جلسه 1403/12/27

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل ربوبیت، مراتب یقین و آفرینش/حقایق کلامی سوره دخان /معارف و تفسیر قرآن



 
موضوع: معارف و تفسیر قرآن/حقایق کلامی سوره دخان /تحلیل ربوبیت، مراتب یقین و آفرینش
 
در ادامه این مبحث به این مطلب دست یافتیم که در شب مبارک قدر، قرآنی که مایه تفریق امور بر ماست، ناظر به آیه شریفه ﴿فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِیمٍ﴾ از سویی دیگر مایه تنبه و انذار ما است؛ بیدارگر و توجه دهنده ای است که ما را متنبه ساخته تا بتوانیم به تکالیف خویش به گونه ای صحیح عمل نماییم. اکنون در این مقام، ابعاد رحمت های الهی در این شب قدر مورد توجه قرار می گیرد؛ ﴿رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ﴾ که رحمتی بی کران است. پیش تر معروض داشتیم که افزون بر رحمت عام الهی نسبت به تمامی پدیده ها، این موهبت همان رحمت خاصه ای است که در شب قدر حاصل می گردد ﴿رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ﴾ در میان اسما و صفات عظام الهی در آیات قرآن مجید، صفاتی چون سمیع و بصیر، یا سمیع و علیم بیشتر ذکر گردیده اند؛ چرا که چون انسان آگاه شود که حضرت حق شنوا است، به تناسب شب قدر که ایام نیایش و ابراز نیاز به درگاه الهی است، با او ارتباط برقرار می سازد و دعا می کند، از این رو صفت سمیع تجلی می یابد. همچنین ایشان علیم هستند، چرا که جمیع افعال الهی برخاسته از علم و محاسبات دقیق است. اگر تمام عالم هستی را اعم از صغیر و کبیر و خرد و کلان مورد مداقه قرار دهیم، درخواهیم یافت که سراسر آن مشحون از علم و حکمت است. نظم کل آفرینش چنان استوار و درهم تنیده است که هیچ جزئی را خارج از این انضباط نمی یابیم، بلکه همه امور بر اساس نظمی ویژه و ارتباطی وثیق استوارند و همگی ذهن انسان را به سوی علم و حکمت الهی معطوف می دارند، یعنی همان صفات علیم و حکیم. شایان ذکر است که در برخی آیات شریفه نیز از باری تعالی با صفت حکیم یاد شده است. صفت حکیم ظاهراً با علیم اشتراکی کلی دارد، اما ظرایف و ویژگی های خاصی در صفت حکیم نهفته است؛ وگرنه حکمت نیز در ذیل علم قرار می گیرد و همان شمولیت علیم را داراست، لکن به سبب عنایتی ویژه و برای دلالت بر ویژگی هایی خاص، واژه حکیم ذکر می شود تا صفت الهی در این مقام با عنایتی خاص متجلی گردد. پرواضح است که کل عالم مشمول این صفات است و در آیات مورد بحث هر دو صفت به کار رفته اند؛ یکی ﴿فِیهَا یُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِیمٍ﴾ و دیگری ﴿إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ﴾
تجلی ربوبیت الهی و حقیقت یقین
حضار گرامی و خواهران و برادران ارجمند توجه دارند که چون نکته ای در آیه شریفه بیان می گردد، مقتضی است ما نیز به قدر استعداد و فهم خویش، امعان نظر ویژه ای به آن داشته باشیم. به عنوان مثال، بدانیم که در خصوص دعاهای ما، هر آنچه مقدر می شود بر اساس حکمت است و رفتار حضرت حق با ما حکیمانه می باشد. همچنین واقف باشیم که خداوند بر هر عملی که انجام می دهیم آگاه و علیم است. نباید خود را از علم الهی غافل بدانیم و باید آگاه باشیم که جمیع اعمال ما در محضر و منظر باری تعالی قرار دارد. از این مقطع، آیه شریفه تدابیر خاص خداوند متعال را به سمت مفهوم رب و ربوبیت الهی تسری می دهد. عنایت بفرمایید که این بخش از آیات، بار معنایی بسیار عظیم و شگرفی را برای فهم ما ترسیم کرده است. برداشت بنده چنین است و آن را بر اساس فهم خویش بیان می دارم که ذکر نعمت های عظمای الهی در این مواضع برای آن است که کبر و غرور ما را