جلسه 1403/12/24

بسم الله الرحمن الرحیم



 تحلیل شهود معرفتی در شب قدر/حقیقت شناسی سوره قدر /معارف و حکمت اسلامی



 
موضوع: معارف و حکمت اسلامی/حقیقت شناسی سوره قدر / تحلیل شهود معرفتی در شب قدر
 
معرفت شناسی فرشتگان و تبیین ویژگی های وجودی آنان
مباحثی پیرامون آیه شریفه ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾ مطرح است؛ در حقیقت، یکی از مسائل بسیار بنیادین، اصیل و پرشکوه در الهیات اسلامی، معرفت شناسی فرشتگان و تبیین ویژگی های وجودی آنان است. پرسش این است که چه خصوصیاتی در نهاد ملائکه وجود دارد که چنین عظمت و شرافتی برای این جنود الهی بر شمرده شده است؟ تا جایی که حتی در مقام تبیین علم غیب و مجاری و مواضع این علم شریف برای پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه وآله وسلم، مجدداً نام ملک به میان می آید؛ بدین معنا که ملک بر این خصوصیات و ویژگی ها وقوف و آگاهی دارد. این حقیقت در تعبیر بسیار رفیع و کلیدی پایان سوره مبارکه یاسین نیز متجلی است، آن جا که می فرماید ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ که دلالت دارد بر اینکه هر موجودی دارای مرتبه ای ملکوتی است و سیطره و مالکیت بر ملکوت هر چیزی منحصراً در ید قدرت حضرت باری تعالی است و منشأ تمامی برنامه ها و مقدرات گوناگون آفرینش به همین مرتبه ملکوتی بازمی گردد. همچنین در آیه شریفه دیگری چنین آمده است ﴿وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَکٌ﴾ بدین معنا که در قبال آن همه فضائل بی کران و مناقب والایی که برای فرستاده الهی ثابت است، حضرت حق تعالی امر می فرماید که ابراز بدارد من نیز بشری همانند شما هستم؛ یعنی بر اساس مشیت الهی مأمور به بیان این حقیقت می شود که بگوید ﴿إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ﴾ که مورد وحی ربوبی قرار می گیرم. بنابر این، در مقایسه با مرتبه انسانی، اساساً اقتضا ندارد که انسان جایگاه فرشتگان را اتخاذ کند و بزرگ ترین شخصیت های بشری و انبیای عظام الهی تصریح و تأکید فرموده اند که خصوصیات ذاتی ملائکه در نهاد بشری ما جاری نیست.
حقیقت نزول ملائکه و روح در شب قدر
از این جا عظمت و اهمیت فراوان مسئله نزول ملائکه در شب قدر آشکار می گردد، آن جا که می فرماید ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾؛ در وهله نخست، باید حقیقت ملک و ویژگی های وجودی آن روشن شود که چگونه بر اساس این آیه کریمه، نزول فرشتگان در پیوند با هر امر و حادثه ای صورت می پذیرد و ملائکه نسبت به جمیع امور فرود می آیند. هم چنان که حقیقت روح نیز معیت با ملائکه دارد و در ذیل این آیه ذکر گردیده است؛ روحی که بر اساس برخی از تفاسیر و تعابیر همان روح القدس است و بنابر تعابیری دیگر، روح اعظم نام دارد که برترین و شریف ترینِ ارواح به شمار می رود و در آن شب فرخنده همگام با ملائکه در شب قدر نازل می شود.
وجوه شرافت و فضیلت شب قدر
از جمله صفات و ویژگی های نزول در شب قدر، آن است که نزول قرآن کریم در این شب قدسی واقع گردیده است: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ در تحلیل نهایی، یک شرافت ذاتی برای شب قدر متصور است که به مرتبه وجودی خود این شب اختصاص دارد و واجد عظمتی ویژه است. در این سوره مبارکه، سه موضوع به طور مجزا به عنوان وجوه شرافت این شب قلمداد شده اند؛ نخست نزول قرآن کریم است که فرمود ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ پس نزول وحی، برکت و عظمتی افزون بر شرافت ذاتی شب قدر به آن اعطا نموده است. و دو مورد دیگر که کانون بحث ما را تشکیل می دهند؛ از جمله فیضان ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾ است.
