفه) در الهیات.

و (ذو الفقار) در ردّ باب دوازدهم (تحفه) در مبحث تولی و تبری⁽²⁾.

3-میرزا محمد طبیب کشمیری دهلوی متوفی 1235، که تمام دوازده باب کتاب (تحفه) را ردّ کرده، و در نقض هر باب کتابی نوشته، و بنام (النزهة الاثنی عشریة) موسوم کرده.

مرحوم علاّمه آقا بزرگ قدّس سرّه در (الذریعه) ج 24 ص 108 می نویسد:

(النزهة الاثنی عشریة فی نقض التحفة الاثنی عشریة) ، اصل التحفة من تألیف عبد العزیز بن شاه ولی اللّه احمد بن عبد الرحیم الدهلوی الفاروقی لقبا لا معنی، فالرجل لا یفرّق بین الحق و الباطل، و لا یعرف فلسفة التشیّع، و لا یتمسک حتی بقشور التسنن التی دافع عنها، فخبط بین القشر و المغزی للاسلام خبط عشواء، فقام لجوابه العالم الطبیب میرزا محمد بن عنایة أحمد الکشمیری الدهلوی المتخلص «کامل» و الملقب بالعلاّمة (م 1235) فکتب فی نقض کل باب مجلدا الا ان الشائع هو خمس مجلدات منها:

المجلد الاول: نقض للباب الاول الذی هو فی فرق الشیعة، و تاریخ حدوث التشیع.

المجلد الثانی: نقض للباب الثانی فی مکاید الشیعة بزعمه.

المجلد الثالث: نقض للباب الثالث فی بیان اسلاف الشیعة، و کتبهم و علمائهم.

المجلد الرابع: اصول الحدیث و رجاله عند الشیعة.

المجلد الخامس: فی الالهیات.

المجلد السادس: النبوات.

المجلد السابع: الامامة.

المجلد الثامن: المعاد.

المجلد التاسع: الفقهیات و الشرائع.

المجلد العاشر: المطاعن.

المجلد الحادیعشر: فی خواصّ الشیعة و هی علی زعم المؤلف الجاهل العامی:

1-الاوهام 2-التعصبات 3-الهفوات.

المجلد الثانی عشر: التولی و التبرّی عند الشیعة و له عشر مقدمات.

و المجلدات السبع التی هی 2، و 6، و 8، و 10، و 11، و 12، غیر منتشرة، و قد بقیت فی المسوّدة، و توجه نسخة المجلد الثامن الملقّب بنصرة المؤمنین بالفارسیة فی (المجلس 2809) .

ذکرت ترجمة المؤلف فی نجوم السماء، و قد افرد المیر اعجاز حسین (1240-1286) صاحب (شذور العقیان) و (کشف الحجب) رسالة فارسیة مستقلة فی أحوال هذا الاستاذ العظیم الشأن الهندی.

4-سید محمد قلی نیشابوری والد صاحب عبقات که ترجمه اش گذشت.

وی چنانکه پیش از این در ترجمه اش ذکر شد پنج باب از (تحفه) را نقض کرده، باب اول را بنام (سیف ناصری) ، و باب سوم را بنام (تقلیب المکائد) و باب هفتم را بنام (برهان السعادات) ، و باب دهم را بنام (تشیید المطاعن) و باب یازدهم را بنام (مصارع الافهام لقلع الاوهام) موسوم کرده، و همه مجلدات مذکوره چاپ شده.

5-سبحان علی خان هندی که در عصر خویش از مقتدایان بوده، و پس از 1260 هجری وفات کرده.

وی ردی بر باب هفتم (تحفه) نوشته بنام (الوجیزة) .

علامه آقا بزرگ قدس سره در (الکرام البررة) ج 2 ص 596 می نویسد:

سبحان علی خان الهندی. . . . -بعد 1260. عالم کامل، و فاضل جلیل کان قدوة فضلاء وقته من اقرانه، له آثار منها:

(الوجیزة) فی علم الکلام و اصول الدین بالفارسیة، مطبوع، و قد بسط القول فی الامامة، و اورد کثیرا من الاحادیث الدالة علی امامة امیر المؤمنین علیه السّلام

و تعرض للرد علی بعض ما قاله الشیخ عبد العزیز الدهلوی، صاحب (التحفة الاثنا عشر) و ذکر بعض المطاعن.

6-ابو علیخان موسوی، سید جعفر بنارسی دهلوی که از بزرگان متکلمین شیعه در قرن سیزدهم، در هند بوده.

وی باب هفتم (تحفه) را بنام (مهجة البرهان) بفارسی، و باب دهم را بنام (تکسیر الصنمین) نقض کرده.

میرزا محمد مهدی کشمیری در تکمله نجوم السماء ج 1 ص 428 می نویسد:

مولانا السید جعفر المعروف بابی علیخان الموسوی البنارسی ثم الدهلوی.

وی عالم لوذعی، فاضل یلمعی، صاحب القریحة الوقادة، و الطبیعة النقادة و هم عصر جناب عمدة المتکلمین جناب محمد قلیخان طاب ثراه بوده.

7-سلطان العلماء سید محمد بن سید دلدار علی متوفی 1284.

وی از مشاهیر اعاظم علماء شیعه در قرن سیزدهم در هند بوده، و از تألیفات قیمه او سه کتاب است در نقض (تحفه) :

اول (الامامة) که در ردّ باب هفتم (تحفه) است به لغت عربی.

دوم (بوارق الهیة) که رد بر همان باب هفتم است و لیکن بلغت فارسی.

سوم (طعن الرماح) در بحث فدک و قرطاس در جواب باب دهم (تحفه)⁽¹⁾.

8-سید مفتی محمد عباس شوشتری که به چهار واسطه به مرحوم آیة اللّه سید نعمت جزائری می رسد. و از اکابر علماء شیعه است در قرن سیزدهم و چهاردهم، و در سال 1306 بیست و پنجم ذی القعده و لکهنو وفات کرد.

وی بر باب هفتم (تحفه) رد کرده و تألیف خود را بنام (جواهر عبقریه در تحفه اثنا عشریة) موسوم ساخته.

چنانکه خود بنقل صاحب (تکمله نجوم السماء) ج 2 ص 78 در ضمن مصنفاتش گوید:

97-(جواهر عبقریه) در رد (تحفه اثنا عشریه) که مشتمل است بر تبکیت مخالفین، و تأنیب معاندین بروایات صحیحه، و عبارات ملیحه، و متضمن است بر کنایات و معاریضی که برای قلوب نواصب مثل مقاریض می باشد.

9-خیر الدین اله آبادی که از فضلاء متکلمین شیعه در قرن سیزدهم در هند بوده، و صاحب تکمله نجوم السماء ج 1 ص 421 ذکرش نموده.

وی بر تمام ابواب (تحفه) نقض کرده و لیکن جواب باب چهارمش دیده شده و آن بنام (هدیة العزیز) موسوم است.

چنانکه صاحب (تکمله) از (کشف الحجب) نقل کرده.

جواب التحفة للمولوی خیر الدین الإله آبادی سمعت والدی ره انه کتب علی جملة الابواب، لکنی رأیت منها جواب الباب الرابع اسمه (هدیة العزیز) .

10-مجاهد اکبر مرحوم میر حامد حسین قدس سره که بگفتار علامه امینی قدس سره: خداوند به دست این سید پاک بزرگوار حجت را تمام کرد و راه راست حق را آشکارا ساخت.

وی کتاب عظیم (عبقات الانوار) را تألیف کرد، و با تصنیف این کتاب شریف منتی بر جهان تشیع بلکه بر عالم اسلام نهاد.

و چنانکه نویسنده محترم کتاب (میر حامد حسین) آقای محمد رضا حکیمی گوید:

پس از انتشار کتاب (عبقات الانوار) در این سوی و آن سوی، عالمان و ادیبان به تأیید جبهه حق پرداختند، و مقاله ها و قصائد بسیاری درباره این کتاب و این مؤلف نوشتند و سرودند، و تا آنجا به این وظیفه توجه کردند، که

پس از در گذشت میر حامد حسین نیز این ستایشنامه ها، و چکامه ها نوشته و سروده و به هند فرستاده می شد و به دست فرزندان ادیب و عالم وی می رسید چون این نوشته ها و قصیده ها-که خود نیز حق است و سند حق و تأیید حق- فراوان گشت، یکی از ادیبان و مؤلفان صفحات هند، آنها را در کتابی گرد آورد و «سواطع الانوار فی تقریضات عبقات الانوار» نامید.

مرحوم علامه آقا بزرگ تهرانی در الذریعة ج 12 ص 241 می نویسد:

«سواطع الانوار» فی تقریضات عبقات الانوار من جمع السید اصغر حسین الهندی العباسی بن احمد الشیرازی الهندی فی جزئین اولهما فیما کتب الی المصنف المیر حامد حسین المتوفی 1306، و ثانیهما ما کتب بعد وفاته الی ولده الامیر ناصر حسین المتوفی اوائل رجب 1361، و طبع بلکهنو فی 1303.

در میان کسانی که از سر بیداری و تعهد شناسی، به ترویج کتاب «عبقات» پرداختند، و برای آن نامه ها و تقدیرها نگاشتند، به نامهای عالمان بزرگی چند بر می خوریم:

میرزا محمد حسن شیرازی، شیخ زین العابدین مازندرانی، حاج میرزا حسین نوری، سید محمد حسین شهرستانی، حاج میرزا ابو الفضل تهرانی، صدر الافاضل دهدشتی، حاج ملا اسد اللّه خوئی، شریف العلماء خراسانی، حاج آقا میر قزوینی، حاج سید اسماعیل صدر، سید ریحان اللّه کشفی بروجردی شیخ الشریعه اصفهانی.

اکنون نمونه هایی از سخنان بعض از نامبردگان در تعظیم عبقات

اشاره

و مؤلفش ذکر شود:

1-میرزای شیرازی و کتاب عبقات

میرزای بزرگ، میرزا محمد حسن⁽¹⁾شیرازی چند نامه بصاحب «عبقات» و سپس به فرزندش سید ناصر هندی می نویسد، از جمله در یک نامه که در ذی حجه سال 1301 به زبان عربی نگاشته چنین مرقوم می دارد:

«رأیت مطالب عالیة، تفوق روائح تحقیقها علی الغالیة، عباراتها الوافیة دلیل الخبرة، و اشاراته الشافیة محل العبرة، و کیف لا؟ و هی من عیون الافکار الصافیة مخرجة، و من خلاصة الاخلاص منتجة. هکذا، هکذا، و الا فلا لا. . .»⁽²⁾.

من در کتاب شما مطالبی عالی و ارجمند خواندم، نسیم خوش تحقیقاتی که شما برای پیدا کردن این مطالب به کار برده اید، بر هر مشک پرورده و معجون دماغپروری برتری دارد عبارات رسای کتاب، دلیل پختگی نویسنده است، و اشارات جهل زدای آن مایه دقت و آموختن، و چگونه چنین نباشد در حالی که کتاب از سر چشمه های فکری تابناک نشأت گرفته، و به دست مجسمه اخلاص و تقوی تألیف یافته است، آری این کتاب باید از این دست باشد، و مؤلف از این گونه. . . و اگر غیر از این باشد، هرگز مباد، و مباد.

و پس از چند جمله مرقوم داشته:

فلیس حیاة الدین بالسیف و القنا فاقلام اهل العلم امضی من السیف

و الحمد للّه علی ان قلمه الشریف ماض نافع، و لا لسنة اهل الخلاف حسام قاطع و تلک نعمة من اللّه بها علیه، و موهبة ساقها إلیه، و انی و ان کنت اعلم ان الباطل فاتح فاه من الحنق، الا ان الذوات المقدسة لا یبالون فی اعلاء کلمة الحق، فاین الخشب المسندة من الجنود المجندة، و این ظلال الضلالة من البدر الانور، و ظلام الجهالة من الکوکب الازهر. . . .

حیات دین نه بجنگ است و آبیاری سیف که عالمان بقلم کار سیف می بینند

بحمد اللّه قلم حقیقت رقم جناب سامی سخن طرازی، و زبان اهل جدل را حسامی است قاطع، اگر چه می دانم ارباب وهن را دهن پیوسته چاک، ولی ذوات مقدسه پاک را از اعلای کلمه حق چه باک، با جنود مجندة حق خشب مسنده را چه نسبت است، و ظلال ضلال را در قبال مهر انور چه جرأت است. . .⁽¹⁾.

