جلسه 1403/12/23

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل کلامی و عرفانی هبوط ملائکه/حقیقت شناسی سوره قدر /معارف و کلام اسلامی



 
موضوع: معارف و کلام اسلامی/حقیقت شناسی سوره قدر /تحلیل کلامی و عرفانی هبوط ملائکه
 
با عنایت به اینکه شامگاه جمعه است و برخی از اعاظم و فضلا تقاضای ایراد سخن و اجرای برنامه های علمی و تبلیغی داشته اند، محضر حضار گرامی و مستمعین شریفی که صوت و تصویر این حقیر را ملاحظه می فرمایید و بذل توجه دارید، معروض می دارم که پیش تر وعده نموده بودیم که پیرامون مبحث نزول ملائکه به بحث و تبادل نظر بپردازیم. مسئله تنزل و در غایت امر، عظمت شب قدر در این سوره مبارکه مرهون سه امر اساسی قلمداد شده است؛ نخست، نزول قرآن کریم و دوم و سوم آن، نزول فرشتگان و روح القدس است. بخش نخست، کریمه الهی ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ است؛ پیش از این درباره حقیقت لیلةالقدر مباحث لازم را مطرح نموده و موضوع مذکور را به سرانجام رساندیم. اکنون که لیلةالقدر از چنین مجد و عظمتی برخوردار است، یکی از دلایل آن وقوع نزول قرآن کریم در این شب است؛ هرچند نزول قرآن به خودی خود واجد عظمتی ویژه و بی بدیل است، اما ظرف زمان این نزول خاص، شب قدر مقرر گشته است. مبحث دوم در قرآن کریم پیرامون این حقیقت است که می فرماید ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾ و پرواضح است که هبوط ملائکه در حکم کارگزاران و مأموران الهی صورت می پذیرد، چرا که تعبیر کریمه ﴿مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾ گویای همین مطلب است. عیان است که فرود آمدن ایشان غایتمند بوده و به جهت ساماندهی هر امر و تکلیفی نازل می گردند. بنابراین، به واسطه عظمت لاهوتی شب قدر، اذن پروردگار متعال به فرشتگان اعطا می شود که ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾ در حالی که در سایر ایام و اوقات، چنین اذنی برای ایشان صادر نمی گردد.
وجه تمایز نزول ملائکه در شب قدر
در این مقام، دو مسئله آشکار می گردد؛ نخست اینکه آیا پیش از این ملائکه هبوط نداشته اند؟ با وجود اینکه در برخی از روایات مأثوره تصریح شده است که فرشتگان حتی پیش از ظهور اسلام نیز نزول می یافتند و بر انبیای سلف نازل می شدند؛ با این وصف، وجهِ تمایزِ عبارتِ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ در خصوص شب قدر چیست؟ این پرسشی بنیادین و شایان توجه است. یا اینکه تبیین نماییم اصطلاح تنزل و نزول، تفاوتی ماهوی دارد با حضور ملائکه در محضر انبیای الهی؛ برای مثال حضرت روح الامین، جبرئیل علیه السلام، بر اکثر پیامبران هبوط کرده و فرامین الهی را ابلاغ نموده است. افزون بر این، بسیاری از انبیاء عظام با دیگر فرشتگان مقرب درگاه الهی ملاقات داشته و ملائکه بر آنان فرود آمده اند که این وقایع در منابع تاریخی و روایی ثبت و ضبط گردیده است. برخی از آیات وحی نیز بر این حقیقت تصریح داشته و برخی دیگر با کنایه و اشارت به آن پرداخته اند که امری کاملاً مبرهن است. حال چه ویژگی منحصر به فردی اقتضا می کند که آیه شریفه به گونه ای خاص بر تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ تاکید ورزد؟
تحلیل انسان شناختی و تاریخی نزول ملائکه