ارتباط ملکوت موجودات با نزول فرشتگان
شایان ذکر است با توجه به توضیحات پیش گفته، ساحت قرآن کریم در پی بیان این حقیقت است که جمیع موجودات واجد جنبه ای ملکوتی هستند و آن قوه بنیادین و قدرت اصیل با عالم ملائکه پیوند دارد: ﴿بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ آیه شریفه پایانی سوره مبارکه یاسین بدین شرح است: ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أن يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ که دلالت بر ملکوت هر پدیده ای دارد. حال، نزول فرشتگان در این شب شریف بدین منظور است که آن رحمت واسعه و عظمت مقدری که باید در این شب محقق گردد، مجرای نزولش این فرشتگان مقرب باشند تا تأثیرات تکوینی و تشریعی خود را برجای گذارند.
ضرورت و اصالت رویکرد عرفانی در معارف دینی
در محفل علمی امشب، برخی از سروران و آقایانی که پیش تر خرده می گرفتند که چرا در این مباحث رویکرد عرفانی اتخاذ می شود، حضور ندارند؛ لکن ناگزیریم، چرا که حقیقت و مغز این مبحث در گرو معارف عرفانی است. البته مراد ما عرفان های نوظهور و کاذب نیست که دکان داری و سالوس گری به شمار می روند و فاقد حقیقت اصیل عرفان می باشند. ناگفته پیداست که هر امر نفیس و ارزشمندی، بدل و نسخه تقلبی نیز دارد؛ چنان که در قبال یک داروی بسیار مرغوب و اثربخش، نمونه های تقلبی ساخته می شود تا مطامع مادی سازندگان را تأمین کند. این امر در سایر شئون نیز جاری است؛ مثلاً روحانیون تقلبی که امروزه نیز مشاهده می شوند؛ کما اینکه گاه در رسانه های تصویری دیده می شود که برخی بازیگران چنان حرکات و سکنات روحانیت را شبیه سازی می کنند که پنداشته می شود ایشان حقیقتاً اهل علم و روحانی هستند. منشأ این گونه ترفندها را به سیاست های استعماری بریتانیا منتسب می دانند. حتی مواردی گزارش شده است که شخصی به سانِ فقیه عالی قدر حضرت آیت الله العظمی بروجردی تکلم می نمود و شیوۀ تلفظ، جثه و تمامی حرکات ایشان را شبیه سازی می کرد تا هیچ کس در هویت واقعی او تردید روا ندارد، و مواردی از این دست که می توان بدان قیاس نمود و قس علی هذا. جعل و تزویر در تمامی ارکان از جمله ادعای جانشینی پیامبران نیز روی داده است؛ چنان که در عهد رسالت، شخصیتی دروغین همچون مُسَیلمۀ کذاب پدید آمد. وجود این تزویرها هرگز مجوزی برای رها کردن اصل حقیقت نیست. آری، عرفان کاذب و فریب کارانه وجود دارد، اما این امر مانع از آن نمی شود که ما از عرفان اصیل و ناب روی گردان شویم و منکر اصل آن گردیم. ذوات مقدسه ائمه هدی علیهم السلام خود مبادرت به تعلیم این ابعاد عرفانی می فرمودند و در هر دو ساحت عرفان نظری و عرفان عملی، نقش مربی و هادی را بر عهده داشتند؛ هم چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم با اصحاب خاص و برگزیده خویش چنین سلوکی داشتند. سیره و رفتار ایشان با حضرت صدیقه طاهره زهرا سلام الله علیها نیز بر بنیان های عمیق معرفتی استوار بود. عرفان، حقیقتی جز معرفت الهی ندارد؛ آن معرفت و شناخت خاص و شهودی را اصطلاحاً عرفان می نامند که مخففِ عرفان الله است و کل این مسیر و طریق را در بر می گیرد.