میرزای بزرگ در نامه دیگر به مرحوم میر حامد حسین چنین می نویسد:

بعرض عالی می رساند: رجاء واثق آنکه علی الدوام در تشیید قواعد دین حنیف، و تسدید سواعد شرع شریف، به برکات امام عصر، ولی زمان -ارواحنا له الفداء-موفق و مسدد باشید! اگر چه در مقام تودد و اتحاد کمتر میسر شده است بتوانم چنانچه شایسته است برایم، واحد احد اقدس-عزت اسمائه-گواه است، همیشه شکر نعمت وجود شریف را می کنم، و به کتب و مصنفات رشیقه آن جناب مستأنسم، و حق زحمات و خدمات آن وجود عزیز را در اسلام نیکو می شناسم انصاف توان گفت: تا کنون در اسلام در فن کلام، کتابی به این گونه نافع و تمام، تصنیف نشده است، خصوصا کتاب

«عبقات الانوار» که از حسنات این دهر، و غنائم این زمان است، بر هر مسلم متدین لازم است که در تکمیل عقائد، و اصلاح مفاسد خود بآن کتاب مبارک رجوع نماید، و استفاده نماید، و هر کس به هر نحو تواند در نشر و ترویج آنها، به اعتقاد احقر، باید سعی و کوشش را فرو گذاشت ندارد، ما چنانکه در نظر است اعلاء کلمه حق، و ادحاض باطل شود، که خدمتی شایسته تر از این بطریقه حقه، و فرقه ناجیه کمتر در نظر است. .⁽¹⁾

2-آیة اللّه مازندرانی و کتاب عبقات

مرحوم آیة اللّه شیخ زین العابدین مازندرانی در نامه مفصلی که بمرحوم میر حامد حسین نوشته چنین مرقوم فرموده:

چون متدرجا مجلدات کتب مؤلفات و مصنفات آن جناب سامی صفات که عبارت از «استقصاء الافحام» و «عبقات» بوده باشد در این صفحات بدست علماء و فضلای این عتبات عرش درجات ملحوظ و مشاهد افتاد، باضعاف مضاعف آنچه شنیده می شد دیده شد.

کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ، ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ از صفحاتش نمودار.

«کِتابٌ مَرْقُومٌ یَشْهَدُهُ اَلْمُقَرَّبُونَ» از اوراقش پدیدار.

از عناوینش «آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ اَلْکِتابِ» پیدا.

و از مضامینش هذا بَلاغٌ لِلنّاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا اَلْأَلْبابِ هویدا.

از فصولش عالمی را تاج تشیع و استبصار بر سر نهاده.

و از ابوابش بسوی جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهارُ بابها گشاده.

کلماتش وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطِینِ .

کلامش «أَلا لَعْنَةُ اَللّهِ عَلَی اَلظّالِمِینَ» .

مفاهیمش أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا اَلشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ .

مضامینش در لسان حال اعداء یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ اَلْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ اَلْقَرِینُ .

دلائلش هذا بَیانٌ لِلنّاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ براهینش کِتابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلا یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنِینَ .

برای دفع یأجوج و مأجوج مخالفین دین مبین سدّیست متین.

و از جهت قلع و قمع زمره معاندین مذهب و آئین چون تیغ امیر المؤمنین.

سیمرغ عقل از طیران بسوی شرف اخبارش حائر.

همای تیز پای خیال از وصول بسوی غرف آثارش قاصر.

کتابی باین لیاقت و متانت و اتقان تا الان از بنان تحریر نحریری سر نزده.

و تصنیفی در اثبات حقیّت مذهب و ایقان تا این زمان از بیان تقریر حبر خبیری صادر و ظاهر نگشته.

از عبقاتش رائحه تحقیق وزان.

و از استقصایش استقصا بر جمیع دلائل عیان.

و للّه درّ مؤلّفها و مصنّفها أَ کانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنا إِلی رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ اَلنّاسَ وَ بَشِّرِ اَلَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ. قالَ اَلْکافِرُونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِینٌ» . . . . .⁽¹⁾

مرحوم آیة اللّه مازندرانی در نامه دیگر که برای بعض اکابر تحریر فرموده مرقوم داشته: در صفحات هندوستان در بلده لکهنو عالمی است محقق، و فاضلی است مدقق، ناشر اخبار مصطفوی، و باسط آثار مرتضوی، مشیّد ملّت بیضاء، و مسدّد شریعت غرّاء، المبرء عن کل شین، جناب سیادت انتساب السید حامد حسین بلغ اللّه مناه.

ناصر الملّتی است که اگر خواجه نصیر الدین در «تشیید المطاعن» ایشان نظر فرمودی، بکلمات متقنه آن بی نصرت هلاکوخان، دمار از روزگار معاندین دین بر آوردی.

عالمی است که اگر علاّمه حلّی اعلی اللّه مقامه درک زمان ایشان فرمودی، بدلائل وافیه ایشان «الفین» دیگر بر «الفین» خویش می افزودی.

منوّر القلوبی است که اگر قاضی نور اللّه شوشتری بایشان معاهدت نمودی، به «عبقات الانوار» ایشان بر فاضل ابن روزبهان بیشتر احقاق الحق می فرمودی.

متبحّری است که اگر غوّاص «بحار» اخبار ائمه اطهار بایشان همداستان گشتی باعانت کشتی مطالب ایشان انبوه انبوه خلق را از گرداب هلاکت بساحل نجات رسانیدی. . . .⁽¹⁾.

فهرس مجلدات عبقات الانوار

بنابر آنچه علامه مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی قدس سره در «الذریعه» ج 15 ص 214 ذکر فرموده، و آقای حکیمی در ضمن مقاله بیستم از یاد نامه علامه امینی آن را ترجمه کرده می نویسد:

کتاب شریف «عبقات الانوار فی مناقب الائمة الاطهار» دارای دو منهج

است.

منهج اول: درباره اثبات دلالت آیاتی چند از قرآن بر امامت مانند آیه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ و آیه اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ و این مجلد چاپ نشده ولی در کتابخانه مؤلّف در لکهنو، و در کتابخانه مولوی سید رجبعلی خان سحبان الزمان، در جکراوان و. . . موجود است.

منهج دوم: درباره احادیث دوازده گانه است درباره امامت، و پاسخ به اعتراضات مؤلف «تحفه اثنا عشریه» .

این منهج در 12 مجلد است، هر حدیث یک مجلد (و برخی از این مجلدات خود در چندین جلد بچاپ رسیده است) بدین شرح:

مجلد اول: -(از منهج دوم، درباره حدیث «غدیر») -/1293 و 1294 ق (در 2 جزء بزرگ) .

مجلد دوم: (درباره حدیث «منزلة») /1295-لکهنو-(957 ص) .

مجلد سوم: (درباره حدیث «ولایت») /1303.

مجلد چهارم: (درباره حدیث «طیر») -لکهنو-مطبعه بستان مرتضوی/ 1306.

مجلد پنجم: (درباره حدیث «مدینة العلم») /1317 و 1327(در 2 جزء) باهتمام سید مظفر حسین (745 ص) .

مجلد ششم: (درباره حدیث «تشبیه») -لکهنو/1301.

مجلد هفتم: (درباره

حدیث «من ناصب علیا الخلافة» ) . (این مجلد به تنظیم نهایی نرسیده و پاکنویس نشده است) .

مجلد هشتم: (درباره حدیث «نور») -لکهنو/1303-(786 ص) .

مجلد نهم: (درباره حدیث «رایت») .

مجلد دهم: (درباره حدیث «علی مع الحق» ) .

مجلد یازدهم: (درباره حدیث «قتال علی التأویل و التنزیل») . این 3 جلد نیز پاکنویس نشده است.

مجلد دوازدهم: (درباره حدیث «ثقلین») -لکهنو/1313 و 1351 ق (در 2 جزء) .

ضمنا یادآور می شود که جزء یکم از مجلدات حدیث غدیر «عبقات» در تهران نیز بدستور مرحوم آیت اللّه سید صدر الدین صدر (ساکن قم و در گذشته به سال 1373) به چاپ رسیده است، در قطع رحلی، به همت فضلای حوزه علمیة قم-چاپخانه شرکت تضامنی علمی (در 600 صفحه حدود سی سال پیش) .

و مجلدات حدیث ثقلین نیز در اصفهان در 6 جلد از سال 1380 هجری قمری به بعد بوسیله گروهی از فاضلان و نیکوکاران به همت علامه محقق روضاتی به چاپ رسیده است، و در پایان جلد ششم شرحی مبسوط درباره «عبقات» و مؤلفش، و «تحفه اثنا عشریه: و. . . آمده است که ما در این توضیح بجز «الذریعه» از آنجا نیز استفاده کردیم، و فصل ذیل را از همان جا (ج 6/1212-1213) می آوریم:

کتب متعلق به عبقات الانوار :

(اول) تتمیم «عبقات» به قلم سید ناصر حسین فرزند مؤلف.

از مجلدات «عبقات» آنچه بدست مرحوم میر حامد حسین تمام شد بشرح ذیل است:

1-حدیث غدیر از نظر سند و دلالت.

2-حدیث منزلت از نظر سند و دلالت.

3-حدیث ولایت از نظر سند و دلالت.

4-حدیث تشبیه از نظر سند و دلالت.

5-حدیث نور از نظر سند و دلالت.

و لیکن اجل مهلت نداد تا احادیث دیگر را تکمیل نماید.

و پس از او فرزند برومندش «سید ناصر حسین» که او نیز چون والدش از اختران درخشان آسمان فضیلت بود و ترجمه اش انشاء اللّه ذکر می شود، سه حدیث دیگر را به همان اسلوب والد ماجد تتمیم نمود بشرح ذیل:

1-حدیث طیر، از سند و دلالت.

2-حدیث باب، از نظر سند و دلالت.

3-حدیث ثقلین، و حدیث سفینه، از نظر سند و دلالت.

و پس از مرحوم سید ناصر حسین فرزندش «سید محمد سعید» ، که او از اکابر علم در عصر خود بوده، و حدیث دیگر را بشرح ذیل تکمیل نمود:

1-حدیث مناصبت، از نظر سند و دلالت-به زبان عربی.

2-حدیث خیبر، از نظر سند، فقط-به زبان عربی.

و لیکن این دو حدیث متأسفانه تا کنون طبع نشده اند.

و پنج حدیث نامبرده را نیز بنام نامی و اسم گرامی مرحوم میر حامد حسین قرار دادند تا از مقام شامخ آن مجاهد بزرگوار تجلیل و تقدیر شود، و اضافه بر آن مرحوم سید ناصر حسین و فرزندش همان مسیری را سیر فرمودند که بنیانگذار «عبقات» ترسیم فرموده بود، و رؤس مطالب و مصادر آنها را بجهت سهولت سیر برای دیگران آماده کرده بود، جزاهم اللّه عن اهل البیت علیهم السّلام خیر جزاء.

(دوم) تذییل «عبقات» بقلم سید ذاکر حسین، فرزند دیگر مؤلف. که ترجمه اش در جای خود یاد می شود.

(سوم) تعریب جلد اول حدیث «مدینة العلم» به قلم سید محسن نوّاب لکهنوی. متولد به سال 1329 قمری، -(الذریعة ج 4 شماره 1061) .

(چهارم) تلخیص تمام مجلد دوم، و پنجم، و ششم، و بخشی از مجلد یکم، و تعریب تمامی این مجلدات به نام «الثمرات» به قلم سید محسن نوّاب مذکور، (الذریعه ج 5 شماره 42) .

(پنجم) تعریب و تلخیص حدیث «ثقلین» به قلم سید جلیل العلامة السید علی الحسینی المیلانی ابن السید نور الدین، السید محمد هادی آیة اللّه العظمی المیلانی قدس سره. در 2 جلد:

جلد اول در قسمت سند در سال 1398 در قم چاپ شده.

و جلد دوم در قسمت دلالت نیز در همان سال در قم بطبع رسیده.

(ششم) تعریب و تلخیص حدیث «سفینة» به قلم نویسنده توانا سید علی حسینی میلانی مذکور که در طهران به سال 1401 بنام «خلاصة عبقات الانوار» چاپ شده.