فرانگیرد و بدانیم عظمت پروردگار در کل آفرینش بسیار بی کران است. این توجه سبب می شود که ما بیشتر به خود و ضعف های خویش التفات یافته و به درگاه پروردگار روی آوریم. عبارت رب السماوات و الارض حقیقت روشنی است، لکن در عین حال به انسان تذکر داده می شود تا دریابد همان ذاتی که سمیع و علیم است، همان پروردگار آسمان ها و زمین و مابین آن هاست ﴿رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِینَ﴾ از این بخش آیه چنین استظهار می کنم که عبارت ﴿إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِینَ﴾ بدین معناست که این حقایق برای کسانی بیان می شود که صاحب یقین هستند یا در زمره اهل یقین قرار می گیرند؛ نه آنکه ربوبیت پروردگار عالم مشروط به یقین آنان باشد، بلکه مقصود این است که بدانید و دریابید که آفریدگار آسمان ها و زمین و آنچه میان آن هاست خداست، چنانچه شما اهل یقین باشید. از تعبیر اهل یقین شاید بتوان دو نکته ظریف دریافت نمود: نخست آنکه انسان به طور متعارف به این مسائل ایمان می آورد؛ همان گونه که دیشب معروض داشتیم، یقین مرتبه ای فراتر از ایمان است و دیشب پیرامون مراتب حق الیقین و عین الیقین اشاراتی رفت. اصل بر این است که انسان پس از شناخت پروردگار به یقین دست یابد، لکن یقینی که به مرتبه اعلا برسد، چه بسا همگان واجد آن نباشند. از این رو قرآن کریم می فرماید ﴿إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِینَ﴾ در داستان حضرت ابراهیم علی نبینا و آله و علیه السلام نیز همین حقیقت جاری است آنجا که فرمود ﴿لَكِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی﴾ این درخواست برای آن است که من باور و ایمان دارم، اما خواهانم مرتبه یقینم فزونی یافته و آشکارتر گردد. ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ یُحْیِی وَیُمِیتُ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِینَ﴾ معبودی جز آن ذات یگانه وجود ندارد ﴿لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ﴾ اوست که حیات می بخشد و اوست که می میراند؛ او پروردگار شما و پروردگار نیاکان پیشین شماست. بدین معنا که همان گونه که پدران شما را پرورش داد، نیاکانی که سلسله آنان به حضرت آدم ابوالبشر علی نبینا و آله و علیه السلام منتهی می شود، همگی تحت پرورش پروردگار متعال بوده اند. رب و مربی آنان خداوند بود و هم او به امورشان سامان بخشید، روزی شان داد و تفکر و علم به آنان بخشید. ﴿رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِینَ﴾ پروردگار همه شما و پروردگار پدران نخستین شماست. تعبیر اولین دلالت بر گذشتگان و نیاکان پیشین دارد. ما به روشنی درمی یابیم که پدرانی داشته ایم و آنان نیز پدران و اجدادی داشته اند که سلسله وار به پیشینیان منتهی می شوند. این امری است که همگان بدان التفات دارند، اما ذکر تعبیر اولین یعنی از نقطه آغازین و نخستین نیاکان؛ بدین معنا که بدون وجود پدران نخستین، اساساً شما پدید نمی آمدید. لاجرم باید سلسله به پدر نخستین برسد که او را نیز خداوند متعال آفرید. از این امر دو نکته حاصل می شود: نخست آنکه بدانید همان ربوبیتی که شامل حال پدران و اجداد شما بود، برای شما نیز برقرار است و دوم آنکه بدانید اگر نیاکان نخستین شما نبودند، شما نیز قدم به عرصه وجود نمی نهادید. این یک پیوند تام و کامل از جانب پروردگار متعال است که تا زمان حاضر آثار نیاکان نخستین را در خویش احساس می کنید. بدون وجود پدران اولیه، شما بهره ای از هستی نداشتید، پس آن خدایی که پروردگار پیشینیان بود، اکنون پروردگار شما و به تعبیری پروردگار پسینیان نیز هست.
