جلسه 1403/12/25

بسم الله الرحمن الرحیم



ضابطه عرضه اخبار بر کتاب الله/مرجعیت قرآن در سنجش روایات /تفسیر و علوم حدیث



 
موضوع: تفسیر و علوم حدیث/مرجعیت قرآن در سنجش روایات /ضابطه عرضه اخبار بر کتاب الله
 
مقدمه و فضیلت سوره مبارکه دخان
در این شب فرخنده که مصادف با سالروز ولادت باسعادت سبط اکبر، حضرت امام حسن مجتبی عليه السلام است؛ همان شخصیت والامقامی که خصایص بی بدیل ایشان در حدیث شریف و مشهور إِنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ تجلی یافته است، مراتب تبریک و تهنیت خویش را به پیشگاه مقدس حضرت ولی عصر ارواحنا لتراب مقدمه الفداء، فرزند بزرگوار ایشان و نیز به محضر شریف مراجع معظم تقلید، به ویژه مقام معظم رهبری، دانشگاهیان گران قدر، حوزه های علمیه محترم، اساتید معزز و طلاب گرامی تقدیم می داریم. در ادامه مباحث شب های گذشته پیرامون سوره مبارکه دخان، معروض می دارد که این سوره در اصل آفرینش و موازین خلقت نازل شده است. آغاز این سوره با عبارات شریفه ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ مزین گردیده است. پیش از این، در یکی از جلسات برخی از ویژگی ها و فضایل این سوره را که در روایات نقل شده است تشریح نمودیم؛ اما در حال حاضر، محور اصلی بحث بر عظمت و جایگاه والای شب بسیار مهمی به نام شب قدر استوار است که در این سوره از آن با عنوان ﴿لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ﴾ یاد شده است.
تاویل باطنی سوگندهای آغازین سوره و مرجعیت قرآن کریم
در خصوص آیات شریفه ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ چنانچه سوگند ابتدایی سوره اشاره به آن رمز خاص ولایی داشته باشد، بر مبنای احادیث شریف، مقصود از آن وجود مبارک حضرت خاتم الانبیاء محمد مصطفی صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و آل طاهرین ایشان صلوات الله علیهم اجمعین است. این اشارات، مبیّن عظمت و جلالت شأن ایشان در کل هندسه آفرینش و نظام خلقت است؛ نظامی که خداوند متعال انسان را در راس مخلوقات آن و وجود نازنین پیامبر اکرم صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ را در صدر تمامی بشریت قرار داده است. از این رو، سوگند به ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ در حقیقت سوگند به مقام شامخ پیامبر اعظم صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و کتاب مبین است. شایان توجه است که این مصحف شریف دارای اسامی متعددی همچون قرآن کریم و قرآن مجید است که در روایات نقل گردیده اند و یکی از بارزترین آن ها کتاب مبین یا قرآن مبین می باشد. در این موضع، سوگند یاد شده به کتابی تعلق گرفته است که ویژگی بارز آن روشنگری است؛ بدین معنا که هرگاه انسان در مسائل حیات خویش دچار ابهام، اجمال یا پیچیدگی گردد، با مراجعه به قرآن کریم حقیقت امر برای او مکشوف و مبرهن خواهد شد. بر همین اساس، در شریعت مطهر دستور صادر شده است که چنانچه با روایاتی مواجه شدید که درک و فهم مفاهیم آن ها برای شما میسر نبود، وظیفه آن است که آن ها را بر قرآن کریم عرضه بدارید. قاعده بدین گونه مقرر شده که هر روایتی پس از عرضه بر قرآن کریم، مورد تایید قرار گرفت، پذیرفته شود؛ چرا که محور اصلی سنجش، کتاب الله است. اما اگر روایاتی یافت شدند که با معیارهای قرآنی انطباق و سازگاری نداشتند، باید از پذیرش آن ها خودداری نمود.
جایگاه میراث حدیثی شیعه و ضابطه عرضه اخبار بر کتاب الله
