جلسه 1403/12/26

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل وجودی نزول و مراتب تقدیر/حقیقت شناسی سوره دخان و قدر /معارف و تفسیر قرآن



 
موضوع: معارف و تفسیر قرآن/حقیقت شناسی سوره دخان و قدر /تحلیل وجودی نزول و مراتب تقدیر
 
تبیین عظمت و برکت شب نزول قرآن کریم در سوره دخان
پیش از این، مباحثی پیرامون سوره مبارکه دخان مطرح گردید که در ادامه، به پی گرفتن همان مباحث مبادرت می ورزیم. ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ﴾ این بحث، مبحثی بسیار مبسوط و با عظمت است؛ چرا که در قرآن کریم درباره شب قدر، یکی از تعابیر این است که ﴿لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾ و عبارت ﴿لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ﴾ شَهْرٍ افاده می کند که این شب از هزار ماه برتر و والاتر است. جریان دیگر، جریان نزول ملائکه است که فرموده اند در شب قدر ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ﴾ صورت می پذیرد. در این آیه شریفه، از این شب به لیله مبارکه تعبیر شده است؛ ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ﴾ ویژگی این شبی که قرآن در آن نازل شده است وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ می باشد. ظاهراً ضمیر در عبارت إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ نیز به کتاب مبین مرجعیت دارد؛ بدین معنا که هرچند تفاسیر و تاویل های دیگری از حیث مصداق در روایات و اخبار وارد شده است، اما در این موضع، مراد نزول کتاب مبین است؛ یعنی عبارت إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ دلالت بر این دارد که ما این کتاب مبین را نازل نمودیم فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ. قاعدتاً حرف جرّ «فی» نیز افاده معنای ظرفیت می کند، یعنی این نزول در مجرای این شب مبارک واقع شده است. شایان ذکر است که ویژگی هایی موجب اتصاف این شب به صفت مبارکه و برکت خیزی آن می گردد. یکی از این وجوه، نزول رحمت های خاصه الهیه در این شب است. اگرچه تمامی ازمنه و اوقات، اعم از شب و روز، ذاتاً واجد عظمت و مظهر مواهب الهی هستند، لکن این شب به جهت ویژگی های متمایز و خاصه ای نظیر هبوط ملائکه و نزول قرآن کریم در آن، از اهمیت مضاعفی برخوردار گشته و متصف به لیله مبارکه شده است. هرچند در آیه شریفه سوره مبارکه قدر، تعبیر لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ برای تقریب ذهن و تبیین عظمت آن جهت فهم مکلّفین آمده است، به این معنا که هزار ماه تقریباً معادل طول عمر طبیعی و متعارف یک انسان است و آن شب واحد با کل این دوران برابری می کند، اما با این حال خطاب به پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم صادر می شود که وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ؛ این تعبیر حاکی از عظمت بی کرانی است که ادراک آن خارج از حد مباحثات علمی و متعارف بشری بوده و مافوق پویایی های ادراکی انسان قرار دارد. بنابراین، یک وجه همان عظمت خارق العاده ای است که با خطاب ﴿وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ﴾ بیان شده است. دیدگاه دیگر در این مقام آن است که تعبیر فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ نشان می دهد این شب متمایز از سایر شب هاست و واجد عظمتی تکوینی است که منشأ برکت گشته است؛ چرا که پروردگار برکات خاصه ای را برای این شب مقدر فرموده است که در قالب فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ متجلی می شود.
