تقریر خارج فقه سال 1405-1404 مکاسب محرمه/ استاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/06/31
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
جایگاه فقه اسلامی/مقدمه /المكاسب المحرمة
محتويات
1- استقلال فقه اسلامی
1.1- مروری بر مباحث گذشته
1.2- نظر دانشمندان مسلمان
1.3- ادله قائلین به نظریه اول
1.4- وظایف عالمان دین
1.5- پاسخ به ادله مذکور
موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /جایگاه فقه اسلامی
1- استقلال فقه اسلامی
1.1- مروری بر مباحث گذشته
به این قسمت از بحث رسیدیم: فقه اسلام، یک فقه مستقل از سایر فقه ها است یعنی اینطور نیست که متأثر از فقه های دیگر باشد. اما عده ای از مستشرقان قائل به این هستند که فقه اسلام از فقه دیگری متأثر است و البته برخی از دانشمندان اسلام، پاسخ دادند. در این زمینه من هنوز کتابی از عالمان شیعه ندیده ام که پاسخی به این کلام مستشرقان داده باشد و جای این کتاب خالی است. به نظر من جا دارد که محققین در حوزه ی استشراق، پاسخی درخور را در مورد این مسئله از علمای شیعه جمع آوری کنند.
در گذشته یکی از آقایان که در مباحث ما شرکت می کرد، بسیار علاقه مند به مباحث استشراق بود و تقریبا همه کتب در این حوزه را در خانه ی خود جمع کرده بود مشتمل بر هر آنچه مستشرقان درباره قرآن و پیامبر و برخی از ائمه گفته اند. در حوزه هنوز بابی برای نقد جدی این مباحث باز نشده است البته الان مجلاتی داریم که در این زمینه ورود کرده اند و همچنین برخی از دانشگاه ها؛ لذا جای کار در این زمینه وجود دارد.
اسامی کسانی را که این نظریه را پذیرفته بودند، در جلسه قبل بیان کردیم که در کتاب های «قانون مدنی روم» و «تاریخ فرهنگ شرقی در عهد خلفا» و «گفتگوهایی از اسلام» و «بحث هایی در ارتباط با بیزانس و اسلام» مباحثی در این زمینه مطرح شده است. بیشترین کسی که در این زمینه نقدهای جدی وارد کرد و ایده ی تأثّر فقه اسلام از فقه رومی را ابتدا مطرح کرد، شخصی به نام «گلدزیهر» است. استدلال هایی دارد که مجددا بیان خواهیم کرد.
1.2- نظر دانشمندان مسلمان
در این مسئله دانشمندان اسلامی دو دسته شدند: یک دسته به صورت کلی معتقدند که اسلام اصلا متأثر از فقه رومیان نشده است و شاید بتوان گفت که طبق نظر این دسته، هیچ تشابهی میان فقه اسلام و فقه روم وجود ندارد. دسته دوم که همه از اهل سنت اند، معتقدند که فقه اسلام متأثر از فقه رومی نیست اما در عین حال ممکن است تشابهاتی بین فقه اسلام و فقه رومی وجود داشته باشد مثلا در باب معاملات و در حوزه بازرگانی و مسائل مربوط به قضاوت. استاد فائز خوری در کتاب «الحقوق الرومانیة» و عارف نکدی در کتاب «رسالة القضاء في الاسلام» و شیخ محمد سلیمان در کتاب «بأيّ شرع نحکم» قائل به نظر اول شده اند یعنی پذیرفته اند که فقه اسلامی به هیچ وجه متأثر از فقه رومی نشده است. افرادی مثل سید محمد حافظ در کتاب «المقارنات و المقابلات» و سید احمد امین در دو کتاب «فجر الاسلام» و «ضحی الاسلام» و سید عطیه مصطفی در کتاب «القضاء فی الاسلام» و دکتر شفیق شحاته در کتاب «النظریة العامة للالتزام في الشرع الاسلامی» نظریه دوم را پذیرفته اند و وجود مشابهات بین فقه اسلامی و فقه رومی را پذیرفته اند.
در مجموع سه نظریه در مسئله وجود دارد: نظریه اول، قائل به تأثر فقه اسلام از فقه رومی است و نظریه دوم، قائل به عدم تأثر فقه اسلام از فقه رومی به نحو مطلق است و نظریه سوم، قائل به وجود شباهت ها بین فقه اسلام و فقه رومی است.
