جلسه 1403/12/28

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل تطبیقی واقعه دخان و قیامت/حقایق سوره دخان /تفسیر قرآن



 
موضوع: تفسیر قرآن/حقایق سوره دخان /تحلیل تطبیقی واقعه دخان و قیامت
 
مقدمه و طرح بحث پیرامون آیات سوره مبارکه دخان
در جلسه گذشته، مصرانه از اعزه و افاضل گرامی درخواست نموده بودیم که در این مسیر همراهی فرموده و چنانچه پیرامون این موضوع در سوره مبارکه دخان، مطلبی در تفاسیر و منابع یافته اند یا خود رأی و نظری دارند، مطرح سازند تا از آن بهره مند شویم. به هرروی، هنگامی که حضرت باری تعالی رسول گرامی خویش را مورد خطاب قرار داده و می فرماید ﴿فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ﴾ در واقع خطاب به حضرت ختمی مرتبت صلّی الله علیه و آله و سلّم است که منتظر و مراقب باش؛ مراقبت نما روزی را که ﴿تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ﴾. در یکی از جلسات گذشته، نمونه ای از ساختار نخستین آسمان و موجودات موجود در آن را مطرح ساختیم که بر اساس یک نظریه، سرانجام تمام این نظام هستی و جهان آفرینش، اعم از آسمان و زمین، روزی به حالت نخستین خویش بازخواهد گشت؛ همان گونه که در بدو خلقت پدید آمده بود، دگربار به همان حالت اولیه رجوع می کند که تفصیل آن در آن جلسه ارائه گردید. اکنون در پی آنیم که پاره ای از مباحث مرتبط با شب قدر را بررسی نماییم تا مشخص گردد چه بهره های علمی و معارفی می توان از این بیان شریف برداشت نمود.
دیدگاه ارتباط آیات با واقعه فتح مکه
شایان ذکر است آرا و نظریات متعددی در میان مفسران بزرگوار وجود دارد که از نظر شریف گذشت و به برخی از آن ها نیز در جلسات پیشین اشارت رفت. یکی از وجوه و دیدگاه ها متعلق به جمعی از اعاظم مفسران است که معتقدند این آیات به واقعه فتح مکه ارتباط دارد؛ چراکه پس از آزار و اذیت های فراوانی که نسبت به ساحت مقدس رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم روا داشتند و منجر به هجرت ایشان به مدینه منوره گردید، سرانجام فتح مکه محقق شد. این فتح عظیم ظاهراً بدون وقوع هیچ گونه درگیری نظامی به وقوع پیوست. هرچند گفت وگوها و تبادل پیام های متعددی صورت پذیرفت، اما در نهایت سرانجام کفار قریش متقاعد شدند که پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلّم به همراه اصحاب خویش صرفاً قصد زیارت بیت الله الحرام را دارند و نباید در برابر ایشان موضع گیری خصمانه اتخاذ نمایند. شخصیتی نیز در رأس این جریان حضور داشت که به طور محرمانه به محضر رسول خدا شرفیاب شده بود و حضرت نیز با وی گفت وگوهایی داشتند که در خلال آن مذاکرات، آن شخص به این نتیجه دست یافت که باید واسطه گری نموده و به اهل مکه ابلاغ کند که پیامبر گرامی اسلام قصدی برای پیکار با آنان ندارد و صرفاً جهت مناسک زیارت عزیمت نموده است؛ لذا شایسته است مکیان نیز از تقابل بپرهیزند و منقاد امر حضرت گردند. این امر عیناً به وقوع پیوست و هنگام ورود رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به مکه، هیچ گونه کارزار و منازعه ای رخ نداد، بلکه همگان تسلیم شدند و حضرت به ادای مناسک حج پرداختند و بدین ترتیب، مکه معظمه بدون جنگ، خونریزی، تقابل و حتی کمترین ضرب و جرحی فتح گردید.