فرزندان میر حامد حسین

اشاره

مرحوم میر حامد حسین از خود فرزندانی فرزانه بیادگار گذاشت که هر یک از آنها نیز بنوبه خویش خدماتی بعالم اسلام و تشیع نموده اند، و اینک ترجمه بعض از آنها ذکر می شود:

1-سید ناصر حسین ملقب به شمس العلماء

اشاره

او را در علم و تتبع تالی مرتبه پدر شمرده اند. وی در 19 جمادی الثانیه 1274 متولد، و در 15 ذی الحجة 1361 در گذشت، و در کنار مرقد قاضی نور اللّه شوشتری قدس سرهما در (آگره)

هند دفن شد.

مؤلف «ریحانة الادب» در ج 4 ص 145 همان کتاب می نویسد:

سید ناصر حسین، ملقب به «شمس العلماء» فرزند صاحب «عبقات» . . . عالمی است متبحر، فقیه، اصولی، محدث، رجالی، کثیر التتبع، و وسیع الاطلاع، و دائم المطالعه، از اعاظم علمای امامیه هندوستان، و مفتی و مرجع اهالی آن سامان، و از والد معظم خود، و مفتی سید محمد عباس تحصیل مراتب علمیه کرده، و در تمامی فضائل و کمالات نفسانیه طاق، و پدر والا گهر خود را وارث بالاستحقاق.

فرخ رخ آن پدر که چو وی باشدش پسر خرم دل آن پسر که چو او باشدش پدر

مرحوم علامه سید محسن امین در «اعیان الشیعة» ج 48 ص 107 می نویسد:

شمس العلماء السید ناصر حسین بن السید حامد حسین الموسوی، ولد 19 جمادی الثانیة سنة 1284، و توفی سنة 1361 فی لکهنو بالهند، درس فی النجف ثم انتقل الی مدینة لکهنو، و فیها أقام حتی وفاته، امام فی الرجال و الحدیث واسع التتبع، کثیر الاطلاع، قوی الحافظة، لا یکاد یسئله أحد عن مطلب الا و یحیله الی مظانه من الکتب مع الاشاره الی عدد الصفحات، و کان أحد الاساطین و المراجع فی الهند، و له وقار و هیبة فی قلوب العامة، و استبداد فی الرأی، و مواظبة علی العادات، و هو معروف بالادب و العربیة معدود من أساتذتهما، و إلیه یرجع فی مشکلاتهما، و خطبه مشتملة علی عبارات جزلة، و ألفاظ مستطرفة، و له شعر جید. . . .

مرحوم محدث قمی قدس سره در فوائد الرضویه ص 91 در ذیل ترجمه

صاحب «عبقات» چنانکه ذکر شد گوید:

زنده است کسی که در دیارش باشد خلفی بیادگارش

جناب می رسید ناصر حسین خلف آن بزرگوار که در جمیع آنچه ذکر شد از علوم و کمالات وارث آن پدر تاجدار، و ثانی آن بحر زخار.

ان السری إذا سری فبنفسه و ابن السری إذا سری اسراهما

زحمات پدر را نگذاشت هدر رود، و مانند پدر ماجد خویش مشغول تتمیم «عبقات» است، و تا بحال چند جلد هم مبیضه فرموده و طبع شده. . .

مرحوم علامه بزرگوار، و محدث عالیمقدار حاج میرزا حسین نوری قدس سره در مکاتیبی که پس از در گذشت مرحوم میر حامد حسین بفرزند برومندش:

(ناصر حسین) نگاشته و بعض از آنها در کتاب «سواطع الانوار» ذکر شده.

او را به جلال و مهارت، و کمال و خبرویت در علم و نقد بخوبی توصیف نموده و از آن کلمات می توان بمقام منیع، و محل رفیع او واقف شد:

در لفاقه مکتوب مورخ 25 جمادی الثانیه 1309 قمری می نویسد:

بشرف مطالعه جناب مستطاب عماد العلماء، فخر الاذکیاء، و غصن الشجرة التی أصلها ثابت، و فرعها فی السماء، السیف الذی یقتطف به رؤس الاعداء، العالم الماهر النقاد، المضطلع البصیر، المؤید الخبیر، مولانا الاجل و السید الاکمل، مولوی سید ناصر حسین دام تأییده و علاه مشرف شود.

-(سواطع الانوار ص 84) - و در مکتوب مورخ 17 ربیع الاول 1310 می نویسد:

بشرف مطالعه جناب مستطاب فاضل نحریر، نقاد بصیر، مضطلع خبیر، السید الجلیل، العالم النبیل، نادرة دهره، و عزیز مصره، سلالة النوامیس، مولوی سید ناصر حسین دام تأییده، ابن علامة الزمان، و اعجوبة الدهر الخوان،

مولوی حامد حسین طاب رمسه مشرف شود.

-(سواطع الانوار ص 85) - و در مکتوب مورخ 13 ج 1 سال 1313 می نویسد:

به مطالعه ساطعه جناب مستطاب عالم ربانی، و فاضل صمدانی، و الفرد الذی لیس له ثانی، حاوی فنون الفضائل، ملاذ العلماء و کهف الافاضل، السید السند، و الحبر المعتمد، النقاد البصیر، المضطلع الخبیر، مولانا السید ناصر حسین، دام تأییده مشرف باد.

-(سواطع الانوار ص 88) - علامه محقق دکتر محمد هادی امینی در مقدمه «افحام الاعداء و الخصوم» که از مؤلفات نفیسه مرحوم ناصر حسین می باشد و بتازگی بوسیله این محقق توانا تحقیق و طبع شده در ص 20 می نویسد:

ولد السید ناصر حسین. . . فی لکهنو 19 جمادی الثانیة 1284 ه من أبوین جلیلین کریمین عریقین، و ترعرع و درج فی بیت أذن اللّه أن ترفع. . . و تقلد الزعامة الدینیة، و قامت دعائمه علی العلم، و التقوی، و الزهد، و الصلاح، و الرئاسة، و الرفعة، فکانت طبیعة الارث الاثیل، تدفعه للقیام من جهة بمسئولیة الرسالة الکبری. . . الزعامة الفکریة. . . و دواعی الحیاة و بواعثها تشحذ ثباته و تصقل مواهبه من جهة اخری. درج الشبل. . . فی مراتع العلم و الاخلاق، و توقل فی مدارج الفضیلة و الکرامة حتی إذا ما انتهی الی مدارج الشباب الفض تراکمت و اصطلحت علیه بواعث الخیر و المجد، و جعلت منه صورة حیة للفضیلة، صورة متکاملة و مستجمعة و منتزعة من بیته، و بیئته، و تربیته، و فطرته الصحیحة السلیمة، فکانت لهذه العناصر الاربعة المقدسة، أثرها المشرق الواضح فی نشأته العلمیة، و مکانته الدینیة بعدها، فلم یکد یجتاز الشوط الاول فی حیاته الثقافیة، حتی دلت علیه قابلیته و کفایته، فولی وجهه شطر باب مدینة

علم النبی الاقدس صلّی اللّه علیه و آله النجف الاشرف. . . و کان لا بد له من اتیانه بعد أن قرأ

قوله صلّی اللّه علیه و آله: «أنا مدینة العلم و علی بابها، فمن أراد العلم فلیأتها من بابها» .

و فی الجامعة الکبری. . . بدا یلتمع نجمه. . . و یتبع اشراقة کوکبه. . .

و اصبح له صوت یدوی، و شخص یشار إلیه بالبنان، و تتلمذ علی الفحول من اساتذة الفقه و الاصول، و شیوخ العلم و الادب و اعلام الدین دائمة العلم.

لم یکتف المترجم له. . . من معهده بتلقی الدروس، و اکتناز المعارف فحسب و انما دفعته ملکاته القویة، و سلیقته المطبوعة علی البحث و التتبع و المطالعة، و انتهی به المطاف ان وفق بین العلم و الفن، و الجمع بینهما بصورة مدهشة، و بعد سنین مضت عاد الی وطنه و قد استوفی حظه السعید، من الثقافة الاسلامیة العالیة ترتسم علیها قوة البیان، وسعة الذهن، و ذرابة اللسان، و المیزة الفطریة فی ناحیتی العقل و الفکر عاد الی وطنه، و امته و بیئته علی یقین صادق انه زعیمها و قائدها الذی ترجوه لدینها و دنیاها معا، و راح یعمل حسب رسالته آمرا بالمعروف و ناهیا عن المنکر و یرتقی اعواد المنابر، و یلقی علی القلوب ارشاداتها البارعة و علی النفوس مواعظه النابهة، و علی العقول کلماته الموقظة، و کان لها الاثر البالغ فی تحقیق اصلاحه المنشود، لان خطاباته و محاضراته کتصانیفه و کتاباته تستمد من منبع واحد من ثقافته کلها، و تنحدر کالسیل من مهب معرفته، و معلوماته الواسعة، فاذا سمعته أو قرأته وجدت مصادرها واحدة و منابعها متحدة و متوافقة.

حیاته العلمیة :

لا احسب فی خلال عمر السید ناصر حسین. . . رضی اللّه عنه. . . توجد لحظة او فترة ذهبت سدی، او راحت و لم یترک فیها اثرا فکریا، أو خطوة علمیة،

لذلک لو عددنا اوراق تألیفه و تتبعنا صفحات مصنفاته، وجدناها تربو بکثیر علی أیام عمره و ساعاته الحافلة بالجهاد العلمی الذی ترتسم علی کل افق من آفاق هذا العلم الاسلامی. . . فکان من الرجال المعدودین الذین امتازوا فی التاریخ الاسلامی بمواهب و عبقریات، دفعتهم الی الاوج الاعلی و القمة الشاهقة من آفاقهم، فاذا اسماؤهم و مآثرهم کالشهب الوهاجة. . . تتلالا فی کبد السماء ما دامت الحیاة.

و قلیل. . . و قلیل الذین ترتسم أسماؤهم فی کل افق من تلکم الآفاق، و تستنیر مآثرهم مدی الحیاة. . . الا أولئک الافذاذ الذین ارتفعت بهم الطبیعة، فکان لهم من نبوغهم النادر، و شأنهم العظیم ما یجعلهم افذاذا فی دنیا الفکر الاسلامی کلها، و منهم السید ناصر حسین. . . فقد شاءت المنحة الالهیة، و الارادة العلیاء أن تبارک علمه، و یراعه، و بیانه، فتخرج منهم للاجیال و الشعوب نتاجا فکریا من أفضل النتاج، و غذاء معنویا تتغلب به علی التیارات السامة الوافدة علیها من خارج الوطن الاسلامی، و ما تحکیه اذناب الجهل و العمالة، داخل الوطن من انحراف مسیر المسلمین و اتجاهاتهم البنّائة الهادفة الی توحید الکلمة، و کلمة التوحید. . .

و قد لا أکون مبالغا و لا متعصبا و لا منحازا حین اطلق العنان للقلم فیسجل:

ان السید ناصر حسین یتقدم بما انتجه و کتبه و صنّفه الی الطلیعة من علماء الشیعة و رجالاتها الذین کرسوا حیاتهم طوال أعمارهم لخدمة الدین و المذهب، و الحق و الواقع، و الاسلام الصحیح المتمثل فی التشیع، و بهذا استحق أن یتصدر مجلس الخاصة فی العالم الاسلامی الحاضر و حتی فی عصوره المقبلة . . . . الی أن قال الدکتور الامینی: ان جهاده العلمی و انهماکه الفکری لم تستسغ له الحضور فی الاندیة و المحافل و الاجتماع بالشخصیات و الرجال مع

حرصهم البالغ فی الاجتماع به و التحدث معه، لان القضایا هذه کانت فی مفهومه لا تسمن و لا تغنی من جوع. . . فابتعد من ملابسات الحیاة العامة و التی کانت و لم تزل تزدحم علی أبواب المراجع و المسئولین، فکان یضع لوقته و عمله حسابا و یستخرج منه نفعا، و یقدر له قیمة و فائدة، و ینظر إلیه نظرة اعتبار، لیجمع بین العلم و العمل، و النظریة و التطبیق، و الجوهر و العرض، و أخیرا فرض بطولته علی الاحداث و الملابسات و المتطلبات التی کانت تولدها ظروف حیاته الفردیة.