1.3- ادله قائلین به نظریه اول
گلدزیهر، مستشرق معروف، برای اثبات نظریه اول، دو استدلال آورده است که من در جلسه قبل آن را بیان کردیم و اکنون به آنها اشاره می کنیم و به پاسخ می پردازیم.
دلیل اول: سرزمین شام در زمان خلیفه دوم به دست مسلمانان فتح شد و در زمان خلیفه دوم، یک نوع کشورگشایی انجام شد و اساسا برخی از مستندات مربوط به جهاد ابتدائی که در بسیاری از کتب بیان شده است، مربوط به آن زمان است. در کتاب الام شافعی آمده است و ما در پنج سالی که به بحث جهاد پرداختیم، مفصل از آنها بحث کردیم و ملاحظاتی را ارائه کردیم. این مستشرق می گوید، بعد از فتح شام، در آن کشور به قوانین رومی عمل میشد و در مدارس، فقه رومی تدریس میشد. این مستشرق عبارت زننده ای در مورد مسلمانان دارد و می گوید این مطلب طبیعی بوده است چون مسلمانان بهره ای از تمدن نداشتند لذا باید از تمدن رومی بهره مند می شدند. این جریان مربوط می شود به حدود سی سال بعد از بعثت.
نکته: توجه کنید که ارتباط سرزمین شام با روم و قوانین رومی در این است که رومیان بر منطقه شامات مشتمل بر سوریه و لبنان و اردن و بخشی از فلسطین مسلط شدند و بر ایرانیان پیروز شده بودند لذا این منطقه ذیل حکومت روم بوده است و قوانین روم در همه کشورها و شهرها حاکم و جاری بوده است.
دلیل دوم: با مقایسه پاره ای از ابواب فقهی اسلامی با فقه و قوانین رومی روشن می شود که نه تنها تشابه بین آنها وجود دارد بلکه برخی از قوانین اسلامی، عینا قوانین رومی هستند مثل اینکه «مدّعی باید شاهد بیاورد و منکر باید قسم بخورد» «البینة علی المدّعی و الیمین علی من انکر».
1.4- وظایف عالمان دین
این نظریه و این نگاه نیاز به پاسخ دارد و پاسخگوی این نوع نگاه ها حوزه های علمیه هستند چون عالمان دین، سه وظیفه مهم دارند:
وظیفه اول، تبیین است همانگونه که پیامبر اسلام این وظیفه را دارند ﴿لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِم﴾ [1]
. این تبیین به ائمه علیهم السلام واگذار شده است لذا مبیّنان و مفسّران واقعی بعد از پیامبر اکرم، اهل بیت علیهم السلام هستند که مخاطبان واقعی قرآن اند إنّما یعرف القرآن من خوطب به[2]
و بعد از ایشان، علما این وظیفه مهم را بر عهده دارند.
وظیفه دوم، پاسخ به پرسش ها بر حسب شرایط و اقتضائات زمان است. ما با پرسش های جدید روبرو هستیم خصوصا امروزه که پرسش های بسیاری مطرح می شود مثلا در زمینه رحم اجاره ای و پیوند اعضا.
ما در فرانسه مباحثات و جلسات متعددی با برخی از اسقف ها و کاردینال ها داشتیم و من در آنجا این دیدگاه از فقه اهل بیت و این اجتهاد پویا در فقه شیعه را مطرح کردم و آنها بعدا به هامبورگ آمدند و اعتراف کردند که شیعه با این مبانی می تواند پاسخگوی مسائلی باشد که ما نمی توانیم پاسخ دهیم.