غایت نزول فرشتگان و ترتب معرفت بر عبادت
موضوع نزول فرشتگان نیز بر همین منوال است؛ بدین معنا که غایتِ نزول آنان در آن شب فرخنده، افاضه علم و معرفت است. زیرا برترین ارمغان و رحمتی که در شب قدر نازل می شود، رحمت علم و معرفت است. هنگامی که این معرفت و علم حاصل آید، حقیقتِ عبادت آشکار می گردد؛ چرا که ما معتقدیم اساساً عبادت نیز مقدمه و طریقی برای نیل به معرفت است و هویتی مجزا از معرفت ندارد. مفسران عالی قدر نیز آیات ناظر به عبادت را به شایستگی به معرفت تفسیر و معنا نموده اند؛ چرا که اگر آن عرفان و معرفت حقیقی حاصل شود، تمام مقاصد حاصل گردیده است. در یکی از جلسات گذشته معروض داشتم که متفکر شهید علامه مطهری برای تفهیم این امر خطیر به عموم و خواص، تعبیری بدین مضمون داشتند که اگر در ازای نیل به یک مرتبه از معرفت شهودی و عرفان حقیقی، تمامی علوم حصولیِ انباشته در ذهن من زایل گردد، ابداً باکی ندارم و حاضرم تمام آن ها را فدا کنم تا آن مرتبه رفیع از معرفت برایم حاصل شود؛ و این یک حقیقت محض است. این امر نشان دهنده عظمت و شرافتی است که ساحت عرفان نسبت به سایر علوم متداول دارد.
اقسام علم و جایگاه معرفت شهودی
در مقام، جهت تبیین مسئله شگرف معرفت الهی، ناگزیر از ورود به مبحث اقسام علم هستیم. فی الجمله، علم دارای مراتب و انواع گوناگون است؛ نوع نخست که عموم با آن آشنایی دارند، علم حصولی است که از طریق تکاپوی ذهنی و تشکیل صغری و کبری در قضایا حاصل می شود. در این علم، ابتدا صورت و شکل پدیدار مشاهده می شود، سپس به اصل و معنای آن انتقال صورت می گیرد؛ گاه نیز صورت ادراک شده و پس از آن ماده درک می گردد و اقسامی از این دست که همگی در دایره علم حصولی قرار دارند. قسم دیگر، علم حضوری است که نمونه بارز آن علم نفس به ذات خویش و ادراک مستقیم واقعیت های پیوسته به آن است. برخی از اعاظم فلاسفه و عرفا بر این باورند که علم شهودی و مرتبه مشاهده، برتر و فراتر از علم حضوری متعارف است؛ و حتی علم حضوری مرتبه ای از آن شهود تام به شمار می رود. این شهود برای شهدا در معرکه و نیز مراتب والای آن برای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم حاصل می گردد؛ بدین معنا که مرتبه شهود، مرتبه ای است جامع که تمامی حقایق را عیان می سازد و این مرحله از شهود، ساحتی بس عظیم و شریف است. البته تبیین علل و اسباب حصول این شهود، خود نیازمند بحثی تفصیلی و مستقل است که فعلاً از موضوع بحث ما خارج است.
مراتب و تطورات شهود در عالم برزخ
لکن در خصوص این علم، شایان ذکر است که با انتقال انسان از نشئه دنیا به سرای باقی و در شب اول قبر، مراحل شهودی متوفا پیوسته رو به تزاید می نهد. به گونه ای که مرتبه برزخ را عین مرتبه شهود قلمداد نموده اند. مواجهه انسان با حقایق در شب اول قبر، در زمره مراتب آغازین شهود اوست که گام به گام و درجه به درجه به سمت شهودی فراتر ارتقا می یابد؛ تا جایی که اعمال خویش و مأمورانی را که باید بدان ها پاسخگو باشد عیان می بیند. حال اگر متوفا از مؤمنان عالی رتبه و صاحبان مقامات معنوی باشد، در محضر ربوبی شروع به تقویت و ابراز ابعاد شهودی خویش می نماید و تفویض اختیار لازم نیز به وی عنایت می گردد؛ این ها در شمار مراتب شهود برزخی است. پس از این، مراتب شهود برتر از برزخ واقع است که ساحت شهود عینی است؛ همان گونه که در تعابیر شریفه، مراتب علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین برای ما تبیین شده است و به وضوح قابل تمایزند، تا آن جا که سالک به مقام حق الیقین نائل می گردد که رتبه ای بس فراتر از عین الیقین است.