و هذا ان دلّ علی شیء فانما یدل علی ان-سیدنا-کان قد منح لکل لحظة من لحظات حیاته حسابا خاصا، و مسئولیة هامة یتساءل عنها و یحاسب علیها، فبنی حیاته علی

قول الامام أمیر المؤمنین علیه السّلام حیث یقول: «انتهزوا الفرص فانهما تمر مر السحاب» و منه أخذ ابن المقفع عبد اللّه فقال: أ تنهز الفرصة فی احراز المآثر، و اغتنم الامکان باصطناع الخیر، و لا تنظر ما یعامل فتجازی عنه مثله، فانک ان عوملت بمکروه و اشتغلت ترصد اوان المکافأة عنه قصر العمر بک عن اکتساب فائدة، و اقتناء منقبة، و تصرمت أیامک بین تعد علیک و انتظار للظفر بادراک الثار من خصمک، و لا عیشة فی الحیاة أکثر من ذلک⁽¹⁾.

هنا یحدثنا التاریخ بخبر من أخبار-سیدنا-الوافرة علی سبیل المثال، فنقرأ:

ان عثمان علی خان أحد ملوک حیدرآباد و مؤسس الجامعة العثمانیة عام 1919 م رغب فی مقابلة السید ناصر حسین و مشاهدته من کثب، و بالغ و ألح فی رغبته الشدیدة، مدة من الزمن، حتی حظی بالموافقة و التشرف بالمقابلة، فتوجّه من عاصمة قطره نحو مقر السید فی (لکهنو) فلما انتهی الی مقر السید، و اقترب من داره أطل السید من شرفة مکتبته و قال: السلام علیکم. . . لقد کنت ترغب

فی مشاهدتی و النظر الیّ فانظر. . . و بعد لحظات دخل السید مکتبته، و أغلق النافذة، و واصل مطالعته و کتابته. . . و انصرف الملک من هناک، و هو جدا فخور برؤیة السید و متبجح بها.

ثم ان أبناء السید سألوه عن بواعث عدم الجلوس، و التحدث مع الملک، فأجابهم: انه رجل عمل، و لا فراغ له، و انه مسئول عن کل لحظة عمره.

فهو بهذا استطاع أن یوفی حق علمه، فیبلغ نصیبه و حظه الوافر الذی تحتاجه حیاته العلمیة، و تفتقر إلیه بیئته الدینیة، و هو منذ ترک النجف الاشرف . . . و مغادرة الجامعة الکبری التی وضع لبنتها الاولی الامام أمیر المؤمنین علیه السّلام . . . منذ أن ثوی فی تلک التربة المقدسة. . . علی اتصال مستمر بالبحث، و مثابرة متواصلة بالکتابة و التألیف و المناظرة، یقضی طول نهاره و شطرا من لیالیه فی مکتبته، تارکا وراءه حیاة مرهقة لاغیة.

الی أن قال الدکتور الامینی: أما مؤلفات المترجم له. . . رضی اللّه عنه . . . نجدها رفیعة عمیقة، أنیقة رقیقة، عذبة سامیة، تجمع بین سموّ الفکر، و ترف اللفظ و الاسلوب. . . . و إلیک ثبتا بتصانیف هذا العملاق حسب الحروف. . .

مآثره الفکریة:

1-(اثبات رد الشمس) : لامیر المؤمنین علیه السّلام، و رفع ما أورد علیه من الشبهات، و یعرف أیضا باثبات حدیث رد الشمس، و حدیث الشمس هذا أخرجه جمع من الحفاظ الاثبات بأسانید جمة صحّح جمع من مهرة الفن بعضها، و حکم آخرون بحسن آخر، و شدّد جمع منهم النکیر علی من غمز فیه و ضعّفه، و منهم من أفرد فیه کتابا خاصا جمع فیه طرقه و أسانیده⁽¹⁾.

2-(اسباغ النائل بتحقیق المسائل) :

فقه عملی من فتاوی المترجم له فی کافة أبواب الفقه، من الطهارة- الی-الحدود و الدیات-یقع فی ثمانیة أجزاء، طبع بالهند⁽¹⁾.

3-(افحام الاعداء و الخصوم) :

فی نفی ما افتروه علی سیدتنا أم کلثوم علیها السّلام. . . فی مجلدین.

قال الدکتور الامینی فی مقدمة هذا الکتاب: و قد جلبت نسخته من مکتبة المؤلف رحمة اللّه و برکاته علیه. . . بعد تصویرها من الهند، و تعتبر من نفائس مخطوطات مکتبة المرجع الدینی الاعلی فقیه المحققین. . . و محقق الفقهاء. . . آیة اللّه العظمی السید شهاب الدین النجفی المرعشی. . . بارک اللّه فی عمره، فی مدینة قم. . . اما ما جاء فی الذریعة ج 2 ص 257 من ان کتاب (افحام الاعداء و الخصوم) مطبوع فی لکهنو-الهند-فغیر صحیح و لا أصل له.

و من المؤسف ان العلامة السید علی الحسینی المیلانی. . . نسی أو تناسی ذکر هذا الکتاب فی ترجمته للسید المؤلف. . . عند بیان مؤلفاته فی مقدمة تعریبه لکتاب-عبقات الانوار-حدیث الثقلین-المطبوع فی مجلدین عام 1398 مطبعة مهر-قم-و قد کان موفقا فی تعریبه و کتابته المقدمة.

4-(الانشاءات الفارسیة) :

یحتوی علی خطب و مقالات باللغة الفارسیة⁽²⁾.

5-(الخطب) . .

للجمعات و الاعیاد، و یضم جلائل الخطب، التی ألقاها من علی المنبر بجامع لکهنو الذی یقال له: جامع الکوفة لاجل المشابهة، و تقع فی عدة

مجلدات، و یعرف أیضا بدیوان الخطب⁽¹⁾.

6-دیوان شعر:

جمع شعره و ما جادت به قریحته الفیاضة من شعر و خطب، و یقع فی مجلد واحد کبیر موجود فی مکتبته الخاصة⁽²⁾.

7-عبقات الانوار:

بعد وفاة الامام الحافظ السید حامد حسین فی عام 1306 بقی هذا المشروع الاسلامی الخصب ناقصا إذ لم یمهله الاجل لاکمال سائر الاحادیث، أخذ المترجم له مسئولیة اکمال هذا المنهج، متبعا أسلوب والده و خطته المألوفة فکتب:

أ-حدیث الطیر، سندا و دلالة.

ب-حدیث أنا مدینة العلم و علی بابها، سندا و دلالة.

ج-حدیث الثقلین، و معه حدیث السفینة، سندا و دلالة.

و قد طبعت المجلدات هذه للمرة الاولی فی الهند⁽³⁾و فی ایران للمرة الثانیة، و کذا حدیث الثقلین فی ستة أجزاء مع فهارس و غیرها فی اصفهان عام 1380 ه-1379 باعتناء الحجة المحقق السید محمد علی روضاتی.

و الجدیر بالذکر، ان السید ناصر حسین قد جعل ما ألفه و أکمله من (العبقات) -باسم والده السید حامد حسین تجلیلا له، و اکبارا لجهاده العلمی و لانه رحمة اللّه علیه، قد رسم الخطوط لجمیع هذه الاحادیث الاثنی عشر، و فهرس رؤس أقلامها و امهات مطالبها، و أشار علی المصادر الموجودة لدیه

فی أوائلها تسهیلا لاخراج ما یرید منها⁽¹⁾.

8-ما ظهر لامیر المؤمنین علیه السّلام من الفضائل یوم خیبر:

مجلد کبیر مخطوط فی مکتبته بلکهنو⁽²⁾.

9-مسند فاطمة بنت الحسین علیه السّلام:

جمع فیه الاحادیث الواردة عن ابنة السبط الشهید علیه السّلام فاطمة و هو لم یزل مخطوطا فی مکتبته الخاصة⁽³⁾.

10-المواعظ:

یحتوی علی أحادیث و نصایح.

11-نفحات الازهار فی فضائل الائمة الاطهار:

جاء انه یقع فی 16 مجلدا ضخما کلها من طرق العامة، مع ذکر أسانیدها و مصادرها بصورة وافیة مع ترجمة لرجال السند.

12-نفحات الانس:

بحث قیم فی وجوب قراءة السورة فی الصلوة.

و للمؤلف رضی اللّه تعالی عنه. . . غیر هذه الروائع الخالدة بحوث و دراسات اخری تحتفظها خزانة کتبه العامرة، و کلها تعتبر من کنوز الفکر و العقل و تمتاز جمیعها بأمانة النقل، و ترابط الکلام، و شدة الصقل، و اشراقة البیان و صحة الاستنباط، و سعة التتبع، و شمول الاستقصاء، و دقة الملاحظة، و ایفاء البحث حقه من شتی جوانبه. . .

وفاته:

قضی السید ناصر حسین. . . عمره فی جهاد علمی، و نشاط فکری، ترک

للاجیال ثروة فکریة حیة، و تراثا علمیا منیعا، جزاه اللّه عن المسلمین أفضل الجزاء، و جعل منزلته من الجنان موفر الاجزاء، لقد توفی فی الخامس و العشرین من ذی الحجة 1361، و قیل فی الیوم الثانی و العشرین، و دفن فی حسینیته الخاصة الواقعة الی جنب قبر والده فی اکبرآباد، أحد حواظر القطر الهندی و یلیه مثوی السید الامام ضیاء الدین القاضی شهید نور اللّه المرعشی المستشهد سنة 1019.

و تباری الشعراء الی رثائه و البکاء علیه، و اقیمت المآتم فی أکثر الاقطار المعمورة، و أرخ الشعراء عام وفاته، فمنهم من قال: تاریخه: (ناصر الحفاظ 1361) و منهم من قال. (قضی نحبه ناصر آل طه 1361) .

فرزندان ناصر حسین

و خلف ولدین:

-أ-(السید محمد نصیر) ولد 1311، و کان مجتهدا جلیلا، و من أساتذة الکلام و التفسیر و الادب، عمل فی الحفل السیاسی، و برع و جاهد فی استقلال بلاده، لانه کان یؤمن ایمانا صادقا من ان الحق لا بد له من منتصر بحکم القانون الطبیعی، کما تنبت سنابل الربیع و یهب الریح-و دخل المجلس النیابی منتخبا من قبل الطائفة الشیعة الامامیة، الی أن توفی فی-لکهنو) و حمل نعشه الی العراق، و دفن فی کربلاء فی الصحن الشریف بمقبرة المجاهد المیرزا محمد تقی الشیرازی.

و من مؤلفاته:

1-ترجمة وجوب السورة فی الصلوة، تألیف والده. الی لغة الاوردو.

2-التطهیر.

3-دیوان شعر.

4-مجمع الآداب⁽¹⁾.

-ب-(السید محمد سعید المتوفی 1387) .

عالم مجتهد، فاضل، متکلم، محقق مؤلف، درس فی النجف الاشرف و تخرج علی کبار العلماء، و نال الدرجات العالیة، و عاد الی وطنه-لکهنو- حیث تولی شئون الریاسة العلمیة و الدینیة هناک بجدارة کافیة، و قابلیة تامة مع هیبة فی قلوب العامة، و مکانة سامیة لدی جمیع الطبقات، و کان علی جانب عظیم من الاخلاق الکریمة و السجایا الحسنة.

و زار العراق مرات عدیدة، و کان موضع الاکبار و التقدیر.

و من مؤلفاته:

1-الامام الثانی عشر: فی اثبات وجود الحجة المنتظر علیه السّلام، ألفه خلال اقامته فی النجف الاشرف و طبع فیها سنة 1354، و فیه الرد علی کلام مؤلف (سبائک الذهب) ، و انما توجد کلماته المردودة فی الطبع الاول من السبائک فان الطبع الثانی اسقطت عنه تلک الکلمات ⁽²⁾.

2-آیة الولایة.

3-آیة التطهیر.

4-الایمان الصحیح علی ضوء القرآن.

قال التهرانی فی الذریعة ج 2 ص 514⁽³⁾:

الایمان الصحیح للسید محمد سعید ابن السید ناصر حسین. . . اللکهنوی المعاصر المولود سنة 1343 کتاب تحقیقی علمی یبحث فیه عن العقائد الصحیحة

تحت أشعة القرآن الشریف.

5-مدینة العلم: فی سند حدیث أنا مدینة العلم و علی بابها، و الرد علی ابن عاشور شیخ الاسلام تونس، خرج مقدار من أوائله من تحت الطبع فی النجف، و له مقدمة کتبها السید محمد علی هبة الدین الشهرستانی⁽¹⁾.