به نظر می رسد ارائه پاسخ از این منظر عاری از حقیقت نباشد. اگر رخصت بفرمایید، تمایل دارم با عطف توجه ویژه مستمعین گرامی، به تبیین یک مسئله خطیر فلسفی و عرفانی مبادرت ورزم؛ بی شک تتبع اندکی در این باب سودمند خواهد بود. البته این امر مشروط به آن است که با حضور حضرتعالی، رخصت ادامه بحث صادر گردد؛ چه اینکه اکتفا به ترجمه واژه به واژه قرآن کریم و تفاسیر متعارف، در سایر منابع به وفور یافت می شود و هر جوینده ای می تواند بدان مراجعه نماید؛ چرا که بحمدالله نعمات معنوی واسع است. لیکن رویکرد تحلیلی کنونی ما اقتضائات خاص خود را دارد و نیازمند صبوری و مداقه بیشتر مخاطبان است. شایان ذکر است که در این مقام با جستاری بسیار عمیق در معارف قرآنی مواجهیم که در وهله نخست، به مسئله معرفت نفس و انسان شناسی مربوط می شود. مایل هستم به این نکته التفات ورزید که معارف ناظر بر هبوط قرآن مجید و نزول ملائکه، مسبوق به سابقه نبوده است؛ در ادوار گذشته، بسترهای معرفتی صرفاً در محدوده تبیین تکالیف عملی و مناسک ظاهری جامعه قرار داشت و کتب آسمانی بیشتر جنبه دستورالعمل های رفتاری داشتند و مواردی رخ می داد که عامه مردم در انتظار نزول وحی الهی به سر می بردند. می توان اذعان نمود روایات متعدد تاریخی که ناظر بر امر قضاوت، فصل خصومت ها، یا حل تشاجرات و منازعات میان اقوام گوناگون بوده، همگی از این دست است؛ پیامبران الهی به واسطه وحی تنزیل یافته توسط ملائکه از جانب پروردگار، فرامین را دریافت نموده و بدان عمل می کردند. حتی گاهی انبیاء مورد ابتلا و آزمایش قرار می گردند؛ بدین معنا که چگونگی قضاوت و تدبیر امور جامعه توسط آنان ارزیابی می شد. چنانچه حکم صادره مقبول حضرت حق واقع می گشت، فرشتگان جهت تایید و تصدیق آن فرود می آمدند، و در برخی موارد نیز به نقد و اصلاح تصمیمات می پرداختند؛ بدین صورت که اگر قضاوت یا برنامه ای اجرایی واجد نقصی بود، فرشتگان مأمور به رفع و تصحیح آن خطا می شدند. این سازوکار ناظر به شئون انبیای سلف در ادوار گذشته بوده است و چه بسا بتوان گفت هبوط فرشتگان در آن دوران، با هدف تنبه و التفات بخشی ویژه به پیامبران در راستای تثبیت مقام نبوت، رسالت یا حتی امامت آنان صورت می پذیرفته است؛ چنان که در اخبار و روایات وارد شده است که گروهی از پیامبران علاوه بر منصب نبوت و رسالت، از مقام منیع امامت نیز برخوردار بوده اند؛ مانند حضرت ابراهیم خلیل الرحمن سلام الله علیه که این فضیلت ممتاز برای ایشان مقرر گشته بود. به هر تقدیر، مناسبات ادوار پیشین واجد چنین خصوصیاتی بوده است، لکن این شمولیت، وسعت قلمرو و تفصیل همه جانبه معارفی که در قرآن کریم به نحو مبسوط تبیین شده است، منحصراً به آیین مقدس اسلام و ساحت قدسی خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم اختصاص دارد. از این روی، قرآن مجید هبوط مستمر و جمعی فرشتگان را به دوران پس از نزول خود معطوف دانسته است؛ چرا که کلام الله مجید با وجود بازگویی سرگذشت انبیای گذشته با تمامی جزئیات، در هیچ مقامی تعبیر تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ را برای آنان به کار نبرده است. این امر، فضیلتی اختصاصی برای رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم و امت مرحومه ایشان است که می فرماید تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ و شایسته است مقدمه دیگری را نیز مطرح نماییم تا ابعاد مسئله وضوح بیشتری یابد؛ یعنی تبیین پیوند وثیق میان نزول قرآن و هبوط ملائکه.