معروض می دارد که میراث حدیثی شیعه، مجموعه ای بسیار گسترده و غنی است. با تتبع در جوامع روایی آشکار می گردد که احادیث واصله واجد معارف بسیار عمیق و همه جانبه ای هستند و هرگز به حوزه ای خاص یا مسئله ای محدود منحصر نمی شوند، بلکه از گستردگی علمی شگرفی برخوردارند. هنگامی که این معارف روایی به قرآن کریم ارجاع داده می شوند، عمق حقایق موجود در آن ها عیان می گردد. شایان ذکر است که پیروان مکتب تشیع به لطف الهی از بزرگ ترین نعمت، یعنی امکان بهره مندی از احادیث نورانی اهل بیت علیهم السلام برخوردارند که موهبتی بی بدیل در تمامی ابواب معرفت است. این بهره مندی در تمامی ابواب و شئون علمی، به ویژه در ابواب فقهی که روایات متعددی در آن ها صادر شده، مشهود است. گاه در برخی محافل چنین مطرح گردیده که غنای روایات فقهی به حدی است که مکلف را از مراجعه مستقیم به قرآن کریم مستغنی می سازد. طرح این قبیل دیدگاه ها صرفاً در راستای تبیین جایگاه رفیع و عظمت روایات است، نه به معنای استقلال معارف حدیثی از کتاب خدا؛ چرا که آنچه در روایات شریف به تفصیل و انبساط بیان شده، در واقع تبیین همان معانی و اصولی است که در قرآن کریم ریشه دارد. از این رو، دستورالعمل اکید ائمه معصومین علیهم السلام آن است که در مواجهه با اخبار مشکوک، آن ها را بر قرآن کریم عرضه بدارید و هر روایتی که موافق با کتاب الله بود پذیرفته و مابقی رها گردد. این امر اثبات می کند که قرآن کریم معیار و محک استوار و خلل ناپذیری است که تمام مأثورات باید بر آن عرضه شوند.
جایگاه تکوینی پیامبر اکرم و لزوم ارجاع روایات به قرآن کریم
در تکرار و تاکید بر این مضمون منیع، مجدداً یادآور می شویم که آیات آغازین سوره دخان یعنی ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ دلالت بر سوگندی عظیم دارند که مفسران عالی قدر بر پایه احادیث معتبر، تاویل رمزآلود آن را متوجه ساحت قدسی حضرت رسول اکرم صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و خاندان مطهر ایشان دانسته اند. شأن نوزایی خلقت و تکوین عالم پیرامون محوریت بشر و سرآمد تمامی آدمیان یعنی حضرت ختمی مرتبت صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ شکل گرفته است. در پیوست این سوگند جلی، سوگند به کتاب مبین یاد شده است؛ کتابی روشنگر که در متون روایی با نام های شریف متعددی معرفی گردیده و وظیفه ذاتی آن رفع هرگونه اجمال و ابهام از اندیشه بشری است. در همین راستا، در احادیث متعدد سفارش مکرر شده است که در صورت مواجهه با احادیث مجمل، راهکار نجات بخش، ارجاع معارف به کتاب الهی است؛ چنان که هر روایتی که هماهنگ با تعالیم قرآنی باشد مقبول، و غیر آن مردود تلقی می گردد. ثمره این قاعده آن است که قرآن کریم به عنوان ثقل اکبر، مدار نهایی و مرجع سنجش تمام احادیث و روایاتی است که در پهنه فقه و اصول صادر شده اند.
نسبت جوامع حدیثی با اصول قرآنی و اهمیت لیلة مبارکة
همچنین بر اساس تأکیدهای مستمر علمی، گستردگی شگفت انگیز جوامع حدیثی شیعه که از نعمات جلیله پروردگار بر پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام است، گویای آن است که این روایات در تمامی ساحت های فقهی ابواب بی شماری را گشوده اند. هرچند کثرت و غنای این احادیث ممکن است در بدو امر برخی را به این گمان سوق دهد که فقه نیازی به رجوع مستقیم به قرآن ندارد، اما حقیقت آن است که این روایات در واقع بسط و تفسیر همان اصول قرآنی هستند. دستور به عرضه اخبار مشکوک بر کتاب الله نشان می دهد که قرآن مجید همواره معیار قطعی و تزلزل ناپذیر سنجش روایات است. بنابراین، آیات شریفه ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ همواره یادآور لزوم تمسک به کتاب روشنگر الهی و جایگاه رفیع رسالت و امامت در تدبیر نظام خلقت و تبیین معارف ناب توحیدی در شب های مبارک، به ویژه شب قدر یا همان ﴿لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ﴾ می باشد.