بنابراین، برخی از بزرگان درصدد بیان این مطلب برآمده اند که این آیات، افزون بر پیوند دادن نزول قرآن کریم و بعثت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به برنامه ای الهی، نمایانگر الگویی است که می توان آن را در میان تمامی رویکردهای جوامع بشری در مواجهه با پیامبران پیشین بی نظیر دانست؛ چراکه اقوام گذشته در برابر انبیای الهی موضع گیری های سخت اتخاذ نموده و آنان را تکذیب کردند ـ چنان که در آیات آتی نیز بدان اشاره خواهد شد که چه میزان پیامبران خویش را به قتل رسانده، آزار داده و مورد ضرب و شتم قرار دادند ـ لیکن در خصوص پیامبر خاتم صلّی الله علیه و آله و سلّم این اعجاز، بلکه امری فراتر از اعجاز، به وقوع پیوست که معاندان سرسختِ حضرت با تسلیم کامل، انقیاد خویش را ابراز داشته و فتح مکه بدون هیچ نزاعی رقم خورد. اگرچه در بدو امر خصومت های شدیدی روا داشتند، اما در جریان واقعه فتح مکه، پیروزی بدون برخورد نظامی حاصل شد. از این رو در این موضع، حضرت باری تعالی خطاب به رسول خویش می فرماید ﴿فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ﴾. حال پرسش این است که این دخان مبین چگونه بدین نحو توصیف می شود؟ و در صورتی که آن را به معنای فتح مکه و ناظر به تسلیم نهایی کفار قریش بدانیم، وجه ارتباط آن با دخان مبین چیست؟ این نیز نظریه ای است که مطرح گردیده و آن را مربوط به فتح مکه دانسته اند که با آن گشایش حاصل شد.
در این میان، یکی از فضلا پرسش نمود که این دیدگاه چه مؤید و مستندی دارد؟
در پاسخ باید گفت مستند و مؤید روشنی بر آن یافت نمی شود و از سیاق خود آیه شریفه نیز چنین مطلبی استفاده نمی گردد، لیکن این نظریه از سوی برخی مفسران ارائه شده است.
آن دانش پژوه مجدداً پرسید آیا در این زمینه روایتی نقل شده است؟
پاسخ داده شد که خیر، روایت مأثوری در این باره وجود ندارد و صرفاً یک تناسب ظاهری در میان است؛ بدین تقریب که به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نوید و وعده داده می شود که مراقب و منتظر باش که روزی فرا خواهد رسید که تسلط و پیروزی بر دشمنان برای شما حاصل خواهد شد.
سپس آن دانش پژوه سؤال نمود که آیا این احتمال از سوی مفسران امامیه مطرح شده است یا مفسران عامه؟
در پاسخ بیان شد که منشأ اولیه این دیدگاه ظاهراً مفسران شیعه بوده اند، هرچند اکنون در آثار و نگاشته های دیگر مذاهب نیز منعکس شده است، اما اصل و ریشه آن به نظر می رسد متعلق به مفسران امامیه باشد.
آن مخاطب گرامی در ادامه پرسید که آیا تشرف ابوسفیان به مدینه منوره در همین نوبت صورت پذیرفت یا در مرتبه بعد که پیامبر به ایشان اذن دادند؟
توضیح داده شد که در همین نوبت واقع شده است؛ بدین ترتیب که پس از نقض پیمان و رفتار خلاف از سوی ابوسفیان، وی به مدینه آمد تا مانع از حرکت سپاه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم جهت فتح مکه گردد که البته مساعی وی بی ثمر ماند. آری، وی پیش از حرکت حضرت، در مدینه حضور یافت تا از وقوع این امر ممانعت به عمل آورد، چراکه به یقین می دانست اگر پیامبر در این نوبت عزیمت فرمایند، فتح مطلق و پیروزی نهایی از آنِ ایشان خواهد بود.
دیدگاه ارتباط آیات با واقعه قیامت
اینجانب شواهد و قرائن روشنی در تایید این تفسیر نیافتم تا بتوان بر اساس آن انطباق دقیقی حاصل نمود. حال چنانچه این فرضیه را کنار بگذاریم، تفسیر دیگری مطرح است که آیه شریفه را به واقعه قیامت بازمی گرداند؛ بدین معنا که ای پیامبر، در انتظار باش که روز رستاخیز فرا می رسد و در آن هنگام، آسمان بدل به دود می گردد؛ ﴿تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ﴾ دودی فراگیر پهنه آسمان ها را فرو می پوشاند و در نهایت جهان مادی پایان یافته و نشئه آخرت و عالم قیامت برپا می گردد.