پیوند وثیق میان نزول قرآن و هبوط فرشتگان
همان گونه که معروض داشتم، این سوره مبارکه سه حقیقتِ پیوسته را بیان می دارد: نخست، آغاز تجلی و نزول قرآن کریم با عبارت ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ سپس تنزل ملائکه و روح با تعبیر ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا﴾ و در نهایت، غایت این هبوط که می فرماید ﴿مِنْ كُلِّ أَمْرٍ﴾ یعنی نزول آنان در پیوند با جمیع امور عالم است.
تحلیل معناشناختی تعبیر من کل امر
بسیار مایلم حضار گرامی در این موضوع تدبر مضاعف بفرمایند زیرا مفهوم امر معانی متعددی را به ذهن متبادر می سازد؛ وجه اول، تقابل عالم امر و عالم خلق است که در متن آیات الهی تبیین گشته است. وجه دوم، واژه امر به معنای شئون و امور است که شامل هر پدیده عظیم و شایسته ای می شود که نیازمند تقدیر و حکم الهی است، چرا که هیچ شأنی بدون حکم صادرشده از سوی پروردگار قوام نمی یابد. احتمال قوی می رود که مراد شریفه در این آیه، همین معنای اخیر باشد؛ زیرا چنانچه مراد از هبوط، صرفاً فرود آمدن از عالم امر می بود، دیگر تعبیر مِنْ كُلِّ أَمْرٍ معنای محصلی نمی یافت تا آن را به قلمرو امر مجرد اعاده دهیم. بنابراین، تعبیر مِنْ كُلِّ أَمْرٍ ناظر به امور، مصالح و مقدرات مربوط به جوامع بشری است که فرشتگان جهت ابلاغ تکالیف و وظایف انسانی نازل می گردند؛ با این توضیح که دایره این امور اعم از تکوین و تشریع است؛ یعنی نزول ملائکه هم حامل آثار تکوینی است و هم منشأ اثرات تشریعی شمرده می شود. از سوی دیگر، هرچند مبدأ هبوط فرشتگان، عالم امر است، اما در این موضع واژه امر تکرار مکرر آن حقیقت نیست تا بگوییم برای خود عالم امر فرود آمده اند. مقتضای فصاحت کلام و سیاق آیه شریفه، تایید همین وجه دوم است که آیات همسو با آن (که برخی را یادداشت نموده ام) دلالت بر این دارند که امور یادشده، ناظر به ابتلائات بشر و تضرع او به پیشگاه الهی جهت تدبیر تشریعی یا تکوینی آن هاست. اساساً استجابت ادعیه بدین غرض است که نظام تکوین با نظام تشریع، و به طور متقابل نظام تشریع با نظام تکوین انطباق و همگرایی یابند. انطباق تکوین بر تشریع بدین معناست که مقدرات تکوینی باری تعالی همسو با خواسته های مشروع و نیازهای معنوی انسان سامان یابد؛ و در جهت مقابل، قوانین تشریعی الهی که در قالب وحی قرآنی نازل گشته، چنان پیوند مستقیمی با نظام تکوین دارند که در پناه آن، ادعیه انسان در صورتی که منطبق بر مصالح نفس الامری و حقایق واقعی باشند، مستجاب شده و آثار وضعی آن آشکار می گردد. البته ممکن است مصلحتِ تحققِ برخی ادعیه منوط به ظرف زمانی یا مکانی خاصی باشد که خود بحث مجزایی است؛ اما اصل عام استجابت همان حقیقت متعالی است که می فرماید ﴿ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ﴾ و عنوان استکبار موضوعی مستقل است؛ آنان که از روی تکبر از دعا اعراض نموده و مایل به راز و نیاز با معبود خویش نیستند، جایگاهشان دوزخ بوده و فرجام کارشان به عذاب منتهی خواهد شد. لیکن مؤمنی که استکبار نمی ورزد و دست به دعا برمی دارد، فرآیند استجابت دعایش بر اساس حکمت الهی و متناسب با شرایط زمانی، مکانی و موقعیتی رقم می گیرد. بر این مبنا، عبارت مِنْ كُلِّ أَمْرٍ ناظر به کلیه امور مرتبط با کمالات انسانی و در پیوند با مقام ولایت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تلقی می گردد.