پرسش و پاسخ درباره شهود اصحاب عاشورا و آسیب شناسی وضعیت حوزه های علمیه
پرسش یکی از دانش پژوهان حاضر: آیا آنچه اصحاب گرامی حضرت سیدالشهداء علیه السلام در واقعه کربلا مشاهده فرمودند نیز از سنخ شهود بوده است؟
تبیین استاد معظم: آری، تمامی آن مشاهدات در زمره مراتب والای شهود عینی قرار دارد. لکن یکی از مسائل حائز اهمیت و اسف بار آن است که امروزه ما در حوزه های علمیه در این امور معرفتی دچار ضعف مفرط گشته ایم و توجه شایسته بدان مبذول نمی داریم؛ چرا که متأسفانه اشتغالات و مناسبات دنیوی فزونی یافته است. مراد از دیپلماسی، صرفاً دیپلماسی متعارف سیاسی نیست؛ بلکه تلاش برای تثبیت موقعیت شخصی خویشتن و هموار ساختن مسیرهای پیشرفت مادی نیز نوعی از دیپلماسی است. متأسفانه شبانه روز این قبیل رفت وآمدهای مصلحت اندیشانه و مناظرات بیهوده جریان دارد که...
پژوهشگر حاضر: نوعی تعامل و گفت وگو با دنیای مادی و غریبه؟
استاد معظم: آری، دقیقاً چنین است.
پژوهشگر حاضر: ناقلی نقل می کرد که ما در این حوزه علمیه، شخصیت هایی داریم که در کیاست سیاسی و زیرکی، هیچ کم از شخصیت های سیاسی نظیر چرچیل ندارند.
استاد معظم: آری، سخن صحیحی است. بنده نیز در یکی از جلسات مشورتی در جماران که پیرامون مسائلی گفتگو می شد حضور داشتم؛ یکی از اعاظم حاضر در جلسه اشاره داشتند که فلان شخص خود را در تراز چرچیل می داند و حقیقتاً نیز واجد چنین ویژگی هایی هست. آری، چنین تعبیری به کار برده شد و این واقعیت ملموس است.
طریق مقتضی جهت نیل به شهود معرفتی
پرسش یکی از دانش پژوهان حاضر: استاد عالی قدر، طریق مقتضی جهت نیل به این شهود معرفتی چیست؟
تبیین استاد معظم: نیل به مقام شهود، فرآیندی بسیار دقیق و ظریف است. فرد سالک باید اهلیت و شایستگی لازم را احراز کند؛ بدین معنا که به صفای باطن، تزکیه نفس، دوری گزیدن از خطایا و معاصی اهتمام ورزد و پیوسته در پیشگاه الهی به تضرع، التماس و انابه بپردازد تا آن معرفت اصیل نصیب وی گردد. در سایه این مجاهدت هاست که مرتبه شهود تدریجاً تجلی می یابد. چنانچه این مراتب شهود اصلاح گردد، غایت غایی ما در قرائت زیارت نامه های مأثور، تمنای تقرب به ساحت شهودی ائمه معصومین علیهم السلام خواهد بود. به تعبیر عارف بزرگوار حضرت آیت الله بهاءالدینی، ایجاد سنخیت و هم گرایی معنوی با امام معصوم علیه السلام شرط اساسی است؛ اگر مسانخت و سنخیت روحی پدید آید، آن شهود نیز متعاقباً افاضه خواهد شد. فیض ربوبی حق تعالی همواره آماده است تا به نفوس مستعد و واجد اهلیت، این مقام شگرف شهود را اعطا فرماید، لکن حصول مقتضی و رفع موانع و ایجاد آمادگی در سالک شرط است.