سپس پرسیده شد که آیا آسمان نیز در آن هنگام نابود می شود؟
در پاسخ اعلام گردید که آری، آسمان ها و کل نظام کیهانی دگرگون و منقلب گشته و تغیر و تحول اساسی در مجموعه آسمان ها و تمامی موجودات پدید می آید؛ لکن ذکر آسمان به عنوان نمونه برای تبیین حقیقت عظمت این دگرگونی است. این تبیین تا حدودی با عبارت بعدی، یعنی آیه شریفه ﴿يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ﴾ أَلِيمٌ سازگاری دارد.
یکی از حضار اشاره نمود که این امر ناظر به خود واقعه قیامت است.
آری، این تعابیر با موضوع قیامت ارتباط مستقیم دارند؛ زیرا توده مردم هنگامی که آن دود عظیم و هولناک و حقیقت این عذاب را مشاهده می کنند ـ که تصریح قرآن کریم بر ﴿هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾ استوار است ـ این پدیده را عذابی دردناک می یابند. با عنایت به این عبارت، فرضیه قیامت با ذهن سازگارتر به نظر می رسد.
یکی از حضار پرسش نمود که آیا این پدیده ها ناظر به آثار قیامت است؟
در پاسخ بیان شد که بله، آیا این ها آثار قیامت است یا خیر؟ بنابراین، از ابتدا واقعه ﴿يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ﴾ مقدمه ای است بر درهم پیچیده شدن و فنای کل عالم هستی. این معنا با دیدگاه برخی دیگر از اندیشمندان نیز تناسب دارد که معتقدند در بدو پیدایش و آفرینش جهان، ویژگی و حالتی شبیه به دخان وجود داشته است؛ لذا هنگامی که طومار این جهان مادی برچیده می شود، دگربار به همان حالت دخان و دودی بازمی گردند و حیات دنیوی خاتمه می یابد.
یکی از حضار افزود که از منظر علمی نیز این فرضیه تا حدودی اثبات گردیده است؛ بدین معنا که ماده به انرژی تبدیل می شود و این دخان می تواند همان انرژی تلقی گردد.
پاسخ داده شد که آری، این نظریه طرفداران بسیاری دارد و بر اساس آن، واقعه مذکور به برپایی قیامت مربوط می گردد؛ که در آن هنگام ترس و وحشت بر مردم چیره می شود. پس در حقیقت، مقصود از یوم در آیه شریفه ﴿فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ﴾ همان روز رستاخیز و یوم الساعة است که با ﴿بِدُخَانٍ مُبِينٍ﴾ آغاز می گردد؛ دودی که نخستین پدیده مشهود برای انسان در آستانه فنای جهان است و آدمی با مشاهده آن، پایان عالم را درک و تشخیص می دهد.
آن مخاطب محترم پرسیدند که آیا انسان ها در آستانه برپایی قیامت هنوز در قید حیاتند و این وقایع را مشاهده می کنند؟
تبیین شد که آنان هنوز زنده اند و این احوال را نظاره می نمایند؛ البته آنان که پیش تر وفات یافته اند، در گذشته اند.
آن دانش پژوه یادآور شد که مردگان نیز دگربار برانگیخته می شوند.
در تأیید فرموده ایشان بیان شد که آری، مردگان محشور می گردند. اما آنان که زنده هستند و با واقعه قیامت مواجه گشته اند، مربوط به پایان جهان هستند ـ پوزش می خواهم، مراد انتهای عالم دنیاست.
مخاطب پرسید آیا آنان نمی میرند؟
پاسخ داده شد خیر، آنان نیز قبض روح می شوند؛ چراکه با پایان یافتن دنیا، حیات مادی آنان نیز خاتمه یافته و همگی جان می سپارند و سپس در نشئه دوم، حشر همگانی پدید آمده و خلایق زنده محشور می گردند. شکی نیست که این بیان، نسبت به تفاسیر و آراء پیشین، با قبل و بعد آیات شریفه و به ویژه با آیات بعدی که ناظر به قیامت هستند، تلائم و قرابت بیشتری دارد.