تبیین رابطه کلامی ولایت و تکلیف الهی
در این مقطع، با مسئله ای کلامی مواجه می شویم که همانا تبیین رابطه ولایت الهی و ولایت نبوی است. ممتنع است که شأن تشریع صادر گردد، قرآن مجید نازل شود و ملائکه هبوط نمایند، اما تکالیف الهی بدون تکیه بر اصل ولایت تشریع گردد؛ چه اینکه تکلیف همواره ملازم با ولایت است. اصرار برخی از علمای عامه بر اینکه مفهوم ولایت صرفاً به معنای مودت و دوستی ظاهری است و مقصودی فراتر از علقه عاطفی ندارد، ادعایی است که سستی آن آشکار است. هرچند ولایت هرگز منفک از محبت و مودت نیست؛ چنان که قرآن کریم با بیانی بدیع به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم می فرماید ﴿قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحِبُّكُمُ اللَّهُ﴾ این پیوند دوطرفه، در حکم رابط و واسطه ای مابین خالق و مخلوق است؛ ولایتی که اساس و بنیان آن بر محبت استوار گشته و مودت حقیقی نیز بدون ولایت و سرسپردگی معنای محصلی نخواهد داشت. از این رو در آیه شریفه ﴿قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ﴾ خطاب به رسول مکرم اسلام صادر می شود که با مردم چنین بگو که اگر مدعی محبت حضرت حق هستید ﴿قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي﴾ بدین معنا که تبعیت و طاعت رسول، متمم و مکمل ادعای محبت الهی است. فرمان حق این است که راه اثبات محبت حق، تمسک به فایع تبعیت است که می فرماید فَاتَّبِعُونِي غایت این طاعت و ملازمه، پدیده ای شگرف است: فَاتَّبِعُونِي يُحِبُّكُمُ اللَّهُ که ثمره آن محبت دوجانبه است. اصرار علمای اهل تسنن بر تقلیل این رابطه به یک دوستیِ محضِ فاقد اثر عملی، امری ناموجه است؛ چرا که محبت خالصِ عاری از هرگونه التزام و اطاعت، امری است که با مقتضای عقل و خرد سلیم در تعارض آشکار است. در نتیجه، تجلی بیرونی محبت واقعی، در قالب متابعت عملی رخ می نماید که مقتضای آیه شریفه فَاتَّبِعُونِي يُحِبُّكُمُ اللَّهُ است. طاعت در اینجا شأنی ولایی دارد؛ بدین معنا که اتباع، برخاسته از حب حقیقی است. تحلیل مجموع آیات قرآن کریم بر این امر صراحت دارد و براهین متعددی بر این مدعا قائم است که نزول قرآن همواره توأم با ولایت تشریعی و تکوینی خداوند بر بشر جهت هدایت اوست. این ولایتِ هدایت گر در تمامی شئون و مراتب با تعبیر مِنْ كُلِّ أَمْرٍ جریان دارد. به تعبیر دیگر، همان گونه که اراده الهی به آفرینش انسان تعلق گرفته، خلقت او نیز ملازم با امر هدایت بوده و کمال آفرینش در پرتو هدایت محقق می گردد. نزول کتاب الهی غایتی جز هدایت ندارد و قرآن سند هدایت بشری است؛ تعبیر مِنْ كُلِّ أَمْرٍ نیز ناظر به عمومیت جریان هدایت در تمام ابعاد است، چه اینکه نزول وحی بدون غایت هدایت، امری لغو و بیهوده قلمداد می شود. فرجام این هبوط، نیل به هدایت است که مجرای آن، همان ولایت هدایتی اعطاشده از سوی باری تعالی به رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بوده تا به واسطه این ولایت تامه، هدایت نوع بشر به مرتبه کمال و اکملیت دست یابد و از هر نقصی مبرا گردد. این جنبه نخست مربوط به نزول قرآن کریم بود و هبوط ملائکه نیز بر همین مبنا استوار است.