نقش اخلاص در دستیابی به مرتبه یقین
یقین فراتر از ایمان و برتر از آن است. در پاسخ به این پرسش که برای تحصیل مرتبه یقین چه باید کرد، باید گفت نخستین و مهم ترین عامل، اخلاص است. هر اندازه اخلاص انسان در اعمال فزونی یابد، مرتبه یقین او اعتلا می آیَد. این نکته بسیار ارزنده ای بود که روزی مرحوم شهید بزرگوار آیت الله مطهری رضوان الله تعالی علیه بیان داشتند؛ ایشان می فرمودند نخستین چیزی که انسان در تمامی اعمال خویش و اعمال دیگران در مواجهه با خود بدان توجه می نماید، عنصر اخلاص است. آن روز که این مطلب را از محضر ایشان شنیدیم، با تامل و مقایسه دریافتیم که حقیقت امر چنین است و انسان در هر عملی اخلاص را می سنجد. آدمی به چه کسی بیشتر دل می بندد؟ به آن کس که واجد اخلاص است. با چه کسی به تعبیر متداول مابین ما یزدی ها همبستگی تام یا یکی شدن جهان حاصل می شود؟ با کسی که مخلص باشد. این همبستگی بدین معناست که میان خود و او یگانگی می بیند؛ منیتی در میان نیست و اراده آنان بر یک امر واحد تعلق می گیرد؛ آنچه او اراده کند این نیز می خواهد و آنچه او کراهت دارد این نیز ترک می گوید. این همان مرتبه فنا و همدلی کامل است که در آن خودخواهی راهی ندارد. این حقیقت اخلاص است که در همه شئون جاری است. به فرموده ایشان، حتی کودک نیز در پی همین اخلاص است و نخستین دریافت او همین امر است. کودک این اخلاص بی پیرایه را در مادر خویش مشاهده می کند و از این رو به او وابستگی تام دارد؛ زیرا مادر تمام وجود خود را مخلصانه در طبق اخلاص نهاده و کودک این اخلاص را با تمام وجود درک می کند؛ لذا هرگز از او جدا نمی شود و برای رفع تمام نیازهایش به او رجوع می نماید. این اخلاص مرتبه ای بسیار گران سنگ دارد، به گونه ای که به فرموده آن شهید سعید، اولین سنجه انسان در ارزیابی پیوندهاست. حال اگر همین اخلاص را در رابطه با حضرت احدیت بسنجیم که پروردگار تمام هستی انسان را با فیض مخلصانه خویش آفریده و عطا فرموده است، این امر مایه حصول یقین می گردد. همان گونه که اگر به کودک سخنی خلاف محبت مادر بگویند، هرگز باور نمی کند، چرا که اخلاص را در مادر تجربه کرده است، در مواجهه با پروردگار نیز چنین است. عده ای نیز به مزاح می گویند تا زمانی که نفع مادی برقرار است و به عنوان مثال هزینه ای جهت تهیه بستنی پرداخت می کنی، ارادت نیز باقی است؛ در حالی که این ارادتِ مشروط به منافع مادی، فرسنگ ها با اخلاص فاصله دارد و ارزش آن تنها به میزان همان بهره مادی است؛ با قطع منفعت، ارادت نیز زایل می گردد. اما اخلاص حقیقی امری بسیار خطیر و بااهمیت است. خداوند رحمت فرماید یکی از ملازمان حضرت امام خمینی قدس سره را که در بیت ایشان خدمت می کرد. روزی وی را زیارت نمودیم و او بیان داشت: عمده ترین ویژگی که در تمام دوران خدمتگزاری در محضر امام مشاهده کردم، اخلاص بی شائبه ایشان بود و همین اخلاص والا سبب شد که روز به روز ارادت و قرب ما به ایشان فزونی یابد. واقعاً اخلاص چنین اثر عمیقی دارد. بفرمایید جناب عالی، بفرمایید. چنانچه دچار عارضه پادرد هستید، تمنا دارم در این جایگاه جلوس نمایید. بله، چرا که نه؟ بفرمایید. یا الله یا الله، در این موضع مستقر شوید. ابراز داشتند که امکان جلوس ندارند. پوزش می خواهم... غرض آنکه، بیان ایشان بسیار دلنشین و شیرین بود؛ اظهار می کرد من در تمام مدتی که در خدمتشان بودم، مجذوب اخلاص ایشان شدم. همچنین یکی از وعاظ مکرم یزد که خدایش بیامرزد مرحوم آقای شرفی نام داشتند، تکیه کلامشان در مواجهه با افراد واژه مخلصم بود. روزی کسی به ایشان خرده گرفت که این همه اظهار اخلاص چه ثمره ای برای تو داشت؟ ایشان پاسخ دادند اگر برای دنیای من ثمری نداشت، پروردگار برکتی به من عطا فرمود که تا پایان عمر مایه حیات معنوی من گردید. حقیقتاً نیز چنین بود و اخلاص ویژه ای در وجود ایشان متجلی بود. اکنون که ذکر خیری از آن مرحوم به میان آمد، شایسته است صلواتی نثار روح ایشان نماییم: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ بنابراین، در پاسخ به این پرسش که یقین چگونه حاصل می شود، باید گفت این مرتبه با اخلاص به دست می آید؛ هر اندازه مرتبه اخلاص مستحکم تر باشد، خداوند متعال به برکت آن، یقین را در قلوب انسان ها متمکن می سازد که این مایه نعمتی بسیار گران بهاست.