وظیفه سوم، پاسخ به شبهات است یعنی ما نباید فقط خودمان را ببینیم. امروزه، روزی نیست در غرب که در بزرگترین دانشگاه های آنها شبهه ای مطرح نشود. از جمله شبهات که بسیار مطرح می شود خصوصا در دانشگاه سوربن، شبهه ی ناظر به تکوین تشیع است. ما برخی از مسائل را مطرح می کنیم تا طلاب و فضلای ما نسبت به آنها تأملی کنند. من یک مرتبه با پروفسوری در فرانسه حدود سه ساعت مباحثه داشتیم و او همواره درصدد بود که اختلافی را میان حوزه قم و حوزه نجف ایجاد کند. پرسش های مختلفی را مطرح می کرد و در نهایت می گفت حوزه قم، سیاسی و حوزه نجف، سنتی است. ما معتقدیم که این حوزه ها مکمّل یکدیگرند همانگونه که در گذشته به این صورت بوده است. این مطلب مهم است که امروزه در دانشگاه ها و رسانه ها و مراکز، شبهه زایی می کنند و حوزه های علمیه و عالمان دین، متکفّل پاسخگویی به این شبهات هستند.
یکی از شبهات همین است که فقه اسلام، متأثر از فقه رومی است. پیامبر اسلام، آخرین پیامبر و دین اسلام، دین خاتم است و همه قواعد و ضوابط زندگی مومنانه را به بشریت می آموزد.
سوال: اگر یک دانشمند مسیحی متکفّل این امر شود و آن را تأمین کند، ایرادی دارد؟
جواب: خیر اما سخن در این است که این وظیفه اصلی بر عهده عالمان مسلمان است. یک مسیحی وقتی در این عرصه وارد می شود، به غیر از این انگیزه حتما انگیزه های دیگری دارد و این از مباحثی است که حتما نیاز به مطالعه دارد. اولین ترجمه ها به زبان غربی توسط همین مستشرقان انجام شده است اما با چه نگاهی؟ با نگاه خدمت به اسلام و مسلمانان انجام نشده است. در آن زمان با نگاه تقابلی این ترجمه ها صورت گرفته است یعنی به دنبال این بودند که اسلام را به عنوان یک دین خشن معرفی شود.
در گذشته یکی از همین دانشمندان که کتب زیادی نوشته است، مستند چهل و پنج دقیقه ای به زبان آلمانی ساخته بود که من دو مرتبه آن را تماشا کردم. در این مستند، مطلبی را در ضمن سی ثانیه به پیامبر اسلام نسبت می دهد و می گوید «محمّد، فتوای قتل یهودیان را صادر کرد». این جمله اشاره دارد به جریان معاذ. همین کلام باعث شد که من یک دوره تاریخ جنگ های پیامبر و تاریخ صدر اسلام را از ابتدا تا انتها مطالعه کنم و در این مطالعات به نتایج خوبی رسیدم که آنها را در فقه الجهاد مطرح کردم اگرچه تخصص تاریخی ندارم. ما طلاب باید تاریخ اسلام را چند دوره خوانده باشیم. در مورد تاریخ ائمه صدها کتاب از جمله کتبی که غربیان نوشته اند خواندیم.
گاهی این گونه کتب توسط مستشرقان با نگاه خدمت نوشته شده است مثل کتابی که جرداق در مورد امیر المونین ع مشتمل بر پنج جلد نوشت. وی می گوید: «من عاشق علی بودم و به عدالت علی عشق می ورزیدم». برخی از نویسندگان مسیحی عرب زبان، بیش از صد جلد کتاب درباره فاطمه زهرا س و امیر المومنین ع نوشته اند.
نکته: فقه رومیان با فقه مسیحیت متفاوت است.
1.5- پاسخ به ادله مذکور
من چند پاسخ به این دو استدلال مطرح می کنم:
پاسخ اول: هیچ کدام از مسلمانان و علما و فقهای اسلام و حتی خود مستشرقین، در کتب خود موردی برای اقتباس کردن فقه اسلامی از فقه رومی ذکر نکرده اند یعنی در فقه ما هیچ موردی از این اقتباسات وجود ندارد.
در خصوص ترجمه ی فقه رومی نیز هیچ ادّعایی تاکنون وجود نداشته است. ترجمه ی فلسفه ادعا شده است از یونان و غیر آن چون نهضت ترجمه در عصر مأمون و امام رضا ع پدید آمد که مفصل در کتب بیان شده است. اما در خصوص فقه رومی، حتی یک سند دالّ بر ترجمه شدن کتب رومی به زبان عربی نداریم تا مسلمانان از آن کتب استفاده کرده باشند.