مراتب معرفت شهودی و هدایت عقلانی سالک
برداشت این حقیر بر پایه مقدمه ای عرفانی (البته عرفان اصیل قرآنی و نه مسالک عرفان های کاذب و دکاکین نوظهور که عاری از حقیقت اند) استوار است. جد بزرگوار ما، مرحوم آیت الله امین حسین، هرگاه از اظهارات باطل مکدر می شدند، با تکیه کلام خویش می فرمودند این ها را به صحرا بیفکنید؛ کنایه از اینکه امور بیهوده و بی فایده را باید دور ریخت و از آن ها اعراض نمود. پرواضح است که آراء باطل در این ساحت جایگاهی ندارد و عرفان های کاذب معاصر ابداً مورد اعتنا نیستند؛ بلکه مراد ما، عرفان حقیقی و مأثور است. به عنوان مثال، استاد شهید مطهری که نام مبارکشان ذکر شد، مکرراً ابراز می داشتند که اگر دریچه ای از آن حقایق شهودی و عرفانی که بر اعاظمی چون مرحوم آیت الله شاه آبادی و حضرت امام خمینی رضوان الله علیهما گشوده شد، بر من نیز متجلی گردد، حاضرم تمامی دستاوردهای علمی خویش را واگذار نمایم تا به آن حقیقت نائل شوم. این مسئله به ویژه در ماه مبارک رمضان که بستر تحقق این کمالات عرفانی است، واجد اهمیتی بسزاست. تمنا دارم با تمرکز کامل به این حقیقت عمیق که در ذهن دارم التفات ورزید و در استماع آن شکیبایی به خرج دهید. تدبر در آیات وحی، آدمی را در آستانه دریافت اشراقات و الهامات غیبی قرار می دهد؛ کسی که ملازم تدبر قرآنی است، همواره در تمنای الهامات معنوی و افاضات عرفانی به سر می برد و انفکاک از این حالت برای وی متصور نیست. سالکی که وجود خویش را تسلیم حقایق قرآن نموده، این تحول باطنی را به عنوان امری تکوینی و طبیعی پذیرا می شود؛ همان مرتبه ای که شمه ای از آن در ساحت قدسی پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله وسلم متجلی بود و برای آحاد بشر، ساحت مقدس حضرت ولی عصر عجل الله فرجه الشریف و در تمامی موقعیت ها جریانی حقیقی دارد. آفریدگار منان ساختار وجودی انسان را به گونه ای پرداخته که از ادراک معارف شهودی لذت می برد. این استعداد ویژه، موهبتی الهی و فضیلتی ممتاز است که ارزش معرفت شناختی آن تالی تلو مرتبه ایمان و اعتقادات راستین بوده و مرتبه ای بس منیع دارد که انسان در خلال صلوات، عبادات، تلاوت قرآن و ادعیه خویش، پیوسته حصول آن را تمنا می کند؛ لذا اهتمام به عرفان اصیل توحیدی ضرورتی اجتناب ناپذیر است. آیه شریفه تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ ناظر بر این حقیقت قدسی است. اطاله کلام بنده در این مقام، صرفاً جهت تمهید مقدمات و ورود روشمند به بحثی است که در تدوین آن مساعی جمیلی مبذول داشته ام. التفات بفرمایید که قوه عاقله انسان علاوه بر ادراک امور معاشی و مادی (که مرتبه ای از آن در قالب غریزه حیوانی تجلی یافته و مشمول هدایت تکوینی الهی است، چنان که می فرماید ﴿الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى﴾ و جمیع جانداران از آن بهره مندند)، واجد مرتبه ای برتر از هدایت است؛ هدایتی عقلانی که انسان را قادر به تمیز خیر از شر و عاقبت پژوهی در رفتار و کردار خویش می سازد تا هیچ عملی را فارغ از پیامدهای اخروی آن رها نسازد. حیوانات در همان حد نصاب غریزی خویش هدایت یافته اند؛ چنان که درباره زنبور عسل می فرماید ﴿وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ﴾ که بر اساس این الهام تکوینی، به ساخت کندوهای شش ضلعی منظم، جمع آوری