حقیقت شک و آثار بازی با آن در زندگی انسان
مبحث دیگری که در این آیه بدان اشاره شده و اقتضا دارد بدان توجه جدی مبذول داریم، مسئله شک است. در این خصوص مناسب است از شخصیت محترمی یاد کنم که خدایش رحمت کناد. روزی به همراه برادر مکرم خویش با یکی از بزرگان همراه بودیم؛ چون مخاطب شروع به سخن گفتن درباره موضوعی نمود، آن بزرگوار به وی فرمودند: آیا دچار تردید هستید؟ پس از آن وداع نمودند. بنده نیز عرض کردم بفرمایید. ایشان مجدداً فرمودند آیا شما نیز شک دارید؟ آن شخص شگفت زده شد و گفت من تنها پرسشی مطرح نمودم، چرا ایشان سخن از شک به میان آوردند؟ در پاسخ بیان شد که فردِ مبتلا به شک هرگز به سرمنزل مقصود نمی رسد؛ پس سزاوار است شکوک را فروگذاری؛ چرا که تو همواره پیرامون شک خویش می گردی و با تردید مواجه هستی. سال ها بعد که مجدداً با آن شخص ملاقات نمودم، دریافتم که وی پاسخی بسیار استوار یافته است. او بیان داشت از همان شبی که آن بزرگوار این تذکر را به من دادند، و آن وصف را بیان داشتند، دریافتم کلام ایشان عین حقیقت بوده و بنده حقیقتاً در بند شک گرفتار بوده ام. در نقطه مقابل یقین، شک قرار دارد؛ البته شک به معنای جهل محض یا انکار نیست، بلکه حالت تردیدی است که در آن فرد به ایمان و اعتقاد راسخ دست نیافته و از میراثی استوار بهره مند نگردیده است. در این مقام، آیه شریفه می فرماید ﴿بَلْ هُمْ فِی شَكٍّ یَلْعَبُونَ﴾ یعنی آنان در تردیدی به سر می برند که با آن سرگرم بازی هستند. این تعبیری بسیار لطیف است؛ بدین معنا که انسان بازیگر صحنه شده و خویشتن را با شکوک خویش سرگرم می سازد. پناه بر خدا از اینکه آدمی همواره با تردیدهای خویش بازی کند. در بازی های کودکانه عبرت های بسیاری نهفته است؛ کودک خانه ای می سازد و چون آن را برپا می دارد، ناگهان آن را فرو می ریزد و مجدداً شبیه به آن یا بهتر و بدتر از آن را بنا می کند و باز هم آن را ویران می سازد یا از روی لجاجت خرابش می کند. تعبیر یَلْعَبُونَ ناظر به همین حقیقت است که نوعی سرگرمی کاذب برای آدمی ایجاد می کند. واژه لعب در بسیاری از آیات شریف قرآن ناظر به لهو و سرگرمی است؛ تلاشی برای گذران وقت و اتلاف عمر، یا تسکین عقده های درونی با همین بازی ها و لهویات. در حالی که مؤمن هرگز برای عبث و بازی به این جهان نیامده است تا عمر خویش را بیهوده سپری کند. ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ﴾ نخستین چیزی که مؤمن سزاوار است از آن احتراز جوید، امور لغو، لهو و لعب است. در بسیاری از روایات شریف، این سه واژه لغو، لهو و لعب تقریباً به عنوان مترادفات ذکر شده اند که همگی بر سرگرمی های بیهوده و اتلاف عمر دلالت دارند. انسان اگر قدر و منزلت عمر خویش را درنیابد و با بازیچه ها سرگرم باشد، ناگهان با حضور ملک الموت مواجه خواهد شد که او را فرا می خواند؛ در آن هنگام هر چه التماس ملایمت و خوش رفتاری کند، پاسخ خواهد شنید که رفتار ما متناسب با اعمال پیشین توست و اقوال کنونی تو ملاک عمل نخواهد بود، بلکه ملاک همان فرصتی بود که در دنیا داشتی و اکنون دیگر رخصتی برای عمل باقی نمانده است.