بررسی تفسیری تقاضای رفع عذاب از سوی انسان ها
سپس آیه شریفه به فرازی بسیار دقیق و لطیف می رسد که می فرماید ﴿رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ﴾. علت این درخواست آن است که انسان ها به سبب هراس عظیمی که از آن روز پرابتلا و دگرگونی آسمان ها مشاهده می کنند، و اهل ایمان عرضه می دارند ﴿رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ﴾. این عذابی است که همگان را در بر می گیرد؛ لذا تقاضا می کنند که این حجاب را از پیش چشم ما بردار و دیده ما را روشن ساز تا حقیقت عذاب را بازشناسیم؛ زیرا ما ایمان آورده ایم و باورمندانیم؛ ﴿إِنَّا مُؤْمِنُونَ﴾ ما حقانیت حضرت حق و حتی حقیقت این عقاب را باور داریم؛ پس برای ما آشکار ساز که امروز چه وضعیتی حکم فرماست تا آدمی با معرفت و کشفی که از جانب پروردگار افاضه می شود، آن را شهود کند.
در ادامه آیه مبارکه ﴿أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى وَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ﴾ نازل شده است. در بررسی هایی که پاره ای از محققان و اعاظم مفسران در مکتوبات خویش مبذول داشته اند، انطباق وثیقی میان این آیه و وقایع محشر یافته اند. جمعی از مفسران چنین نگاشته اند که در هنگام برپایی محشر، نخستین ذوات مقدسی که تشریف فرما می گردند، وجود نازنین حضرت خاتم الانبیاء محمّد مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم و سپس حضرت مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه معصومین علیهم السلام می باشند. بر اساس مضامین برخی روایات، منبری بلندمرتبه در آن عرصه نصب می گردد که پیامبر اکرم در صدر و بالاترین مرتبه آن جلوس می فرمایند و سایر ذوات مقدسه در پله ها و مراتب بعدی قرار می گیرند؛ و سایر انبیای الهی همگی در پای آن منبر حضور می یابند و پس از آن، گروه های گوناگون که محشور و به تعبیر سروران زنده می گردند، پیاپی شرفیاب شده و ملحق می گردند. قرابت و تلائم این مضمون با صدر و ذیل آیه شریفه بسیار مشهود بوده و این دیدگاه را به صحت نزدیک تر می سازد.
سپس آیه شریفه ﴿ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ﴾ را تلاوت می فرماید. مفسرانی که مایلند سیاق آیات را به واقعه مکه معطوف دارند، درصدد بهره گیری از این آیه برآمده اند ـ هرچند قرینه روشن دیگری بر مدعای خویش ندارند ـ و اظهار می دارند این اعراض و روگردانی، دلالت بر آن دارد که کفار علیرغم مشاهده عظمت شگفت آور پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و تحقق پیروزی، همچنان از تسلیم در برابر حقیقت ابا ورزیدند. عداوت باطنی و نهادینه آنان مانع پذیرش حق می شد و از پذیرفتن آن روی برمی تافتند. چنان که در برخی متون تاریخی مسطور است، بعضی از معاندان مکه هرگاه در گذرگاهی متوجه حضور پیامبر اکرم می شدند، مسیر خویش را کج کرده و روی برمی گردانند تا با آن حضرت مواجه نشوند؛ این امر نشانگر شدت عناد و لجاجت آنان بود. عبارت ﴿ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ﴾ نیز گویای آن است که در میان مشرکان قریش شهرت یافته بود که پیامبر را با تعبیر سخیف ﴿مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ﴾ نام گذاری کنند؛ افزون بر اتهامات دیگری همچون ساحر و شاعر بودن، مدعی بودند که بیانات وحیانی حضرت ـ پناه بر خدا ـ ناشی از جنون است. بدین سان، آنان هم از رویارویی با رسول خدا امتناع جسته و روی می گرداندند، و هم این نسبت های ناروا و سخیف را بر زبان جاری می ساختند.
سپس پروردگار متعال در آیه شریفه ﴿إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا﴾ در پاسخ به تقاضای آنان در آیه پیشین که ﴿رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ﴾ فرموده است که ما عذاب را اندکی برطرف می سازیم.