6-مسانید الائمة علیهم السّلام.

7-عبقات الانوار-حدیث المناصبة.

8-عبقات الانوار--حدیث خیبر-القسم الثانی.

توفی بالهند عام 1387 و دفن الی جنب والده، فی صحن مرقد القاضی الشهید نور اللّه المرعشی التستری.

أعقب الخطیب الفاضل السید علی ناصر. . . و کان قد درس فی النجف الاشرف، و بعد اجتیازه بعض المراحل الدراسیة عاد الی وطنه.

انتهی ما أردنا نقله من مقدمة «افحام الاعداء و الخصوم» .

آقای حکیمی در کتاب هفتم مرزبانان حماسه جاوید: «میر حامد حسین» در ذیل ترجمه سید محمد سعید بن سید ناصر حسین از صحیفة المکتبة⁽²⁾نقل کرده و گوید:

علامه امینی در سفر خود به هند به سال 1380 در لکهنو با ایشان ملاقات می کند سید سعید الملة به دیدار وی می آید، و فرزند خاندان «عبقات» قدوم نویسنده «الغدیر» را بگرمی پذیرا می شود. در صحیفة المکتبة از این موضوع یاد شده است:

علامه بزرگوار سید محمد سعید الملة، فرزند دانشمند مشهور سید ناصر حسین و نواده علامه مجاهد، سید طائفه-حضرت میر حامد حسین-قدس سره الشریف هر صبح و شام از ما جدا نمی گشت، ما هرگز فضائلی را که از وی و برادر دانشمندش شریف معظم، سید نصیر الملة مشاهده کردیم فراموش نمی کنیم، آن احترام و بزرگ منشی و عزت و شرافت و اخلاق نیک و آداب و روحیات شریفانه و غرائز پسندیده، و آن بهره سرشاری که از نیای خویش (میر حامد حسین) دارند، و نصیب وافری که از فضیلتها برده اند در خور فراموشی نیست ⁽¹⁾.

2-سید ذاکر حسین موسوی هندی :

وی فرزند دیگر سید حامد حسین است، و او نیز از مشاهیر افاضل این خاندان شریف می باشد.

مرحوم علامه سترک، شیخ آقا بزرگ تهرانی در نقباء البشر ج 2 ص 714 گوید:

السید ذاکر حسین بن السید حامد حسین الموسوی النیشابوری الکنتوری الهندی اللکهنوی، عالم فاضل، و ادیب شاعر، کان من افاضل اسرته، و ادبائها الشعراء له آثار منها: «الادعیة المأثورة» طبع فی الهند. و علیه تقریض اخیه العلامة السید ناصر حسین. . . و تصدیقه باعتبارها کما ذکرناه فی (الذریعة) ج 1 ص 399، و کان معین اخیه المذکور فی تتمیم مجلدات (العبقات) ، و له دیوان شعر بالفارسیة و العربیة، و ولده السید ساجد حسین، طبیب، ادیب أیضا له «دیوان فی المدائح و المراثی بلغة اردو» .

وفات میر حامد حسین

مرحوم میر حامد حسین پس از عمری مجاهده و دفاع از حریم اسلام و تشیع در سن 60 سالگی چنانکه گذشت در هیجدهم ماه صفر سال 1306 روح بلند پروازش قفس تن را شکست، و بشاخسار جنان آشیان گرفت، و جهان اسلام و تشیع را در سوک خود داغدار نمود، و در عزایش بلاد شیعه بسوک نشستند و ادباء و شعراء در فضائل و مناقب او قصیده ها سرودند، و در رثاء او مرثیه های بسیار گفته شد، برای نمونه اینکه به یکی از آنها اقتصار می شود:

علامه ادیب، و محقق اریب مرحوم حاج میرزا ابو الفضل تهرانی متوفی 1316 ق صاحب «شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور» در مرثیه مرحوم میر حامد حسین قدس سره گوید:

من غزا هاشما و فل شباها و نزار فی عزها من عزاها

و معد من استعد لیردی رکن علیائها و قطب رحاها

من تولی کنانة بسهام نصلهن الردی و فیها رماها

من رمی ملة الحنیف بنصل مکّنته ایدی القضاء فی حشاها

و دهی المصطفی بفادح خطب ضاق عن بعض رزئه لابتاها

قد أصابت أیدی الردی أریحیا بسهام فیه أصابت خطاها

فقدت هاشم لعمر أبیها یوم فقدانه مدار علاها

غیث مجدبها جدی مجتدیها شمس أضحائها هلال مساها

و حساما مهندا لیس ینبو حیث تنبو من السیوف ضباها

و عمادا للمکرمات رفیعا هدّ من هدّه مشید بناها

حافظ الملة الحنیفیة البی ضاء من کتبه و حامی حماها

و مجلی العلوم من شبهات اغطشت لیلها فجن دجاها

کم و کم عبقة لانوار فضل من تصانیفه الحکیم انتشاها

و کم استقصی الاعتبار لبیب فرآها قد أفحمت ما عداها

و کم اجتاح أصل غی و اطفی نار شرک کانت تشب لظاها

بمجاری أقلامه کم ریاض من علوم الآل الکرام سقاها

عبقات الانوار منهن فاحت و سری فی البسیط طیب شذاها

فهی تدعوه بکرة و اصیلا فی نحیب لنیل اقصی مناها

و تدیل الدموع سکبا فارّخ عبقات الانوار تبکیه آها⁽¹⁾

1306

کتابخانه ناصریه

از آثار ارزنده مرحوم میر حامد حسین قدس سره

کتابخانه کم نظیری است که در لکهنو بنام کتابخانه ناصریه مشهور است. این کتابخانه اگر چه از نظر کمیت که تقریبا به 30000 بالغ است نظیرش بسیار است و لیکن از نظر کیفیت (چنانکه نویسنده ناچیز در سفری که در سال 1403 ق ماه ذی الحجة الحرام برای تحقیق کتاب شریف «عبقات الانوار» به لکهنو نمودم خود دیدم) بسیار مهم است بحدی که از مفاخر جهان تشیع بشمار رفته.

مرحوم آقا بزرگ در «نقباء البشر ج 1 ص 374 می نویسد:

و للمترجم (میر حامد حسین) خزانة کتب جلیلة وحیدة فی لکهنو، بل فی بلاد الهند و هی إحدی مفاخر العالم الشیعی، جمعت ثلاثین الف کتاب بین مخطوط و مطبوع من نفائس الکتب، و جلائل الاثار، و لا سیما تصانیف

أهل السنة من المتقدمین و المتأخرین.

حدثنی شیخنا العلامة المیرزا حسین النوری: ان المترجم کتب إلیه من لکهنو یطلب منه ارسال أحد الکتب إلیه، فاجابه الاستاذ بانه من العجیب خلو مکتبتکم من هذا الکتاب علی عظمها و احتوائها! فاجابه المترجم بأن المتیقن لدی وجود عدة نسخ من هذا الکتاب فیها، و لکن التفتیش عنه و الحصول علیه أمر یحتاج الی متسع من الوقت. و الکتاب الذی ترسله الی یصلنی قبل وقوفی علی الکتاب الذی هو فی مکتبتی التی اسکنها. فمن هذا یظهر عظم المکتبة و اتساعها، و حدثنی بعض فضلاء الهند ان أحد أهل الفضل حاول تألیف فهرس لها و فشل فی ذلک.

و قد اهدی الی بعض أجلاء الاصدقاء صورة جانب واحد من جوانبها الاربع و هو کتب التفاسیر، و قد زرناه فادهشنا، و بالجملة فان مکتبة هذا الامام الکبیر من اهم خزائن الکتب فی الشرق.

آقای حکیمی در کتاب «میر حامد حسین» ص 135 می نویسد:

خاندان میر حامد حسین، از آغاز سده سیزدهم، به پی ریزی کتابخانه همت گماشتند، این کتابخانه به مرور زمان تکمیل گشت، و نسخه های فراوان و مآخذ نفیسی در آن گردآوری شد، تا به دوران سید ناصر حسین، که به نام وی نامیده گشت.

در صحیفة المکتبة شماره 2/14-26 شرحی درباره این کتابخانه و برخی نسخه های نفیس آن آمده است، ما در این جا، چند سطر از این گزارش را بتلخیص می آوریم:

این کتابخانه با عظمت که حاوی 30000 جلد کتاب، از نفایس مطبوعات و نوادر مخطوطات می باشد، نتیجه همت سه شخصیت بزرگ علمی است. . . .

پایه تأسیس این کتابخانه مبارکه به دست راد مرد محقق، و دانشمند، فقیه متکلم، جامع معقول و منقول، سید محمد قلی موسوی نیشابوری-که از ایرانیان مقیم هند بودند استوار گردیده. . .

سپس محتویات کتابخانه فرزندش، قهرمان بزرک دانش، میر حامد حسین بدان ضمیمه گشته. . .

و بعدها آنچه سید ناصر حسین پسر میر حامد حسین گرد آورده، بر آن کتابخانه افزوده گشته است.

و پس از در گذشت ایشان کتابخانه به فرزندان عالی مقام وی: سید محمد سعید الملة، و سید محمد نصیر الملة انتقال یافته، و در تحت نظر این دو بزرگوار اداره می شود.

مآخذ زندگانی صاحب عبقات

آنچه در شرح زندگانی پر برکت مؤلف «عبقات» ذکر شد اندکی بود از بسیار و قطره بود از بحار، و اگر کسی بخواهد بیش از این به زندگانی این قهرمان فضیلت و خاندان پر فضیلتش مطلع شود باید بکتبی که در ذیل یاد می شود مراجعه کند:

1- «احسن الودیعة» ج 1 ص 104-109.

2- «اختران تابناک» ص 528.

3- «ارمغان» دور 27 سال 1337 شمسی-شماره 7-8-9.

4- «اعیان الشیعة» ج 18 ص 371-374-و ج 49-ص 107.

5- «افحام الاعداء و الخصوم» مقدمه ص 20.

6- «ایضاح المکنون» «ذیل عبقات» .

7- «تکمله نجوم السماء» ج 1 ص 22-ج 2 ص 24.

8- «الذریعة» ج 2 ص 257-و 319-و 514-و ج 12 ص 221-و ج 15 ص 214.

9- «ریحانة الادب» ج 2 ص 432-ج 4 ص 55-و ص 145-ج 6 ص 98.

10- «زندگانی میر حامد حسین» .

11- «سبیکة اللجین فی مناقب السید ناصر حسین» .

12- «سواطع الانوار» .

13- «صحیفة المکتبة» شماره 2.

14- «عبقات الانوار» ج 6 حدیث ثقلین-ص 20.

15- «علماء معاصرین» ص 30-34.

16- «فوائد الرضویه» ص 91.

17- «فهرس کتابهای چاپی فارسی» ج 3 ص 3491.

18- «الکرام البررة» ج 1 ص 149-ج 2 ص 148.

19- «گنجینه دانشمندان» ج 7 ص 23.

20- «لغت نامه دهخدا» بخش دوم از صرف ح ص 149.

21- «المآثر و الاثار» ص 169.

22- «مؤلفین کتب چاپی» ج 2.

23- «مستدرک» خاتمه.

24- «معجم رجال الفکر» ص 390.

25- «نجوم السماء» ص 420.

26- «نقباء البشر» ج 1 ص 348 و ص 374.

27- «هدیة الاحباب» ص 177.

28- «یاد نامه علامه امینی» مقاله بیستم 400 کتاب در شناخت شیعه.

و الحمد للّه رب العالمین و انا العبد الفقیر الی اللّه الغنی غلامرضا بن علی اکبر مولانا البروجردی نزیل قم 1404 ه

خطبه کتاب

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم احمد اللّه حمد موقن بنعمته، مذعن بکرمه، مستعیذ من نقمه، مستجیر بذممه⁽¹⁾، متوخ⁽²⁾لثوابه، متوق من عقابه، لائذ بجنابه، عائذ من عذابه، هارب من نیرانه راغب الی جنانه، طالب لامانه، آئب الی رضوانه، متبتل خاشع لجلاله، متوسل ضارع⁽³⁾الی افضاله، مبتغ مستزید لنواله، سائل مستکثر لاشباله⁽⁴⁾، علی ما أبان الحجة و أوضح المحجة، و أتم الدین و أکمل النعمة و أمر

نبیه بتبلیغ ما انزل إلیه، و وعده بالعصمة، فنصب وصیه اماما یوم غدیر، و جعله أمیر کل صغیر و کبیر، و أشکره علی ما أوزعنا من الثقة و الیقین و الایمان، و الحق الحقیق الحری بالاذعان، و أنار لنا منها جاسویا، و طریقا وضیا، و مذهبا صادعا، و مدرجا لامعا، و أزاح عنا العلة، و أنقأ الظماء و الغلة، و أضاء لنا البراهین و الادلة، و نحانا عن العوج و المضلة.