علل سقوط معنوی و ویژگی های ایمان مستقر و مستعار
در پاسخ به پرسش یکی از افاضل مبنی بر اینکه دلیل تنزل انسان از مرتبه یقین به مرتبه شک چیست، باید گفت منشأ این سقوط نیز همین امر است. هنگامی که انسان در رتبه ای والا قرار می گیرد اما قدر خویشتن را نمی شناسد و در صیانت از آن اهتمام نمی ورزد، وساوس شیطانی، هواهای نفسانی و تمایلات شهوانی در او رخنه می کنند. ورود به این تخیلات نفسانی و شهوات، سرآغاز هبوط اوست؛ تا آنجا که می بینیم نعمتی را که با مرارت بسیار به دست آورده و به مقامی شامخ نایل شده بود، یک باره از دست می دهد. بنده نمونه های بسیاری از این دست را مشاهده نموده ام و حتی در وجود خویش نیز بدان واقفم؛ افرادی را دیده ام که با چه سختی و مجاهدتی در تحصیل علم و عمل به درجات عالی می رسند، اما به مجرد دستیابی به آن پایگاه رفیع، تمامی دستاوردها را از دست می دهند بدون آنکه علتی ظاهری برای آن بیابند. علت این سقوط، همان پیروی از اهواء نفسانی، تسلیم در برابر شیاطین و کبر ناشی از دستیابی به آن مقام است که موجب انحطاط در تمام مراتب معنوی می گردد. در وجود انسان، حب نفس، حب ریاست، حب مقام، حب شهرت، حب فرزند و حب مال دنیا نهفته است که طغیان هر یک از این ها مایه ابتلای شدید است. طغیان نفس در این امور، بلایی عظیم برای انسان به شمار می رود و چون این جریان آغاز گردد، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه چنان است که گویی انسان در مسیر سیلابی بنیان کن قرار گرفته که او را با خود می برد. هوای نفس، حب شهرت و حب مقام سیلابی ویرانگر است که انسان را در کام خود می کشد، در حالی که او گمان می کند در مسیر صلاح گام برمی دارد، اما این فرآیند جز سقوط محض نیست و موجب هدررفت تمامی زحمات گذشته می گردد. متأسفانه این حقیقت تلخ جریان دارد و جمیع عبادات، خدمات و توجهاتی که فرد به آستان حضرت حق داشته است، تباه می گردد. در روایتی از کتاب شریف اصول کافی، سرگذشت شخصی به نام ابن خطاب ذکر شده است که روزگاری دراز از تلامذه حضرت امام جعفر صادق سلام الله علیه بود؛ شایان ذکر است جهت رفاه حال مخاطبان گرامی که دچار پادرد هستند، تقاضا گردید در جایگاه مناسب تری جلوس فرمایند. وی ظاهراً از برجسته ترین شاگردان امام به شمار می رفت و بسیار مورد وثوق اصحاب قرار داشت و حضرت نیز به وی عنایت خاص داشتند. او مردی فهیم بود که البته با دیگر هم نامان خود تفاوت داشت. آوازه ابن خطاب چنان در میان عام و خاص پیچیده بود که همگان او را می شناختند. پیش از مطالعه این روایت، بنده از برخی احوال بسیار مکدر می شدم، اما با دیدن این روایت، تسلی خاطر یافتم. وی که سرآمد تلامذه بود و حتی به مناصبی دست یافت، سرانجام به انحطاط گرایید. روزی در ملاقات با یکی از بزرگان، توجه ایشان را به این روایت معطوف داشتم و معروض داشتم که گاه انسان ممکن است مصداق چنین سقوطی گردد؛ لذا شایسته است مراقبت فرمایید تا مبادا مصداقی از این روایت حاصل شود. بنده که فاقد شایستگی بوده و تنها در حد وسع خویش به تدریس اشتغال داشته ام، اما شما که