مفهوم شناسی انذار و حقیقت تکوینی آن در ساحت هدایت
عبارت ﴿إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ﴾ بدین معناست که ما وظیفه و رسالت خویش را به واسطه قرآن کریم به فرجام رسانده ایم که همان انذار است. انذار در حقیقت به معنای تنبیه، بیدارباش و متوجه ساختن مخاطب است که در زبان فارسی می توان از آن به هشدار تعبیر کرد. به عنوان تمثیل، همانند آن است که شخصی در موضعی نشسته باشد و با اشاره ای او را متنبه سازند و تذکر دهند که این جایگاه بسیار خطیر است، یا خطیب در حال ایراد مطلبی بس حائز اهمیت است، و یا موضوعی که در برابر دیدگان او قرار دارد نیازمند تامل و تدقیق بیشتری است. این فرآیند، همان هشدار دادن و آگاهانیدن است. حقیقت این وظیفه برای همگان قابل درک است؛ به تعبیری، خداوند تبارک و تعالی به انسان هوش و استعدادی عطا فرموده که بتواند امور را عالمانه دریابد و ادراک کند. از همین روی، نیل به مقام علم حاصل می شود. پیش تر تبیین گردید که کثیری از اعاظم فلاسفه و اندیشمندان بر این باورند که علم اصالتاً از مقوله تذکر و یادآوری است. نوع انسان ها به طور فطری و طبیعی قابلیت آشنایی با علوم را دارا هستند و با اندک تاملی بدان تفطن می بیند و از فهم طبیعی بهره مندند؛ هرچند این حقایق در قالب فرمول های علمی بازتعریف و کشف شده باشند، اما در همان مواضع نیز هنگامی که شخص متوجه حقیقت می شود، درمی یابد که آن مسئله در اعماق جان و فطرت او بدیهی و روشن بوده است. بناءً علی هذا، انذار صرفاً جهت تنبیه، ایجاد هوشیاری و سوق دادن مکلّف به سوی علم و معرفت است. در این میان این پرسش مطرح می شود که آیا انذار امری هولناک و ترس آور است یا امری مطلوب و پسندیده؟ مسئله اساسی این است که در زبان فارسی، نه اینکه فاقد معادل باشیم، بلکه معادل دقیق واژگان اصیل عربی، به ویژه اصطلاحات قرآنی را در اختیار نداریم؛ از این رو، برخی به خطا انذار را به تخویف و ترساندن معنا کرده اند، در حالی که ماهیت آن چنین نیست. انذار در واقع هشداری است جهت تفطن به تکالیف؛ و از آنجا که بار تکلیف سنگین است، انسان دچار نوعی اضطراب و دغدغه مندی نسبت به انجام آن می شود، وگرنه ذات انذار ترذیذ و ترساندنِ صِرف نیست. به بیان دیگر، مقصود این نیست که متعاقب انذار، لزوماً امری هولناک تصویر شود؛ بدین نحو که اگر در این مسیر گام برندارید، به چنین مهلکه هایی سقوط خواهید کرد؛ بلکه انذار می تواند هشدار بر این باشد که در صورت عدم اقدام، از مواهب و فیوضات کثیری محروم خواهید ماند. احسنت؛ در این مقام، حالات افراد متفاوت است. چه بسا فردی با استماع انذار و تنبه یافتن، مسرور و شادمان گردد و به جای اتصاف به حالت عبوس و چهره ای درهم کشیده، انبساط خاطر یابد. لکن جوهر اصلی انذار آن است که وقتی انسان سنگینی بار تکلیف را درک می کند، نوعی خشیت و دغدغه وجودی او را فرا می گیرد. آیا این امر با مقوله غفلت نیز ارتباطی دارد؟ بله، احسنت؛ با مقوله غفلت نیز پیوندی وثیق دارد. به این معنا که انسان باید با هوشیاری، حقیقت نفس الامری را دریابد و غایت انذار نیز همین است که مخاطب پس از تنبه، به واقعیت امر پی برده و در مسیر حقیقت مجاهدت نماید.