یکی از فضلا سؤال نمود که آیا این آیه شریفه معترضه است؟
در پاسخ عرض شد خیر، ما آن را جمله معترضه نمی شماریم.
آن دانش پژوه مجدداً مطرح ساخت که به نظر می رسد چون صدر و ذیل آیه به قیامت اختصاص دارد، این آیه نباید با آن مرتبط باشد.
پاسخ داده شد که شاید این آیه گویای احوال دنیوی آنان باشد که خداوند در آن موضع ذکر می فرماید، که در این صورت معترضه نخواهد بود. هرچند پیش تر اشاره شد قرینه دیگری در دست نیست، اما کسانی که آیه را ناظر به کفار قریش و واقعه فتح مکه می دانند، ممکن است به همین یک کلمه تمسک جویند؛ هرچند ظاهر سیاق نشان می دهد که این موضوع نیز به جهان آخرت مربوط است.
مخاطب یادآور شد که عبارت ﴿مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ﴾ ارتباطی با قیامت ندارد.
بیان گردید که آری، این سخن، اتهام دنیوی آنان است که در نشئه آخرت نیز بازگو و تکرار می شود. مفسران قائل به دیدگاه دوم که پیش تر تبیین شد، جز این بخش شاهد دیگری بر مدعای خویش ندارند و این بخش را معطوف به اعمال مشرکان قریش می دانند. خداوند متعال می فرماید ﴿إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا﴾؛ بدین معنا که در پی تقاضای آنان مبنی بر ﴿رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ﴾ اندکی از عذاب را برطرف می نماییم. در ادامه می فرماید إِنَّكُمْ عَائِدُونَ یعنی شما گروهی هستید که در نهایت بازگشت خواهید داشت. بر اساس رأی مفسرانی که آیه را ناظر به واقعه مکه می دانند، واژه ﴿عَائِدُونَ﴾ بدین معناست که آنان با چشیدن مرتبه ای خفیف از عذاب، از عداوت و کینه توزی خویش دست شستند و حالت خصمانه آنان دگرگون شد.
لیکن مفسرانی که این دیدگاه را نپذیرفته و آن را نامرتبط با واقعه مکه می دانند، معتقدند این آیه بازگوکننده حالت نفسانی انسان در مواجهه با عذاب؛ به گونه ای که چون عذاب الهی را مشاهده می کند، منقلب گشته و ادعا می کند که ما اهل عناد نبوده ایم، توبه نموده و تسلیم می شویم و خویشتن را با وضعیت ناگوار وفق نخواهیم داد. ظاهر امر در عبارت ﴿إِنَّكُمْ عَائِدُونَ﴾ گویای این حقیقت است که مقتضای طبع شما ـ یعنی گروهی که عذاب از آنان برطرف شده است ـ بازگشت است؛ چراکه درمی یابید این عذاب کاملاً جدی و عینی بوده و شبهه یا وعده صرف نبوده است، بلکه آثار آن حقیقتاً آشکار شده و در نتیجه شما بازگشت می کنید. این عودت و بازگشت، بر مبنای دیدگاه قائلان به قیامت، ناظر به حالت مدهوشی و حیرانی در روز رستاخیز است؛ چنان که در برخی روایات آمده است خلایق با دیدن عظمت و ابهت عذاب، مدهوش گشته و بی درنگ در برابر حق تسلیم می شوند و دگربار بازگشت نموده و اقرار می دارند که این امور حق بوده و ما بدان ایمان داشتیم و اکنون نیز پذیرا شدیم؛ یعنی پس از رؤیت عذاب، حقیقت را تسلیم و قبول کردند.
آن مخاطب گرامی سؤال نمود که اگر آنان اهل ایمان بودند، به چه سبب درخواست نمودند که این عذاب برای آنان آشکار و عیان گردد؟
تبیین گردید که هدف آنان، شناخت و دریافت سرانجام و عاقبت کار خویش بوده است؛ عاقبتی که قرار است سرانجام تحقق یابد. اگرچه به اصل حقیقت یقین داشتند، اما واژه کشف را به کار بردند تا حقیقت عاقبت کار را به عیان بنگرند. مقتضای طبع آدمی چنین است که مایل است عاقبت اموری را که در نهایت بدان دچار می شود، مشاهده نماید؛ از این رو با تعبیر ﴿إِنَّا كَاشِفُو﴾ خواستار شهود آن شدند و پروردگار نیز عذاب را برای آنان مکشوف ساخت.