در این مسند قرار دارید باید بسیار مراقب باشید. سرانجام ابن خطاب با وجود آن شهرت، مورد تبری و لعن اصحاب قرار گرفت و در زمره مطرودین درآمد و عاقبت امر او به تباهی کشیده شد؛ به گونه ای که نام وی با لعن قرین گشت. این همان نمونه انحطاط است، همان گونه که بلعم باعور نیز با آن مرتبه علمی، چنان سقوط نمود که مستوجب طرد گردید. روزی شخصی با تأثر فراوان به محضر حضرت امام جعفر صادق علیه السلام شرفیاب شد و عرض کرد که چگونه فردی با آن سابقه درخشان در شاگردی شما، امروز ملعون و مطرود گردیده است؟ حضرت برای تبیین پاسخ، او را به فرزند خردسال خویش، حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام ارجاع دادند. وی شرفیاب محضر آن بزرگوار شد که در سنین کودکی بودند. ایشان فرمودند پاسخ پرسش شما این است که ایمان بر دو قسم است: نخست ایمان مستقر و ثابت، و دوم ایمان مستعار و عاریه ای. کسانی که واجد ایمان عاریه ای هستند، در فرجام کار دچار چنین انحطاطی می گردند. پاسخ حضرت ابوالحسن موسی بن جعفر علیهما السلام روشن ساخت که آن شخص واجد ایمانی عاریه ای بوده و آن را از دست داده است. چون آن مرد خواست مرخص شود و وداع کند، حضرت امام صادق علیه السلام از او پرسیدند آیا پاسخ خویش را دریافت نمودی؟ عرض کرد بله، بیان حضرت بسیار وافی و روشنگر بود. در روایت دیگری نیز از حضرت خاتم الانبیاء محمد مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده است که ایمان بر دو قسم مستقر و مستعار است و چه بسیارند افرادی که ایمانشان عاریه ای بوده و در نهایت سلب می گردد. در خصوص مبحث شک، باید گفت که طبع بشر همواره در پی نوعی بازیگری و سرگرمی است. روزی بزرگواران درباره دو شخص فرمودند که آنان نیز سرگرم بازیچه اند. بازیگری با نهاد انسان عجین شده و او مدام در پی بهانه ای برای سرگرمی است. در این میان، بزرگ ترین مایه بازی در وجود انسان، شک و تردید است. آدمی شب و روز را با شکوک خویش سپری می کند؛ مدام آن را ارزیابی کرده، بالا و پایین می برد، موضوعی را رد می کند و سپس می پذیرد و دگربار طرد می نماید و با آن سرگرم می شود؛ شبیه به بازی با برخی حیوانات اهلی نظیر گربه که نوعی سرگرمی دوطرفه ایجاد می کند. بازیگری با شک امری خطیر است که آیه شریفه بدان اشاره دارد: ﴿بَلْ هُمْ فِی شَكٍّ یَلْعَبُونَ﴾ اینان در شکی به سر می برند که با آن بازی می کنند و از این وضعیت ناخرسند نیستند، چرا که شکوک را مایه سرگرمی خویش قرار داده اند. این بزرگ ترین آفت یقین است که انسان خود را درگیر شکوک ساخته و با آن ها بازی کند، چرا که این امر مانع از تاثیرگذار شدن یقین در وجود او می گردد.
مبدأ آفرینش جهان از منظر سوره دخان و دستاوردهای علمی آن