وجه ترجیح تعبیر لیل بر یوم در ظرف تنزل به نشئه خلق
همچنین تعبیر لیله شایان تامل است؛ زیرا در مواضع مربوط به قیامت همواره تعبیر یوم به کار می رود، اما در ساحت دنیا تعابیر ناظر به شب است، مانند لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ و إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ. بله، در این خصوص نکته ای را پیش تر در مباحث شب های نخستین معروض داشتم؛ نزول از عالم امر به نشئه خلق، سبب می شود که مرتبه نازله، سایه ای از آن حقیقت نفس الامری گردد. بنابر این، استعمال واژه لیله از این روی است که حقیقت امر بر توده مردم پوشیده و مخفی است، نظیر تقابل شب و روز؛ امور روز را همگان آشکارا مشاهده می کنند، اما حقایق شب را صرفاً خواص درمی یابند و عامه مردم از ادراک آن غافلند. این یک وجه است که مورد توجه حضرت عالی نیز قرار گرفت. وجه دیگر آن است که اصالتاً ذات مسئله تنزل، مقتضیِ حالت لیلیت است؛ چرا که حقیقت تا پیش از تنزل، در مرتبه نورانیت محض و کمال مطلق است، اما چون تنزل می یابد، مرتبه ای نازل و ظلی از آن حقیقت برین و بهره ای از لیلیت را واجد می گردد و از این جهت، متصف به لیله مبارکه می شود. مجموع این امور حاکی از آن است که این مرتبه به عنوان جلوه ای از عالم امر، حقیقتاً لیلة المبارکه است. تبیین دیگری نیز همان بود که در ذهن شریف شما گذشت و پیش تر نیز معروض شد؛ بدین معنا که واژه یوم غالباً برای امور متعلق به عالم امر استعمال می شود و لیل برای عالم خلق؛ یعنی هر آنچه به نشئه خلق تعلق دارد متصف به لیل، و آنچه به عالم امر منسوب است متصف به یوم می گردد که این دو مفهوم در تقابل با یکدیگرند. در نهایت، هنگامی که زمان بندی معینی در این نشئه مد نظر باشد، تعبیر لَيْلَةِ الْقَدْرِ جاری می گردد. مستحضر شدید؟ بله، همان گونه که بیان فرمودید ﴿قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي﴾؛ هر آنچه فراتر از این عالم مادی باشد، در لسان قرآن به عنوان عالم امر تعبیر می شود، نظیر ﴿بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ که ملکوت هر شیء، نشانگر جنبه امری آن است.
تمایز مراتب قضا و قدر و کیفیت ثبات در عالم خلق
و این امر در مرتبه تقدیر و قضا چگونه تبیین می گردد؟ البته این فرمایش حضرت عالی پیش تر در جلسه ای به تفصیل مورد بحث قرار گرفت که تمایز میان قضا و قدر به چه اعتباری است. اندیشمندان جهت تقریب ذهن تمثیلاتی آورده اند؛ از جمله اینکه اگر دواتی را برای نگارش بردارند، آنچه نگاشته می شود مرتبه تقدیر است، اما حقیقت جمعی که ماورای این نگارش و در مرتبه جمع الجمع قرار دارد، قضا نامیده می شود. وجه نام گذاری به قضا آن است که اراده الهی باید آن را تایید و تثبیت نماید؛ و قضای الهی به معنای تثبیت است. بنابراین، عالم قضا موطن تثبیت و عالم قدر موطن تقدیر است و این دو مرتبه مترتب بر یکدیگر و توأم با هم هستند. مستحضر گشتید؟ مستدعی است بفرمایید آیا یوم ناظر به عالم امر است؟ بلی، متعلق به عالم امر است. که واجد ثبات است؟ بله، موطن تثبیت و عالم نفس الامری است که حقیقت اشیاء در آنجا تقرر دارد. و آن مرتبه از دسترس تصرف خارج است؟ بله، کاملاً صحیح است. عذر می خواهم، آیا در مرتبه خلق نیز اموری وجود دارند که خارج از حیطه تصرف باشند؟ بله، در هر دو مرتبه اموری هستند که از حیطه تصرف و قدرت نفوذ انسان خارج می باشند. لکن ممکن است بنا بر مشیت و اراده الهی، برخی از این امور در اختیار ملائکه قرار گیرد، و در مقابل، اموری نیز وجود دارد که فرشتگان را نیز راهی به تصرف در آن ها نیست. آیا یوم به جهت برخورداری از اهمیت، واجد ثبات است؟ بله، چنین است. و عالم خلق چطور؟ عالم خلق مقرون به دگرگونی و تغییر است. آیا احتمال ثبات نیز در آن می رود؟ هم قابلیت دگرگونی دارد و هم می تواند ثبات داشته باشد؛ یعنی امکان استقرار ثبات در آن متصور است. بله، در مواضعی، حق تعالی بر اساس مصلحت تامه خویش، جریان تقدیر را به گونه ای قرار می دهد که امکان تغییر آن نه برای دیگران و نه مقتضای سنت الهی باشد؛ لذا پروردگار آن امر را تثبیت نموده و ثبات می بخشد.