پاسخ دوم: این مستشرق ادعا می کند که در سرزمین شام، مدارس فقه رومی وجود داشته است و حتی قضات بر اساس فقه رومی حکم می کرده اند و همین را دلیل بر تأثر فقه اسلام از فقه رومی دانسته است. دو نکته در این مطلب وجود دارد. ممکن است یک عالم دینی، مطلبی را از رومیان خوانده باشد اما نمی توان آن را به اسلام مستند کرد. اگر چند نفر، عبارتی را از فقه رومی نقل کردند، نمی توان آن را به اسلام مستند ساخت. افزون بر این، فقهای اسلام برای هر حکمی از احکام، مستنداتی دارند و این مستندات در اسلام است و این نشان می دهد که این حکم و این قواعد و ضوابط در دین اسلام وجود داشته است.
توجه کنید که محدوده ی اسلام در آن زمان، بسیار گسترده بوده است و محدود به شامات و ایران نمی شده است و اینکه بر فرض در منطقه ای خاص حکمی از احکام رومی اجرا شود، دلیل بر این نمی شود که فقه اسلام متأثر از فقه رومی است.
پاسخ سوم: اصلا اینکه مسلمانان وارد کشورهای دیگر شدند و جنگ در کشورهای کفر رخ داده است، به جهت این بوده است که قانون اسلام در آن کشورها پیاده شود و کلمة الله پیاده شود. هدف حمله های مسلمانان، حاکم شدن اسلام بوده است و لذا اینکه مسلمانان به منطقه ای حمله کنند ولی احکام رومی در آن منطقه پیاده شود، نقض غرض از حمله است.
سوال: امکان دارد که در برخی از نبردها واقعا به دنبال پیاده شدن احکام اسلام نباشند و به جهت قدرت طلبی این جنگ ها صورت گرفته باشد.
جواب: این اشکال خوب و وارد است و در برخی از کتب وارد شده است. اگر بتوانیم ثابت کنیم که حمله ها و نبردها به جهت کشورگشایی بوده است نه به جهت اسلام آوردن مردم غیر از اهل کتاب، جواب مذکور نقض می شود لکن به لحاظ مصداقی بسیار بعید به نظر می رسد که این کشور گشایی ها بدون پیاده شدن احکام اسلامی باشد. در جایی نقل نشده است و نداریم که کشور گشایی صورت گیرد اما هیچ تغییری در محاکم قضایی و مدارس و قوانین آن کشور تصرف شده، رخ ندهد و بسیار بعید است که چنین موردی وجود داشته باشد.
پاسخ چهارم: این مستشرق یک بی احترامی به مسلمانان کرد و طبیعی است. او گفت «مسلمانان چون تازه کار بودند طبیعتا باید از تمدن رومیان بهره مند شوند» اما اولا معلوم نیست که رومیان چندان اهل تمدّن بوده باشند. جنگ و نزاع و کشتار در آن زمان بسیار فراوان بود. ثانیا پیامبر زمانی که در مدینه بودند، امت سیاسی تشکیل دادند یعنی در این بیست و سه سال، قواعد و ضوابط کلی برای حاکمیت را آموزش داد و در زمان حضور در مدینه پیاده کرد. حتی قضایا و داستان های متعددی دالّ بر اهتمام شدید به احکام اسلامی در زمان حضور در مکه وجود دارد لذا این ادعا که مسلمانان تمدّنی نداشتند، غیر قابل قبول و غیر قابل اثبات است. پیامبر در عصر جاهلیت با مجموعه بحران ها مقابله کرد و اعراب را تربیت کرد و آنها را از تعصّب قبیله گرایی و خونریزی های بی جهت نجات داد. پیامبر مهاجرین و انصار را آشتی داد و اوس و خزرج را آشتی داد. بنابراین به صورت کلی به این نکته باید توجه شود که این نسبت صحیح نیست که مسلمان یک طیف فاقد تمدن بوده اند.
من در گذشته در خصوص امت سیاسی پیامبر بحث می کردم و حدود هفت مورد را پیدا کردم که نشان می داد که پیامبر در آن زمان درصدد امت سازی بوده اند. امت سازی در آن زمان در هیچ موردی یافت نمی شود یعنی شما نمی توانید چنین نگاهی را نسبت به مجموعه ی عظیمی از پذیرندگان یک آیین در آن زمان بیابید.