موضوع بسیار با عظمتی که در این سوره شریفه مطرح گردیده و فهم آن نیز با دشواری و ظرافت علمی همراه است، نیازمند تامل عمیق است. ضوابط و مبانی فهم این موضوع بسیار ثقیل است؛ هرچند مفسران عالی قدر در تفاسیر خویش در حد توان علمی خود بدان پرداخته اند، لکن درک حقیقت آن همچنان مستلزم تلاشی بزرگ است. ان شاءالله چنانچه توفیق رفیق گردد، فردا شب که ظاهراً آخرین شب مباحث است، به قدر وسع پیرامون این موضوع سخن خواهیم گفت. این سوره مبارکه دخان، پس از طرح مباحث کلیدی شب قدر و لیله مبارکه، آفرینش جهان هستی را وجهه همت خود قرار داده که اصل و اساس معارف است. تناسب شگرف این مبحث در آن است که پس از تنبه دادن انسان به حقیقت شب قدر و نزول قرآن کریم، مسیر بحث به سوی کل نظام آفرینش امتداد می یابد. نام گذاری این سوره به دخان به سبب آن است که مهم ترین نشانه مطرح شده در آن، پدیده دخان است؛ چرا که آغاز خلقت جهان از حقیقتی شبیه به دخان شکل گرفته است. بسیاری از اندیشمندان و فیزیکدانان متدین معاصر، چون این آیات را تلاوت نمودیم، تصدیق کردند که تبیین مبدأ آفرینش از بزرگ ترین معجزات علمی قرآن به شمار می رود. دریغا که میزان توجه بشر به این امر خطیر و کیفیت نظام اولیه خلقت ناچیز است. در سالیانی که توفیق هم نشینی با اساتید گران قدر دانشگاهی را به واسطه علامه فقید حضرت آیت الله ابوالحسن شعرانی قدس سره داشتیم، با متخصصین مباحث فنی خلقت آشنا شدیم و متعاقباً با برقراری ارتباطات علمی با شهید مطهری، بهره های وافری بردیم. در فرصت های پیش رو نیز اگر توفیق زیارت برخی از این اساتید مهذب و ژرف اندیش حاصل شود، سودمند خواهد بود. بر اساس آخرین یافته های کیهان شناسی، آنان نیز معتقدند آغازه نظام آفرینش از ماده ای شبیه به توده گاز و غبار دخان بوده است. اگر بخواهیم این حقیقت علمی را با زبانی ساده برای توده مردم بیان کنیم، باید بگوییم دودی که کل عالم و اجرام آسمانی اعم از نجوم، قمر، شمس و زمین از آن پدید آمده اند. قرآن کریم از واژگانی چون دخان که در ذهن مخاطب عام مفهوم مشخصی داشت، برای انتقال به معانی برتر و حقایق تکوینی مافوق استفاده کرده است؛ زیرا همان گونه که پیش تر توضیح داده شد، مفاهیم همواره مصادیق نوین پدید می آورند و شارع مقدس الفاظ مأنوس را به ساحت حقایق رفیع تر در عالم امر ارتقا می دهد. آیه شریفه ﴿فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِینٍ﴾ ناظر به همین پدیده دخان مبین است. این خطاب که امر به مراقبت و انتظار دارد فَارْتَقِبْ ناظر به حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم است. دانشمندان فیزیک و فلاسفه بر این باورند که همان گونه که جهان روزی از دخان آغاز گردید، روزی نیز فرومی پاشد و به همان حالت نخست بازمی گردد و آسمان جلوه گاه دخانی مبین می گردد. قرآن کریم در این آیه دو فایده مهم را برای ما ترسیم می کند: نخست تذکر نسبت به وقوع عذابی عظیم در هنگام برچیده شدن بساط گیتی، تا همگان بدانند عذاب الهی برای بدکاران محفوظ و برقرار است. دوم آنکه اساساً غرض از نزول قرآن، تذکر و تنبه بخشیدن است، چرا که یکی از اسامی شریف قرآن، ذکر است؛ غرض آن است که بشر از مرکب کبر و غرور به زیر آید و به ضعف خویش در این پهنه گیتی آگاه شود و دریابد که سرانجام به همان مبدأ نخست بازخواهد گشت؛ لکن تا زمان فرارسیدن اجل محتوم، به وی مهلت توبه و انابه و ساماندهی امور معنوی اعطا گردیده است.