و الصلوة علی رسوله المعتام⁽¹⁾من جرثومة السادة الاخیار، المختار من أرومة⁽²⁾القادة الاطهار، ابتعثه بالعلم المأثور و الکتاب المسطور و النور المضیء و المنهج السنی، بعد احتدام⁽³⁾من الفتن و اعترام⁽⁴⁾من المحن و الناس یومئذ اهواء منتشرة و آراء متفرقة و أدیان معلولة و ملل مدخولة یقتدحون زناد⁽⁵⁾الشر و الانصاب و یعتبقون

العلقم⁽¹⁾و الصاب⁽²⁾یلحدون فی اسم اللّه، و یخترعون له الانداد، یتیهون فی کل سبسب⁽³⁾، و یهیمون فی کل واد، فلم شعثهم، و رم رثهم، و رتق فتقهم، و رقع خرقهم، و أقام أودهم، و أماط⁽⁴⁾عندهم، و الف بینهم بعد تضاغن القلوب و تشاحن الصدور، و تدابر النفوس، و تخاذل الایدی، و فشو الشرور، فهداهم الی دین عزیز المثار، أبلج المنار، صریح النصاب، منیر الشهاب، رائق المنصب، باذخ المرقب، و فری من الکفار و الالحاد أوداجا، و أزری بکل من أشرک فی دین اللّه أو داجی⁽⁵⁾، فکسر فقرتهم، و أوهن منتهم⁽⁶⁾، و سامهم الخسف⁽⁷⁾و ضرب علیهم بالنصف، و أتعب نفسه الکریمة فی احصاف ⁽⁸⁾الشریعة القویمة، و خاض الی

رضوان اللّه کل غمرة، و تجرع فیه کل غصة، و السلام علی آله اصول الکرم، و قادة الامم، و اولیاء النعم، و أنوار البهم ⁽¹⁾و أضواء الظلم، و معادن الحکم، و الهادین لاولیائهم الی الطریق الامم⁽²⁾، و الکاشفین لهم مضایق الغمم، و الحافظین لهم عن مزالق اللمم، الذین جاهدوا فی اللّه حق الجهاد، و بالغوا فی الهدایة و الارشاد الی لقم ⁽³⁾الصواب و السداد، و فصموا حبل الغوایة و اللداد، و رضوا أرکان الضلالة و العناد و أبادوا خضراء الکفر و النفاق، و شقوا عصا البدع و الشقاق الذین أمرنا اللّه و رسوله بأن نطأ جادتهم، و نرکب قذتهم و نقتص جمیل آثارهم، و نستضیء بأنوارهم، و نغترف من بحارهم.

و بعد فیقول العبد القاصر (حامد حسین) ألبسه اللّه حلل کرامته، و لا سلبه نضارة نعمته، و کان فی الدنیا و الآخرة له و حقق آماله، و نور باله، و جعل الی کل خیر مآله:

ان هذا هو المنهج⁽¹⁾الثانی من کتابی المسمی بعبقات الانوار فی اثبات امامة الائمة الاطهار، الذی نقضت فیه علی الباب السابع من التحفة⁽²⁾العزیزیة، و بالغت فی الذب عن ذمار الطریقة الحقة العلیة، و استعنت فیه کثیرا من افادات الوالد الماجد العلامة المولی السید محمد قلی قدس اللّه نفسه الزکیة، و أفاض شآبیب رحمته علی تربته السنیة، و اللّه الموفق للاتمام و الاکمال، و منه الاتجاه فی المبدء و المآل.

شاهصاحب احادیث مربوطه بولایت را در دوازده حدیث منحصر کرده

اشاره

قال الفاضل المحدث النحریر: و أما احادیث که بآن در این مدعی تمسک کرده اند پس همگی دوازده روایت است⁽³⁾:

اول حدیث غدیر خم که بطمطراق بسیار در کتب ایشان مذکور می شود و آن را نص قطعی در این مدعی می انگارند.

حدیث غدیر مروی از بریده

حاصلش آنکه بریدة⁽¹⁾بن الحصیب الاسلمی روایت کند که آن حضرت صلی اللّه علیه (و آله) و سلم در غدیر خم که هنگام مراجعت از حجة الوداع میان مکه و مدینه بآن موضع رسید جماعت مسلمین را که در رکاب آن جناب بودند حاضر فرموده خطاب کرد که:

یا معشر المسلمین أ لست أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا:

بلی، قال: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه.

گویند که مولی بمعنی اولی بتصریف است، و اولی بتصرف بودن عین امامت است.

رد شاهصاحب بر اینکه مولی در حدیث غدیر

اولی بتصرف است-

اول: غلط در این استدلال آن است که اهل عربیت قاطبة انکار کرده اند که

مولی بمعنی اولی آمده باشد، بلکه گفته اند: که مفعل بمعنی افعل در هیچ جا و در هیچ ماده نیامده چه جای این ماده علی الخصوص الا ابو زید⁽¹⁾لغوی که این را تجویز نموده، و متمسک او قول ابو عبیده⁽²⁾است در تفسیر (هی مولاکم)⁽³⁾: أی اولی بکم.

لیکن جمهور اهل عربیت در این تجویز و تمسک تخطئه کرده اند و گفته اند:

که اگر این قول صحیح باشد لازم آید که بجای (فلان اولی منک، مولی منک) بگویند، (و هو باطل منکر بالاجماع) .

و نیز گفته اند: که تفسیر ابو عبیده بیان حاصل معنی است، یعنی: (النار مصیرکم، و الموضع اللائق بکم) نه آنکه لفظ مولی بمعنی اولی است.

دوم: آنکه اگر مولی بمعنی اولی هم باشد صله او را بالتصرف قرار دادن از کدام لغت منقول خواهد شد، چه احتمال است که (اولی بالمحبة و اولی بالتعظیم) مراد باشد، و چه لازم که هر جا لفظ اولی بشنویم مراد اولی بالتصرف گیریم، قوله تعالی «إِنَّ أَوْلَی اَلنّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا»⁽⁴⁾و پیدا است که اتباع حضرت ابراهیم علیه السّلام اولی بتصرف در آن جناب نبوده اند.

سوم: آنکه قرینه ما بعد صریح دلالت می کند که مراد از ولایت که از لفظ مولی یا اولی هر چه باشد فهمیده می شود بمعنی محبت است (و هو

قوله صلی اللّه علیه (و آله) و سلم) : (اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه) .

و اگر مولی بمعنی متصرف فی الامر، یا مراد از اولی اولی بتصرف می شد توقع این بود که می فرمودند: با خدایا دوست دار کسیرا که در تصرف او باشد، و دشمن دار کسی را که در تصرف او نباشد.

دوستی و دشمنی او را ذکر کردن دلیل صریح است بر آنکه مقصود ایجاب دوستی او و تحذیر از دشمنی او است، نه تصرف و عدم تصرف، و ظاهر است که پیغمبر علیه الصلاة و السلام ادنی واجبات را بلکه سنن بلکه آداب قیام و قعود و اکل و شرب را بوجهی ارشاد فرموده که آن معانی مقصود از الفاظ او در فهم هر کس از حاضر و غائب بعد از معرفت لغت عرب بی تکلف حاصل می شود، و در حقیقت کمال بلاغت هم در این است، و مقتضای منصب ارشاد و هدایت نیز همین، در این مقدمه بس عمده اگر بر مثل این کلام اکتفاء فرماید که اصلا موافق قاعدة لغت عرب آن معنی از او بر نتوان داشت در حق نبی قصور گویائی و بلاغت، بلکه مساهلت در تبلیغ و هدایت ثابت کرده است (و العیاذ باللّه) .

پس معلوم شد که منظور آن جناب افاده همین معنی بود که بی تکلف از این کلام فهمیده می شود، یعنی محبت علی فرض است مثل محبت پیغمبر، و دشمنی او حرام است مثل دشمنی پیغمبر، و همین است مذهب اهل سنت و جماعت، و مطابق است فهم اهل بیت را.

«ابو نعیم از حسن⁽¹⁾مثنی بن حسن السبط رضی اللّه عنهما» آورده که از وی پرسیدند که حدیث (من کنت مولاه) آیا نص است بر خلافت علی رضی اللّه عنه؟ گفت: اگر پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و سلم بدان خلافت را اراده می کرد هر آینه برای مسلمانان واضح می گفت، چه آن حضرت صلی اللّه علیه و سلم افصح الناس و واضح گوترین مردم بود، هر آینه می گفت:

(یا أیها الناس هذا والی أمری و القائم علیکم بعدی فأسمعوا له و أطیعوا) .

بعد از آن گفت: قسم بخدا است اگر خدا و رسولش علی را جهت این کار اختیار می کردند و علی امتثال امر خدا و رسول نمی کرد و اقدام بر این کار نمی فرمود هر آینه بسبب ترک امتثال فرموده حق تعالی و حضرت سید الوری اعظم الناس از روی خطایا می بود. شخصی گفت: آیا نگفته است رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم:

(من کنت مولاه فعلی مولاه) ؟ حسن گفت: آگاه باش قسم بخدا است اگر اراده می کرد پیغمبر صلی اللّه علیه و سلم خلافت را هر آینه واضح می گفت، و تصریح می کرد، چنانکه بر صلاة و زکاة کرده است، و می فرمود:

(یا أیها الناس ان علیا والی امرکم من بعدی و القائم فی الناس بأمری) .

و نیز در این حدیث دلیل صریح است بر اجتماع ولایتین در زمان واحد، زیرا که تصریح بلفظ بعد واقع نیست، بلکه سوق کلام برای تسویه ولایتین است

(فی جمیع الاوقات و من جمیع الوجوه) ، چنانکه پر ظاهر است و پیدا است که شرکت امیر با آن حضرت صلی اللّه علیه و سلم در تصرف در حین حیات آن حضرت (صلی الله علیه و آله) ممتنع بود، پس این ادل دلیل است بر آنکه مراد وجوب محبت او است، زیرا که در اجتماع محبتین محذوری نیست، بلکه یکی مستلزم دیگری است، و در اجتماع تصرفین محذورات بسیار است.

و ان قیدناه بما یدل علی امامته فی المآل دون الحال فمرحبا بالوفاق، لان أهل السنة قائلون بذلک فی حین امامته.

و وجه تخصیص حضرت مرتضی این خواهد بود که انحضرت صلی اللّه علیه و سلم را بوحی معلوم شد که در زمان امامت حضرت مرتضی علیه السّلام بغی و فساد خواهد شد، و بعضی مردم انکار امامت او خواهند نمود.

و طرفه آنست که بعضی از علماء ایشان در اثبات آنکه مراد از مولی أولی بتصرف است تمسک کرده اند بلفظی که در صدر حدیث واقع است و هو

قوله:

«أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم» باز همان سخن است که هر جا لفظ أولی می شنوند أولی بتصرف مراد می گیرند.

چه ضرور است که این لفظ را هم بر أولی بتصرف حمل نمایند؟ بلکه در اینجا هم مراد همین است که (أ لست أولی بالمؤمنین من انفسهم فی المحبة) بلکه أولی در اینجا مشتق از ولایت است که بمعنی محبت است، یعنی (أ لست أحب الی المؤمنین من أنفسهم) تا تلائم اجزاء کلام، و تناسب جمل متسقة النظام حاصل شود.

و حاصل معنی این خطبه چنین باشد که أی گروه مسلمانان مقرر است که

مرا از جان خود دوستتر می دارید، پس هر که مرا دوست دارد علی را دوست دارد، بار خدایا دوست دار کسی را که دوست دارد او را، و دشمن دار کسی را که دشمن دارد او را.

عاقل را باید که در این کلام مربوط غور کند، و حسن انتظام او را دریابد و این لفظ پیغمبر که

(أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم) باشد مأخوذ از آیت قرآنی است، و از همین راه او را از مسلّمات اهل اسلام قرار داده، و بروی تفریع حکم آینده فرمود.