آن دانش پژوه گرامی مجدداً پرسیدند آیا واژه کشف در اینجا به معنای برطرف ساختن و رفع عذاب نیز به کار رفته است؛ نظیر تعبیر کشف عذاب در جمله ما عذاب را برطرف می سازیم و مشابه آیه شریفه ﴿وَيَكْشِفُ السُّوءَ﴾؟
پاسخ داده شد که آری، گروهی از مفسران عبارت ﴿إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ﴾ را به معنای برطرف ساختن عذاب و رفع آن از سر آنان تفسیر نموده اند. به بیان این گروه، مؤمنان تقاضا دارند که پروردگارا این عذاب را از ما دور گردان و حق تعالی نیز می فرماید من عذاب را از شما دفع نمودم؛ لذا شایسته است این وجه نیز بیان گردد که جمعی از مفسران این سویه از معنا را برگزیده اند.
آن مخاطب گرامی اظهار داشت که چنانچه خودِ مشرکان مورد معاقبه قرار گرفته و از پروردگار تقاضای رفع عذاب نمایند، پس از برطرف شدن بلا، مجدداً به سیاق سلف و رفتارهای پیشین خود بازخواهند گشت.
تأیید شد که بله، این برداشت با آیات پیشین و پسین کلام الله مجید انطباق تام دارد؛ چراکه اگر عذاب الهی موقتاً برطرف گردد و از عقاب رهایی یابند، بار دیگر به همان مواضع سابق عودت خواهند نمود و آیات بعدی نیز متکفل بیان همین حقیقت است.
آن دانش پژوه مجدداً سؤال نمود که پیش تر فرمودید این گروه ایمان آورده و منقاد شده اند؛ با این وصف چرا دگربار تقاضای رفع یا مشاهده عذاب را دارند؟
در پاسخ بیان شد که خیر، مقصود این نیست.
مخاطب پرسید آیا آنان ناظر و شاهد عذاب دیگران هستند؟
پاسخ داده شد که آری، آنان شاهد معاقبه سایرین خواهند بود. بدین معنا که با به هم ریختن آسمان و فرود آمدن عذاب فراگیر، مؤمنان خواستار مشاهده فرجام و کیفیت این عقاب الهی هستند. مقصود اینجانب در تبیین این تفسیر آن بود که مؤمنان خواهان بازشناختن فرجام کار و کیفیت عذابی هستند که دامنگیر سایرین می شود؛ به عبارتی می خواهند فرجام امور را رؤیت نمایند.
مخاطب پرسید آیا این تقاضا جهت حصول اطمینان قلبی بوده است؟
در پاسخ تأیید شد که آری، چنین است.
آن دانش پژوه اشاره داشت که آیه شریفه دیگری نیز وجود دارد که به ندای اصحاب دوزخ به اصحاب بهشت ﴿وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ﴾ اشاره می کند و گویای گفت وگوی میان آنان است.
در پاسخ بیان شد که آری، در سوره مبارکه اعراف بدین موضوع اشاره رفته است که دوزخیان با بهشتیان و بهشتیان با دوزخیان به گفت وگو می پردازند و در این میان، اصحاب اعراف مانع و حائل می گردند. در سوره مبارکه حدید نیز بدین مضمون اشارت رفته است، لیکن تفصیل و اصل این گفتگو در سوره مبارکه اعراف منعکس است.
ارتباط آیات با فضیلت و تقدیرات شب قدر
باری، در آن جلسه که از افاضل و سروران گرامی تقاضای هم فکری و معاضدت علمی نمودیم، بدان سبب بود که این آیات شریفه از ثقل و سنگینی معنوی فوق العاده ای برخوردار بوده و با حقیقت شب قدر پیوند خورده اند؛ لذا درک دقیق ارتباط این مضامین بسیار دشوار است. البته در شب قدر، تمام این معارف مکتوم مکشوف خواهد شد و هیچ استبعادی ندارد که این آثارِ کشف، مربوط به شب قدر یا ناشی از تقدیر امور در این شب شریف باشد.