پژوهشگر حاضر: نظیر آنچه در متن زیارات قرائت می کنیم که أَشْهَدُ أَنَّكَ تَشْهَدُ مَقَامِي وَتَسْمَعُ كَلَامِي...
استاد معظم: بله، تشهد مقامی و تسمع کلامی؛ احسنت بر شما، و ترد سلامی. این عبارات همگی گواه بر مرتبه شهودی امام معصوم علیه السلام است و سالک بدین وسیله بر این حقیقت معترف می شود. این موضوع کاملاً مبرهن است که با فرا رسیدن لیلة القدر، حقیقت و جوهره اصلی آن، نیل به مقام شهود است. اخیراً نیز اثری مکتوب منتشر گردیده که حاوی فرمایشات و آرای حضرت امام خمینی قدس سره است و با عنوانی نظیر «قدری از قدر» آراسته شده است. با مطالعه آن کتاب ارزشمند، تصدیق خواهید کرد که بیانات سودمندی از ایشان نقل شده است. محور سخن معظّم له نیز با رسیدن به موضع رفیع شب قدر، معطوف به تبیین ابعاد عرفانی لیلة القدر و عظمتی است که در این ساحت متبلور است؛ تا سالک خویشتن را در این جایگاه رفیع بازیافته و با گام نهادن در این مسیر الهی، به سرمنزل مقصود نائل آید.
پیوند حقیقت لیلة القدر با قلب مطهر پیامبر اکرم
بنابر این، حقیقت تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ در تناسب تام با نزول وحی و قرآن کریم است؛ چرا که نزول قرآن واجد جنبه ای کاملاً لاهوتی، معنوی و شهودی است که این شهود در واقع در محضر قدسی پیامبر مکرم اسلام حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم تحقق می پذیرد. (حضار محترم: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ) در همین راستا، در برخی تعابیر عرفانی آمده است که وجود مبارک ایشان مظهر تام اسم اعظم الهی و یا حقیقتِ لیلة القدر است. بر این اساس، قلب مطهر آن حضرت همان حقیقت لیلة القدر به شمار می رود؛ بدین معنا که برکات نزولی و فیوضات شهودی که در شب قدر محقق می گردد، برای آن وجود شریف نیز به نحو اتمّ حاصل می شود و پیوندی وثیق میان آن وجود نازنین و مقام شهود متجلی در لیلة القدر برقرار است.
تنفیذ مقدرات تکوینی به واسطه نزول ملائکه
در عبارت تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ چنین تبیین گردیده است که فرود آمدن فرشتگان در پیوند با جمیع امور است: تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم_ِمِنْ كُلِّ أَمْرٍ این امر خطیر ناظر به تمامی مقدرات و امور پرعظمتی است که به واسطه نزول ملائکه سامان می یابند. هم چنان که با استناد به آیه کریمه پیشین معروض داشتیم که ملکوت جمیع اشیاء منحصراً در حیطه اقتدار الهی است، این ملائکه فرستاده شده از جانب حق تعالی، جهت انجام مأموریت و ادای تکالیف خویش، به اذن پروردگار تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ برای تنفیذ امور گوناگون مهیا و نازل می شوند.
محدودیت فهم بشری در ادراک حقیقت شب قدر
نظر به اینکه پیرامون این مسئله مباحث تفصیلیِ بسیاری وجود داشته و معارف این باب بغایت گسترده است، مجال تبیین همه جانبه آن فراهم نیست؛ چرا که تحقیق در این وادی هم نیازمند زمان وافر است و هم مستلزم آمادگی روحی خاصی است تا انسان بتواند حقیقت لیلة القدر و درک شهودیِ نزول فرشتگان را به درستی دریابد. لکن در حد وسع فهم و درک ما، در روایات شریف آمده است که در این شب فرخنده، پهنه زمین چنان از قدوم فرشتگان الهی آکنده و سرشار می گردد.