ارزش بی بدیل نعمت دعا و اهمیت صیانت از فرصت عمر
در آستانه شب های مبارک قدر، شایسته است به یکی از مواهب عظمای پروردگار یعنی نعمت دعا توجه نماییم. تشرف به درگاه الهی و تضرع به آستان حق نعمتی بی بدیل است، چنان که حضرت حق خود فرموده است ﴿ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ﴾ یعنی مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. بنا به فرموده عارف واصل حضرت آیت الله بهجت قدس سره که پاره ای اوقات از رسانه ها نیز پخش می گردد، شخصی اصرار بر دعایی خاص برای تامین مسکن داشت؛ لکن بعداً به وی متذکر شدند که اگرچه استجابت آن امر به مصلحتت نبود، اما به برکت آن دعاها، بر طول عمرت افزوده شد؛ به خاطر دارم که فرمودند حدود بیست سال بر عمر وی افزوده گردید. از او پرسیدند آیا مایل بودی استجابت به این شکل رخ دهد؟ پاسخ داد آری، این استجابت از هر امر دیگری برتر است؛ چرا که فزونی بیست سال بر عمر انسان موهبتی بس بزرگ است. آیا شما نیز چنین نمی اندیشید؟ آیا ترجیح نمی دهید که در قبال حاجات دیگر، بر طول عمرتان افزوده شود؟ امور دنیوی نظیر همسر شایسته، مسکن وسیع یا مرکب مناسب اگرچه مطلوبند، لکن با نعمت عمر قابل قیاس نیستند. عامه مردم می گویند وقت طلاست، در حالی که عمر فراتر از طلاست؛ طلا در صورت فقدان دگربار به دست می آید، اما عمر چون سپری گردد هرگز بازگشتی نخواهد داشت. طلا هرگز هم پایه عمر نیست؛ طلا سرانجام مصرف شده یا جایگزین می یابد، اما عمر را بدیلی نیست. البته چنانچه مصلحت و لیاقت برقرار باشد، تحقق هر دو امر مطلوب است و تفضل الهی را مرزی نیست. خداوند رحمت فرماید شخص محترمی را که از وی نقل است که می گفت: پدر خویش را نزد یکی از پزشکان حاذق و متعهد کشور بردم. آن پزشک پس از معاینه اعلام داشت که تنها راه نجات بیمار، جراحی عاجل است و بدون آن امیدی به بهبود نیست. پسر بیمار با الحاح فراوان التماس دعا داشت تا عمل جراحی با موفقیت انجام پذیرد. پزشک به فرزند بیمار اظهار داشت: حتی در صورت موفقیت کامل جراحی، حداکثر طول عمر بیمار بین یک سال و نیم تا دو سال خواهد بود. فرزند بیمار با خود اندیشید که یک سال و نیم یا دو سال نیز فرصتی بسیار مغتنم و طولانی برای بهره مندی از حیات است و کارها و طاعات بسیاری را می توان در این مدت به انجام رساند؛ در حالی که بدون جراحی، حیات او فوراً خاتمه می یافت. حقیقتاً چنین است؛ ارزش عمر تنها زمانی آشکار می گردد که انسان در آستانه پایان آن قرار گیرد. فزونی یک سال و نیم بر عمر، نعمتی مستوجب شکر فراوان است. انسانی که به این حقیقت واقف گردد، دیگر دلمشغول تجملات دنیا نظیر مسکن و امثال آن نخواهد بود. در تأیید این کلام، به خاطر دارم روزی به همراه فرزند مکرم خویش، جناب حاج سید احمد آقا، عازم یزد بودیم که در میان راه شاهد سانحه رانندگی دلخراشی بودیم؛ خودروی سواری به زیر چرخ های کامیون رفته و شاسی آن تا فرمان خودرو کاملاً مچاله شده بود. سرنشین جلو که جوانی دانشجو بود تحت فشار شدید آهن پاره ها قرار گرفته و در وضعیت وخیمی به سر می برد. خودرو را به حاشیه جاده هدایت کرده بودند و تلاش می کردند مصدومان را از میان آهن پاره ها نجات دهند. فرمان خودرو تا ناحیه شکم راننده پیش رفته بود و امدادگران با استفاده از ابزار و جک تلاش می کردند او را رها سازند و راننده نیز با سختی تمام سعی در نجات خویش داشت. در آن لحظه این حقیقت در ذهن بنده مجسم گردید که این مرکبی که روزگاری مایه دلبستگی و افتخار صاحبش بود، اکنون به وبال جان او مبدل گشته و او تنها در پی خلاصی از آن است. آیا راننده جان باخته بود؟ خیر، به لطف الهی زنده مانده بود هرچند جراحات سختی داشت. امدادگران با دشواری فراوان درهای خودرو را برای نجات آنان گشودند و ما یکی از مصدومان را به بیمارستان اردکان منتقل نمودیم. مصدوم در طول مسیر توان سخن گفتن نداشت، لکن این عبرت در ذهن بنده متمکن گردید که مالی که تا دیروز ثروت پنداشته می شد، اکنون وبالی است که انسان تنها خواهان رهایی از آن جهت حفظ جان خویش است. هنگامی که مال دنیا وبال گردن آدمی گردد، در آستانه مرگ آرزو می کند که ای کاش فاقد هرگونه تجمل و مسکن مجلل بود تا از این گرفتاری خلاص یابد. در حادثه ای دیگر نیز نقل شده است که سرنشین خودرو به سبب بستن کمربند ایمنی و وقوع حریق، امکان خروج نیافت و جان باخت، در حالی که دیگر سرنشینان بدون کمربند نجات یافتند. حقیقت امر همین است که دلبستگی به امور مادی گاه مایه فرجام ناگوار می گردد.