فرضیه تطبیق آیات بر نفخه نخستین صور
در این میان، می توان یک احتمال ذوقی و فرضیه تبرعی نیز مطرح ساخت تا سنجیده شود که مقبول طبع سلیم واقع می گردد یا خیر. با توجه به اینکه در آیات بعدی موضوع بنی اسرائیل و مفاسد و طغیان گری آنان مطرح شده است، شاید بتوان این احتمال ذوقی را مطرح نمود که پس از طغیان گری ها و خرابکاری های مجدد آنان که مایه تمرد از فرامین الهی است، عذابی کوبنده فرود می آید که همگان را نابود می سازد. البته اگر بنا باشد این روز را اساساً به روز قیامت تأویل نکنیم، بلکه آن را معطوف به روزی بدانیم که تمام کائنات و ابنای بشر دستخوش تحول و دگرگونی بنیادین گشته و منقرض می شوند و نشئه دیگری برقرار می گردد...
یکی از حضار پرسید آیا مراد نفخه صور نخستین است؟
در پاسخ عنوان شد که شاید حقیقت امر همین باشد؛ همان گونه که به درستی فرمودید، مقصود همان نفخه نخستین صور باشد که خلایق منتظر وقوع آن هستند. به نظر می رسد این مطلب نیز چندان بعید نباشد. هرچند این احتمال صرفاً فرضیه ای تبرعی است و مستند خاصی برای آن در منابع نیافته ایم، اما خطوری ذهنی است که ابراز گردید.
یکی از حضار گفت این یک احتمال است.
تأیید شد که بله، تنها یک احتمال است. عرض شد که فرضیه ای تبرعی بیش نیست که در این میان مطرح می شود. تعبیر فَارْتَقِبْ نیز با این فرض سازگار است؛ یعنی ای پیامبر، منتظر وقوع این امر عظیم باش. با این تحلیل، دیگر نیازی نیست آیه را به واقعه فتح مکه و کعبه معطوف سازیم؛ بلکه مراد این است که چه در زمان حیات پیامبر اکرم و چه پس از رحلت ایشان در دوران امت، تعبیر فَارْتَقِبْ بر معنای اصیل خویش حمل شده و منتظر تحقق این واقعه باشیم. گرچه در آثار مفسران بزرگوار شواهدی بر تأیید این احتمال نیافتیم، اما این خطور ذهنی قابل طرح است و همان گونه که به شایستگی اشاره فرمودید، می تواند ناظر به نفخه اول صور باشد که در روایات مأثور بدان اشاره شده است؛ نفخه ای که پیش درآمد رستاخیز نهایی است و عالم هستی را یکسره دگرگون ساخته و کن فیکون می نماید. با نظر به بحران های کنونی و مفاسد رژیم صهیونیستی، ذهن آدمی به این احتمال متمایل می گردد که شاید آیه شریفه ناظر به چنین واقعه ای باشد؛ احتمالی که گرچه بعید به نظر می رسد، اما همچنان در حد یک احتمال و گمانه زنی علمی باقی می ماند.
با این وجود، هیچ یک از آرایی که از علمای اعلام نقل کردیم و مفسران بزرگوار را به دو نحله فکری و تفسیری در این موضع تقسیم نموده است، فرضیه قطعی و صددرصدی را برای تبیین کامل این سوره و آیه به دست نمی دهد. تنها دستاورد مرتبط با شب قدر و عظمت آن، این است که پروردگار متعال پاره ای از عظمت های عذاب و تدابیر ربوبی خویش را پیوند خورده با شب قدر در آیه شریفه تبیین می فرماید.