تفسیر آیه فیها یفرق کل امر حکیم و نسبت آن با حقیقت نفس الامر
نکته بسیار ظریفی که مطرح گردید، آیه شریفه ﴿فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ﴾ است. پیش تر اشاره شد که برای قرآن کریم اوصافی در آیات و روایات نبوی ذکر گردیده که یکی از آن ها فرقان بودن است. در عبارت ﴿فِيهَا يُفْرَقُ﴾ مراد این است که در این کتاب مبین، هر امری تفصیل و تفریق می یابد. البته ضمیر مجرور در «فیها» می تواند به لیله نیز عودت نماید؛ یعنی در این شب مبارک، بر اساس تقدیر امور، تفریق حاصل می شود و هر بخشی از بخش دیگر متمایز می گردد؛ چرا که با جریان تقدیر در عالم، تفرقه و تمایز رخ می دهد که ﴿فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ﴾. هر امری که از عالم علوی تنزل می یابد، مقرون به حکمت است. برای حکمت معانی متعددی ذکر نموده اند؛ اما مناسب ترین معنا در این مقام که مطمح نظر ماست، همانا استحکام و پیراستگی از هرگونه شائبه، دخالت های شیطانی و امور زاید و خارج از موضوع (به اصطلاح طلاب، امور خارج از متن) است تا چیزی بدان ملحق نگردد؛ این امر مستحکم را حکیم می نامیم. در مورد هر امر استواری که بر مدار حکمت الهی قرار دارد، خداوند در این لیله مبارکه تقدیر فرموده است که فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ محقق می شود. آیا یفرق دلالت بر جداسازی و متمایز نمودن دارد، و حکیم دلالت بر تثبیت و استواری؟ بله، حکیم دلالت بر تثبیت و احکام دارد. اما واژه یفرق از این جهت است که در هر فعلی، اعم از امور دنیوی و اخروی، نهایتاً شائبه ها و تداخلاتی عارض می گردد؛ زیرا مواجهه with انسان مقتضی آن است که حالات و جهات بشری با حقیقت امر مشوب و مخلوط شود؛ لذا هنگامی که این زواید و شوائب مرتفع و تفکیک گردند، تفریق حاصل می شود. آیا مقصود از این امر حکیم، همین امور متعلق به عالم دنیاست؟ بله، امور دنیوی است که از اختلاط با زواید صیانت می شود. در موضعی دیگر پیرامون قرآن کریم آمده است ﴿وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٍ﴾ که در آنجا تعبیر علیّ افاده رفعت و علو مرتبه ای را می کند که ایدی خلایق بدان نخواهد رسید. برداشت بنده در این مقام، مثلاً در آیات سوره مبارکه زخرف، این است که خداوند تبارک و تعالی در توصیف سفینه حضرت نوح علیه السلام تعبیر ﴿ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ﴾ را به کار برده است؛ بنده معتقدم در تعبیر ﴿لَعَلِيٌّ حَكِيمٍ﴾ واژه علیّ ناظر به رفعت آن الواح، و حکیم ناظر به استحکام دسر و میخ هاست. بله، دقیقاً همین طور است؛ این تحلیل کاملاً منطبق بر واقع است. حقیقتی است ناظر به توجه به عالم معنا و حقیقت واقعی که از آن به نفس الامر تعبیر می کنیم؛ یعنی همان نفس الامری که مافوق عالم برزخ و ماده است. این مرتبه اول است؛ اما صفت حکیم به حسب مقام عمل و اجرا عارض می گردد تا در مقام تحقق، واجد تثبیت باشد؛ به گونه ای که هم منطبق بر عالم علوی باشد و هم تثبیت گردد تا شائبه ای در آن راه نیابد. نظیر آنکه در علوم عقلی گفته می شود فلان گزاره، عقلانیِ محض است و گاه گفته می شود عقلانی است لکن قوه خیال نیز در آن تصرف نموده است و مابقی مباحث.