و در قرآن این لفظ جائی واقع شده که معنی أولی بتصرف در آنجا اصلا مناسبت ندارد و هو قوله تعالی: اَلنَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا اَلْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اَللّهِ⁽¹⁾پس سوق این کلام برای نفی نسبت متبنّی به متبنّی است.

و بیان آنست که زید بن حارثه را زید بن محمد نباید گفت زیرا که نسبت پیغمبر صلی اللّه علیه و سلم بجمیع مسلمانان نسبت پدر شفیق بلکه زیاده بر آنست، و زنان پیغمبر همه مادران اهل اسلامند، و اهل قرابت در نسبت احق و اولی می باشند از غیر ایشان، اگر چه شفقت و تعظیم دیگران زیاده تر باشد، پس مدار نسبت بر قرابت است که در متبنّی و متبنّی مفقود است نه بر شفقت و تعظیم، و همین است کتاب اللّه یعنی حکم خدا، و معنی أولی بتصرّف در این مقصود اصلی دخلی ندارد.

پس در اینجا هم مراد همان معنی است که در حدیث اراده کرده باشد، و اگر بالفرض صدر حدیث را بمعنی أولی بتصرّف گردانیم نیز حمل مولی بر أولی بتصرّف مناسبت ندارد، زیرا که در آن صورت این عبارت برای تنبیه مخاطبین

است تا بکمال توجّه و اصغاء تلقّی کلام آینده نمایند، و اطاعت این امر ارشادی را واجب دانند، مانند آنکه پدر در مقام وعظ و نصیحت به پسر خود بگوید:

که آیا من پدر تو نیستم؟ و چون پسر اقرار کند او را بآنچه منظور دارد بفرماید، تا بحکم پدری و پسری قبول نماید و بر طبق آن عمل کند.

پس

(أ لست أولی بالمؤمنین) در این مقام مثل (أ لست رسول اللّه إلیکم) یا (أ لست نبیکم) واقع شده، مناسبت یک لفظ از کلام آینده برای این عبارت جستن و در خواستن کمال سفاهت است تمام کلام را با این عبارت ربطی که هست کافی است.

و از این طرفه تر آنکه بعضی از مدققین ایشان بر نفی معنی محبت و دوستی دلیل آورده اند: که افاده دوستی حضرت امیر امری است که در ضمن آیه وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ⁽¹⁾ثابت شده بود.

پس این حدیث نیز اگر افاده همین معنی نماید لغو باشد، و نفهمیده اند که افاده دوستی شخصی در ضمن عموم چیزی دیگر است، و ایجاب دوستی همان شخص بالخصوص امری دیگر، اگر شخصی بجمیع انبیاء اللّه و رسل اللّه ایمان آرد، و بالخصوص نام محمد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله نگیرد اسلام او معتبر نیست، اینجا دوستی ذات حضرت امیر رضی اللّه عنه بشخصه منظور افتاد.

و در آیت دوستی بوصف ایمان که عامّ است مفاد شده بود، و بر تقدیر اتحاد مضمون آیت و حدیث باز چه قباحت شد؟ کار پیغمبر خود همین است که تأکید مضامین قرآن و تذکیر آنها می کرده باشد، خصوصا هر گاه وهنی

و سستی از مکلّفین و عمل بموجب قرآن دریابد.

قوله تعالی: وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ اَلذِّکْری تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِینَ⁽¹⁾و هیچ مضمون در قرآن نیامده الاّ همان مضمون را در چند آیت تأکید فرموده، باز از زبان پیغمبر تأکید و تقریر آن کرده اند تا الزام حجت، و اتمام نعمت کرده باشند، و هر که قرآن و حدیث را دیده باشد مثل این کلام پوچ نخواهد گفت و الا تأکیدات و تقریرات پیغمبر در باب روزه و نماز و زکاة و تلاوت قرآن همه لغو خواهد شد، و نزد خود شیعه نص امامت حضرت امیر را بار بار گفتن و تأکید کردن همه لغو و بیهوده خواهد بود، معاذ اللّه من ذلک، و سبب فرمودن این خطبه چنانکه مؤرخین و اهل سیر آورده اند صریح دلالت می کند که منظور افاده محبت و دوستی حضرت امیر بود، زیرا جماعتی که از صحابه در مهم ملک یمن با آنجناب متعین شده بودند مثل بریده اسلمی، و خالد بن الولید، و دیگر نامداران هنگام مراجعت از آن سقر شکایتهای بیجا از حضرت امیر بحضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله عرض نمودند، چون جناب رسالت پناه دید که این قسم حرفها مردم را بر زبان رسیده است و اگر أو یک دو کسی را از این شکایتها منع کند محمول بر پاس علاقه نازکی که حضرت امیر را با جناب او بود خواهند داشت و ممتنع نخواهند شد، لهذا خطبه عام فرمود و این نصیحت را مصدّر ساخت بکلمه که منصوص است در قرآن: أ لست اولی بالمؤمنین من أنفسهم. یعنی هر چه می گویم از راه شفقت و خیر خواهی می گویم، محمول بر پاسداری کسی ننمایند، و علاقه کسی را با من در نظر نیاورند. محمد بن اسحاق و دیگر اهل سیر بتفصیل این قصه را آورده اند⁽²⁾.

رد مؤلف عبقات بر مؤلف تحفه

اشاره

اقول مستعینا بلطف اللطیف الخبیر بر ناقدان بصیر، و متأملان اسلوب تحریر مثل سفیده صبح منیر لایح و مستنیر است که شاهصاحب با وصف مرجعیت خواص و عوام، و اظهار کمال حذاقت و مهارت در مقابله و خصام حصر احادیث خیر الانام (علیه و اله آلاف التحیة و السلام) که اهل حق بآن استدلال بر خلافت وصی مطلق می نمایند در دوازده فرموده اند، و این معنی از اکاذیب بارده و دعاوی فاسده است. و چنین دعوای باطل با وصف این همه لاف و گزاف هوش از سر میر باید، و هر چند امعان نظر و انعام فکر در آن بکار می رود، جز حیرت بر حیرت نمی افزاید.

شاهصاحب در حصر احادیث داله بر امامت در عدد دوازده کاذب است

بار خدایا این کدام حصر است، عقلی یا استقرائی؟ عقل را خود در امثال این امور دخلی نیست. و اما استقراء پس حال آن هم از استقراء ظاهر. که قدری که از احادیث این مطلب شریف در کتب متداوله اهل حقّ مسطور است بلا شبهه اضعاف مضاعف این عدد است، خصوصا نظر به اینکه در این جمله

آن احادیث هم داخل است که از آن افضلیت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام ثابت می شود که آن مستلزم امامت است، و این قسم احادیث خارج از حدّ احصاء و بیرون از حیطه استقصاء است، و احدی از علماء اعلام و فضلای فخام اهل حقّ لا تصریحا و لا تلمیحا این حصر باطل را ذکر نفرموده، و از مخالفین هم کسانی که از کذب و افتراء استحیاء دارند چنین جسارت که مفضی بخسارت است بکار نبرده، اینک کتب اهل حق حاضر، و در اکناف و اطراف دائر و سائر، خدا را لختی متوجه گردیده ملاحظه آن فرمایند، و بیدماغی ننمایند که علماء اخیار و اعلام ابرار در این مقام احادیث این مرام چه قدر ایراد نموده اند، با وصفی که بطور مشتی نمونه از خرواری، و اندکی از بسیاری ذکر کرده اند.

کابلی در صواقع تلویحا احادیث ولایت را منحصر

در دوازده دانسته-

و از اینجا است که خواجه کابلی در صواقع از افتضاح و دار و گیر اهل حق اندیشیده از تصریح صریح باین حصر باطل اعراض ورزیده لیکن از ایهام و اشعار که آن هم عند الامعان بمنزله تصریح است خود را باز نمی دارد و می گوید:

المطلب الرابع فی ابطال استدلال الرافضة علی ان الامام بعد النبی (صلی الله علیه و آله) علی بأحادیث أهل السنة و هی اثنا عشر:

الاول: ما

رواه بریدة بن الحصیب و غیره عن النبی (صلی الله علیه و آله) انه خطب الناس فی غدیر خم فقال (صلی الله علیه و آله) : یا ایها الناس

أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا: بلی، قالوا: بلی، قال (صلی الله علیه و آله) : من کنت مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه، و استدلوا علی مرادهم بان معنی المولی الاولی بالتصرف، و الاولویة بالتصریف هی الامامة.

و هو باطل لان مولی لیس بمعنی الاولی، و لم یصرح أحد من اللغویین أن مفعلا جاء بمعنی أفعل الا أبو زید علی ما حکی عنه و ثبوته لم یصح و لو سلم لا یتعین أن یکون المراد الاولی بالتصرف لجواز أن یکون أولی بالمحبة و التعظیم و القرب منه فهو کقوله تعالی: إِنَّ أَوْلَی اَلنّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا و لان المولی مشترک بین معان: کالمالک، و العبد و هو المعتق و الصاحب، و القریب کابن العم و نحوه، و الجار، و الحلیف، و الصدیق، و الناصر، و المنعم علیه و الرب، و النزیل، و المحب و المحبوب، و التابع، و الظهیر، و لا یجوز تعیین بعض معانی المشترک الا بدلیل، و خاتمة الحدیث و هی الجملة الدعائیة قرینة واضحة علی ان المراد بالمولی المحب و الصدیق، أما

فاتحته فلا تدل علی أن المراد به الامام، لانه انما صدره بها لیکون ما یلقی الی السامعین أثبت فی قلوبهم، و لان ما ورد فی خلافة المتقدمین علیه ینفی حمله علی المعنی الاول لو ثبت، و لانه لو کان مراده صلی اللّه علیه و سلم بیان امامة المرتضی کما زعموا هؤلاء الضلال لصرح به تصریحا یصرم دجی الاحتمال.

و قد أخرج أبو نعیم المدینی عن الحسن المثنی بن الحسن المجتبی انه لما قیل له: ان

خبر من کنت مولاه نص فی امامة علی؟ قال: أما و اللّه لو یعنی النبی (صلی الله علیه و آله) بذلک الامامة و السلطان لا فصح لهم فانه (صلی الله علیه و آله) کان أفصح الناس، و لانه لو کان الولایة بمعنی الامامة للزم أن یکون علی اماما فی حیاته، و هو باطل لان الاولی بالتصرف المستقل فی حیاته هو النبی لا غیر، و لانه یلزم أن یکون علی شریکا للنّبیّ (صلی الله علیه و آله) فی کل ما یستحق النبی (صلی الله علیه و آله) التصرف فیه من امور المؤمنین و غیره، و هو باطل من غیر نکیر، و لو فرض أنها بمعنی الامامة فالمراد المآل دون الحال و التخصیص

للتحضیض علی متابعته و مبایعته لانه (صلی الله علیه و آله) علم بالوحی أن من الناس من ینکر امامته بعد انعقاد البیعة⁽¹⁾.

مگر شاهصاحب پرده از روی کار گرفته، حیا را بر طاق گذاشته، (زیادة للفرع علی الاصل) بکلمه همگی دوازده است تصریح صریح بر حصر فرمودند و از ارتکاب دروغ فضیح نیندیشیدند، این است حال شاهصاحب در همچو امور واضح و بین که صدق و کذب آن بادنی التفات ظاهر می شود، پس غور باید نمود که در اموری که محل التباس و اشتباه می باشد چه قسم اکاذیب، و افتراءات را تدسیس فرموده باشند؟ و چه دغلها و تلبیس ها در آن بکار برده.

و نیز جمله از احادیثی که اهل حق در کتب خود، یا در مقام احتجاج و استدلال وارد کرده اند اقوی و ابلغ در دلالت بر مطلوب است از بعض احادیثی که کابلی وارد کرده، و شاهصاحب بتقلید او اقتصار بر آن فرموده اند و حصر در آن نموده، پس قطع نظر از بطلان حصر ترک اقوی نیز مقام مؤاخذه و مطالبه است.