ورود به مبحث داستان بنی اسرائیل و قوم فرعون
در ادامۀ آیات، موضوع بنی اسرائیل مطرح می گردد که پیامبران متعددی برای هدایت آنان گسیل شدند، لیکن آنان به آزار انبیای الهی پرداخته و منقاد نگردیدند. مجدداً ماجرای حضرت موسی علیه السلام ذکر می شود که آن حضرت گروهی را جهت نیل به مرتبه والای میعادگاه الهی و ارتباط با حق تعالی، دریافت الواح، نوامیس شریعت و صلاح دعوت فرمود، که این امور از آیات آتی به وضوح استفاده می شود. هرچند ماجرای فرعون و فرعونیان در ادامه به تفصیل می آید، اما می توان همگی این موارد را مصداق دگرگونی کل عالم دانست؛ دگرگونی بزرگی که یک نمونه از آن در دوران فرعون و حضرت موسی به وقوع پیوست و این داستان ها به عنوان تمثیلی از وقایع محقق شده بیان می گردند. چنان که می فرماید ﴿وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ﴾؛ یعنی پیش از این واقعه پیش رو، آزمون مشابهی در خصوص قوم فرعون به وقوع پیوسته است. در حقیقت، قرآن کریم داستان گذشته را بازگو می کند تا نشان دهد نظیر آن در آینده پدید خواهد آمد، که این خود بسیار حائز اهمیت است.
سپس در آیه شریفه ﴿يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ﴾ سخن به میان می آید. این عذاب و کاهش و افزایش آن، در قالب دو مرحله که امروزه تعابیری نظیر عقب نشینی استراتژیک یا تعابیر مشابه به کار می برند...
یکی از حضار واژه تاکتیکی را پیشنهاد نمود.
در تأیید کلام ایشان بیان شد که آری، تعبیر تاکتیکی مناسب است؛ بدین معنا که خداوند متعال می فرماید ما چنین تدبیری داریم که گاه عذاب را تقلیل می دهیم و گاه آن را کثیر می سازیم، یعنی عذاب صغری و کبری. چنانچه معتقد باشیم این امور ناظر به نمونه تاریخی دوران فرعون است، آیه شریفه درصدد تبیین وقوع پدیده ای مشابه در پایان جهان برای تمامی ستم کاران است. اینجانب انطباق این آیه شریف با پایان دنیا را با ذهن سازگارتر یافتم، اگرچه هیچ یک از این تفاسیر را به عنوان دیدگاه قطعی مطرح ننمودیم. در آیه شریفه ﴿يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ﴾ تصریح شده است که نزول این عذاب ها در جهت انتقام الهی است و در نهایت این عقاب را برای انتقام محقق می سازیم.
در خصوص آیه ﴿وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ﴾ این ظالمان که با پدیدار شدن دخان در آسمان و عقاب های متعاقب آن مواجه می شوند، پیش از آنان نیز قوم فرعون با همین وقایع آزموده شدند. حقیقتاً قرآن کریم این جریانات را به عنوان تمثیلی رسا و قهری که ناگزیر به وقوع است، تبیین می فرماید.
آیا این مطلب مقرون به صحت و روشن گردید؟
پیرامون واژه کاشف نیز می توان هر دو معنا را مد نظر قرار داد؛ نخست آنکه به معنای تمنای رؤیت و مشاهده عذاب باشد ـ چنان که پاره ای از مفسران ابراز داشته اند ـ و دوم آنکه طبق فرموده سروران گرامی، درخواست برطرف ساختس و دفع عذاب از سر مؤمنان باشد؛ بدین معنا که پروردگارا این عذاب های مقدر را از ما دور گردان که برای هر دو معنا توجیهات مناسبی وجود دارد. دغدغه اصلی آن است که چگونه واقعه دگرگونی آسمان، دخان و پایان یافتن این جهان مادی یا روز قیامت را تبیین نماییم؛ یا شاید معنای دقیق تر و لطیف تری در کار باشد که هنوز بدان دست نیافته ایم و منتظریم تا حقیقت آن بر ما منکشف گردد. اینجانب با تتبع در تفاسیر موجود در کتابخانه، به مطلب شگفت آور و متمایزی دست نیافتم؛ چراکه قاطبه مفسران حقیقت امر را به نزول عذابی الهی تأویل نموده اند و بر اصل وقوع عذاب هم داستان هستند، هرچند تطبیق آن به واقعه فتح مکه از سوی اندکی مطرح شده، لیکن عموم مفسران آن را نپذیرفته اند.