سوال: این وقایع مربوط به قبل از فتح مکه است؟
جواب: بله این امور مربوط به حدود دو سال بعد از هجرت به مدینه است.
بندها و مواد قانونی متعددی در حدود سی و هفت بند در منابع تاریخی ما وجود دارد و این حجم نشان دهنده این است که مسلمانان در آن زمان دارای ریشه های قوی بودند البته با توجه به تربیت پیامبر اکرم. عارفان در آن زمان یعنی افرادی که اهل عبادت بودند، خدا را مشاهده می کردند. نمونه ی آن، ملاقات پیامبر با حارث است که پیامبر به او گفت: کیف أصبحت یا حارث؟ پاسخ داد: أصبحت موقنا. فرمود: لکلّ شیء علامة فما علامة یقینک؟ گفت: ای رسول خدا من الان بهشت و بهشتیان را می بینم و همچنین جهنم و جهنمیان را می بینم. پیامبر اینطور تربیت کرد.
سوال: آیا پیامبر به جهت مقابله با مسیحیت و یهودیت، امت اسلام را ایجاد کردند یا فارغ از آنها؟
جواب: نه، امت سیاسی شامل اهل کتاب نیز می شود. پیامبر اسلام بالاتر از امت اسلامی، یک امت سیاسی را در کشور خود و تحت حاکمیت اسلام مطرح کرده بود که غیر مسلمانان نیز به عنوان شهروند می توانند در آن حاکمیت نقش آفرین باشند. در پیمان نامه ای که نوشته شد، غیر مسلمانان نیز حضور داشتند.
پاسخ چهارم: این مستشرق می گوید گاهی عین عبارات فقه رومی در فقه اسلامی آمده است مثل اینکه مدعی باید شاهد بیاورد و منکر باید قسم بخورد. اما قبل از تصرف شامات و روم نیز این کلمات بر زبان پیامبر جاری شدند حتی در زمان جنگ مسلمین با روم و شامات، خلیفه دوم به ابوموسی نامه می نویسد و در آن نامه در بخش قضاء، به فرمایش پیامبر یعنی «البینة علی المدّعی و الیمین علی من انکر» استناد می کند لذا این فرمایش سابقا از پیامبر صادر شده بود.
نکته: بر فرض که تشابهی میان برخی از قوانین اسلام و قوانین رومی وجود داشته باشد، این تشابه دلیلی بر اتخاذ این قوانین از قوانین رومی نیست.
خلاصه اینکه: این ادعا صحیح نیست که فقه اسلام متأثر از فقه رومی است. لکن این بحث نیاز به کار بیشتر دارد. برخی از دانشمندان اسلامی قلم زدند و پاسخ دادند خصوصا سید عطیه مصطفی در کتاب «کتاب القضاء فی الاسلام».
سوال: اینکه برخی از قوانین اسلام، با قوانین روم مشترک بوده اند طبیعی است و این به جهت حضور انبیاء گذشته در میان مردم بوده است. مطلب دوم این است که وقتی تاریخچه اسلام را با تمدن روم مقایسه می کنیم، می بینیم که اسلام صرفا چند دهه عمر داشته است در حالی که تمدن روم، قرن ها عمر داشت و لذا طبیعی است که با نگاه یک مستشرق، تمدن اسلام را نسبت به تمدن روم، ناچیز ببینیم و آن را اصلا تمدّن ننامیم و اصطلاح تمدّن را در مورد آن به کار نبریم.
جواب: بله مراد ما هم به کار گیری اصطلاح تمدن در مورد اسلام و مسلمین نبود و این صحیح است که نمی توان فرهنگ جامعه اسلامی را در آن زمان، تمدن نامید. لکن در عین حال نمی توان گفت احکام اسلام متأثر از احکام روم بوده است و آنها تمدنی داشته اند که ما از آنان متأثر بودیم. اصلا اختلافات فراوانی میان آنها وجود داشته است و بشر به دنبال برترین فکر است و اگر تفکر اسلامی برتر نبود، مسلمانان آنها را نمی پذیرفتند.
و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.
[1] سوره نحل، آيه 44.
[2] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج8، ص312.