حدیث غدیر تنها به بریده منسوب نیست بلکه از احادیث متواتره است

و العجب کل العجب که شاهصاحب تقریر شیعه را در استدلال باین حدیث بعنوان عجیبی و طرز غریبی نقل کرده اند که چنین حدیث متواتر را صرف به بریده اسلمی منسوب ساخته اند و از اشعار بتواتر آن لا أقلّ بتکثر طرق آن اعراض کرده خواجه کابلی لفظ غیره را بعد بریده از خدا شرم کرده

افزوده بود، دل شاهصاحب نداد که بذکر آن هم پردازند و حال آنکه بر ارباب تتبع و بحث و اصحاب تفحص و استقراء در حیز احتجاب و استتار و اختفاء نیست که این حدیث بطرق متعدده، و اسانید متکثره در کتب فریقین از جمعی کثیر از صحابه عظام مروی گردیده، و اضعاف مضاعفه شرط تواتر در آن متحقق گشته، احصای جمیع طرق آن در این وجیزه متعسر لهذا بذکر اقوال ناصه بر تعدد طرق آن می پردازم پس بدانکه.

تصریح ابن المغازلی بصحت حدیث غدیر و تواتر آن-

اشاره

ابو الحسن علی بن محمد بن الخطیب الجلابی المعروف بابن المغازلی در کتاب المناقب:

علی ما نقل الشیخ ابو الحسن یحیی بن الحسن بن الحسین ابن علی الاسدی الحلی الربعی المعروف بابن بطریق فی کتاب العمدة فی عیون صحاح الاخبار فی مناقب امام الابرار أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب وصی المختار علیه و علی ذریته الائمة الاطهار الصلوة و السلام مدی اللیالی و الاسحار، و غیره.

اولا ابن حدیث را نقل کرده:

حدثنی ابو القاسم الفضل بن محمد بن عبد اللّه الاصفهانی قدم علینا بواسط املاء من کتابه لعشر بقین من شهر رمضان سنة أربع و ثلاثین و أربعمائة، قال: حدثنی محمد

ابن علی بن عمر بن مهدی، قال: حدثنی سلیمان بن أحمد ابن أیوب الطبرانی، قال: حدثنی احمد بن ابراهیم بن کیسان الثقفی الاصفهانی، قال: حدثنی إسماعیل بن عمر البجلی، قال: حدثنی مسعر بن کدام، عن طلحة بن مصرف، عن عمیرة ابن سعد قال: شهدت علیا علی المنبر ناشد أصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، من سمع رسول اللّه یوم غدیر خم یقول ما قال فلیشهد، فقام اثنی عشر رجلا، منهم أبو سعید الخدری، و أبو هریرة و أنس بن مالک، فشهدوا انهم سمعوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه اللّهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه⁽¹⁾.

و بعد از آن گفته:

قال أبو القاسم الفضل بن محمد: هذا حدیث صحیح عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، و قد روی حدیث غدیر خم عن رسول اللّه صلی اللّه و سلم نحو مائة نفس منهم العشرة، و هو

حدیث ثابت لا أعرف له علة، تفرد علی رضی اللّه عنه بهذه الفضیلة لم یشر که أحد-انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که حدیث غدیر خم حدیث صحیح است از جناب رسالت مآب علیه السلام، و روایت کرده این حدیث شریف را یکصد کس از صحابه که از جمله ایشان عشره، یعنی ده کس از صحابه که حدیث بشارت جنّت در حق ایشان می کنند.

و فضل بن محمد بنا بر مزید تأکید بر این کلام اکتفاء نکرده بمزید تأکید و تشیید مبانی صحت و ثبوت این روایت باز فرموده: که این ثابت است نمی دانم برای آن علتی، و نیز فرموده: که متفرد شد علی علیه السلام بابن فضیلت شریک نشده کسی انحضرت را.

و این کلام قطع نظر از دلالت بر کمال صحت و ثبوت و تواتر و استفاضه حدیث غدیر دال است بر آنکه این حدیث بر امامت یا افضلیّت آن جناب که مستلزم امامت است دلالت دارد، زیرا که عدم مشارکت دیگری جناب امیر المؤمنین علیه السلام را در این فضیلت دلیل صریح است بر اختصاص آن جناب باین فضیلت پس اگر این فضیلت عین امامت است فذاک المطلوب، و اگر غیر امامت است پس باز هم چون دیگران از آن بهره ندارند جناب أمیر المؤمنین علیه السلام افضل ایشان باشد.

ابن مغازلی از اکابر محدثین است

و مخفی نماید که ابو الحسن مغازلی از اکابر محدثین و اعاظم معتمدین و اجله

معتبرین است، جلالت قدرش از مطالعه انساب سمعانی ابو سعد عبد الکریم ابن محمد المروزی⁽¹⁾، و تراجم الحفاظ میرزا محمد بن معتمد خان بدخشانی ظاهر و باهر است.

مصطفی بن عبد اللّه القسطنطنی المشهور بحاجی خلیفه و الکاتب الجلبی الاستنبولی هم (در کشف الظنون) ذیل او را بر تاریخ واسط أبی عبد اللّه محمد بن سعید بن الدبیشی الواسطی المتوفی سنة سبع و ثلاثین و ستمائة ذکر کرده⁽²⁾.

بزرگان محدثین از ابن المغازلی احادیث عدیده نقل کرده اند

و اعاظم محدثین و اکابر منقدین أهل سنت در کتب و اسفار دیینه خویش از او روایات عدیده نقل کرده اند.

چنانکه شهاب الدین احمد بن حجر مکی الهیثمی در (کتاب صواعق محرقه)⁽³⁾.

و ملا مبارک هم در (احسن الاخبار) ترجمه صواعق محرقه⁽⁴⁾.

و نور الدین علی سمهودی در (جواهر العقدین)⁽⁵⁾.

و کمال الدین جهرمی در براهین قاطعه ترجمه صواعق محرقه⁽¹⁾.

و احمد بن الفضل بن محمد با کثیر المکی الشافعی در (وسیلة المآل فی عد مناقب الآل) .

و سید محمد برزنجی در (نوافض الروافض) ص 25 فی ذیل قوله: من هفواتهم الشنیعة ایجابهم التقیه.

و سید محمود بن محمد بن علی الشیخانی القادری المدنی در (صراط سوی فی مناقب آل النبی) هم از او نقل فرموده اند.

و فاضل رشید تلمیذ مخاطب وحید در (ایضاح لطافة المقال)⁽²⁾، (و غرّة الراشدین)⁽³⁾بر تصنیف کردن مغازلی کتاب مناقب جناب امیر المؤمنین علیه السّلام را که بواسطه شیخ علی حزین ذکر نموده مباهات و افتخار دارد و آن را مثل دیگر کتب دلیل ولای اهل نحله خود با اهل بیت علیهم السّلام، و برهان سلب انحراف از این حضرات می داند، بلکه از غرائب امور آنست که فاضل معاصر صاحب منتهی الکلام هم با آن همه تعصب و تصلّب و اظهار مزید خبرت و تدرب در کتاب (ازالة الغین) بواسطه صاحب نواقض تمسک بروایت مغازلی کرده است و او را بتعظیم و تبجیل یاد نموده⁽⁴⁾.

و ستطلع علی ذلک کله انشاء اللّه تعالی فیما بعد.

ابن عقده حدیث غدیر را از یکصد و پنج طریق نقل کرده

و ابو العباس احمد بن محمد بن سعید بن عبد الرحمن بن ابراهیم بن زیاد بن عبد اللّه ابن عجلان العقدی الکوفی المعروف بابن عقده که از اعاظم حفاظ معتمدین و مشاهیر محدثین معتبرین اهل سنّت است و حفظ و اتقان او بجائی رسیده که (علی ما صرح به الدارقطنی) باجماع اهل کوفه حافظتری از او از عهد ابن مسعود تا زمانش دیده نشده کتابی مستقل در جمع طرق این حدیث شریف تصنیف فرموده، و از قریب صد کس از صحابه آن را باسانید خود نقل کرده.

چنانکه مولانا السید الاجل رضی الدین ابو القاسم علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن احمد بن محمد بن طاوس الحسینی (قدس اللّه نفسه الزکیة. .

و احله فی اعلی علیین) در کتاب (الاقبال بصالح الاعمال) در ذکر مصنفین طرق حدیث غدیر فرموده:

و من ذلک الذی لم یکن مثله فی زمانه أبو العباس احمد ابن سعید بن عقدة الذی زکاه، و شهد بعلمه الخطیب مصنف تاریخ بغداد صنف کتابا سماه حدیث الولایة، وجدت هذا الکتاب بنسخة قد کتبت فی زمان أبی العباس بن عقدة مصنفه تاریخها سنة ثلثین و ثلاثمائة، صحیح النقل علیه خط الطوسی و جماعة من شیوخ الاسلام لا یخفی صحة ما تضمنه علی أهل

الافهام.

و قد روی فیه نص النبی صلوات اللّه علیه علی مولانا علی علیه السلام بالولایة من مائة و خمس طرق⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که ابن عقده کتابی خاص برای ذکر طرق حدیث غدیر تصنیف نموده که آن را مسمی ساخته بحدیث الولایة، و بیک صد و پنج طریق این حدیث را در آن ذکر کرده، و نسخه این کتاب که در عهد ابن عقده نوشته شده، و تاریخ کتابتش سنه سیصد و سی بود پیش جناب سید علی بن طاوس طاب ثراه موجود بوده، و در طرائف فی معرفة مذاهب الطرائف نیز ذکر این کتاب فرموده، و اسماء آن صحابه که از ایشان ابن عقده حدیث غدیر را نقل کرده نیز نوشته، چنانکه گفته:

و من ذلک ما اکده النبی لعلی بن أبی طالب صلی اللّه علیهما یوم غدیر خم من التصریح بالنص علیه، و الارشاد إلیه فی مقام یشهد له بیان المقال، و لسان الحال بانه الخلیفة، و القائم مقامه فی امته و قد صنف العلماء بالاخبار کتبا کثیرة فی حدیث یوم الغدیر و تصدیق ما قلناه، و ممن صنف تفصیل ما حققناه أبو العباس أحمد بن محمد بن سعید الهمدانی الحافظ المعروف بابن عقدة، و هو ثقة عند أرباب المذاهب و جعل

ذلک کتابا مجردا سماه حدیث الولایة، و ذکر الاخبار عن النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم بذلک، و أسماء الرواة من الصحابة و الکتاب الذی عندی الان.

لهذا حدیث الولایة کتاب قد کتب فی زمن أبی العباس ابن عقدة، تاریخه سنة ثلثین و ثلاثمائة صحیح النقل و المقابلة علیه خط الشیخ العالم الربانی الشیخ أبی جعفر الطوسی رضی اللّه عنه و جماعة من شیوخ الاسلام لا یخفی صحة ما تضمنه علی أهل الافهام، و قد أثنی علی أبی العباس بن عقدة الخطیب صاحب تاریخ بغداد و ذکر فی مدحه ما یحتاج ذکره الی کراس⁽¹⁾.

و هذا الخطیب صاحب تاریخ بغداد ممن لا یتهم فی تزکیته لابی العباس بن عقدة.

اسماء من روی عنهم حدیث الغدیر

و هذه أسماء من روی عنهم حدیث یوم الغدیر، و نص

النبی (صلی الله علیه و آله) علی علی (علیه السلام) بالخلافة و اظهار ذلک عند الکافة، و منهم من هنأه بذلک:

[1] ابو بکر عبد اللّه بن عثمان

[2] عمر بن الخطاب

[3] عثمان بن عفان

[4] علی بن أبی طالب

[5] طلحة بن عبید اللّه

[6] الزبیر بن العوام

[7] عبد الرحمن بن عوف

[8] سعید بن مالک

[9] العباس بن عبد المطلب

[10] الحسن بن علی بن أبی طالب

[11] الحسین بن علی بن أبی طالب

[12] عبد اللّه بن العباس

[13] عبد اللّه بن جعفر بن أبی طالب

[14] عبد اللّه بن مسعود

[15] عمار بن یاسر

[16] ابو ذر جندب بن جنادة الغفاری

[17] سلمان الفارسی

[18] أسعد بن زرارة الانصاری

[19] خزیمة بن ثابت الانصاری

[20] ابو أیوب خالد بن زید الانصاری

[21] سهل بن حنیف الانصاری

[22] عثمان بن حنیف

[23] عبد اللّه بن عمر بن الخطاب

[24] البراء بن عازب الانصاری

[25] رفاعة بن رافع الانصاری

[26] سمرة بن جندب

[27] سلمة بن الاکوع الاسلمی

[28] زید بن ثابت الانصاری

[29] أبو لیلی الانصاری

[30] سهل بن سعد الانصاری