شهد پاکیزه، احتراز از سموم و حتی فداکاری غریزی جهت صیانت از کندو در برابر آلودگی ها مبادرت می ورزد. لیکن حیوان قادر به تحول بنیادین در مسیر زیست خود نیست و حیات او همواره بر مدار هدایت غریزی تکرار می شود؛ در حالی که انسان با نگاهی عاقبت پژوهانه و از طریق ابتنای امور بر پژوهش های علمی، مسیر زندگی خویش را متحول می سازد. بر این اساس، حقیقت تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ جلوه ای از عظمتی نوظهور در عصر خاتمیت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم است که بستر و آمادگی پذیرش آن در ادوار گذشته مهیا نبوده و اکنون به فعلیت رسیده است. این مرتبه معنوی، مقتضی نوعی عرفان ویژه برای انسان این روزگار است تا به درک عمیق حسن و قبح افعال خویش نائل آمده و تکالیف بندگی را در قبال پروردگار به درستی تشخیص دهد. هرچند بشر در شئون مادی پیشرفت های چشمگیری داشته، اما در به کارگیری قوه عاقله خویش در تبیین حقایق ملکوت و امور معنوی غفلت ورزیده است، در حالی که غایت اصلی خلقت همین امر بوده و در عصر کنونی که دوران آخرالزمان است، تمامی این حقایق معطوف به تحقق این مقصود است.
اهمیت اهتمام به ابعاد معرفتی و غایت خلقت
حضار گرامی، شایسته است این موضوع را با جدیت تمام مورد توجه قرار دهید؛ چرا که این مقدمه، معبر ورود به مسئله ای حیاتی است. امروزه مجامع حوزوی، نهادهای دانشگاهی و مراکز بزرگ علمی، اعم از ایران و سایر بلاد، وظیفه دارند به این مهم اهتمام ورزند. متاسفانه به سبب غفلت و کاستی در پرداختن به این ابعاد معرفتی، انسجام امور مختل گشته و امروزه زجر و مرارت ناشی از رها کردن این حقایق بنیادی را متحمل میداند. اصول توحید، معارف معاد و ارتباط معنوی با ساحت قدس الهی، اموری است که این حقیر با تمام وجود بدان باور دارم و ادای این کلمات نه از روی عادت، بلکه برخاسته از اعتقاد قلبی است. هرگاه اشخاصی را پایبند به این اصول می بینم ارادتم به آنان افزون می گردد؛ در مقابل، کسانی که هم و غم خود را معطوف به زرق و برق دنیا نموده اند—که در این سال های پایانی عمر تفاوت این دو مسلک آشکارتر جلوه می کند—انسان را شگفت زده می سازند. انباشت اموال مادی بدون جهت گیری الهی چه ثمری خواهد داشت؟ تأمین معیشت خانواده و فرزندان امری لازم است، لکن غفلت از حقایق توحیدی، نقض غرضِ خلقتِ انسان است؛ چرا که غایت آفرینش در کریمه إِلَّا لِيَعْبُدُونِ متجلی است که مفسران آن را به «لیعرفون» (شناخت و معرفت یابی) تأویل نموده اند؛ لذا غایت تکوینی عبادت، معرفت الله است. چنانچه تکالیف عبادی صرفاً به حرکات ظاهری رکوع، سجود و تحمل گرسنگی مادی بدون حضور قلب خلاصه شود، فاقد ارزش حقیقی خواهد بود. حقیقت امر همانا نیل به معرفت است و لذا در همین راستا، در تصاویر منتشرشده از بیانات خطیب ارجمند جناب حجت الاسلام والمسلمین قرائتی و دانشمند گرامی جناب آیت الله سید مهدی خلخالی مشاهده نمودم که ایشان با شور و حرارت فراوان و برخاسته از دلسوزی، مفاهمه تندی با همکار خویش داشتند که رفتاری حق مدارانه بود؛ زیرا سالکی که در معارف الهی رنج تتبع به دوش کشیده، با تلنگری منقلب می گردد. ایشان در افاضات خود بر سخنی استوار پای فشرده و بیان داشتند که اساساً قانون صدور از باری تعالی محقق نمی گردد مگر با وجود این مجاری معرفتی، که سخنی کاملاً متقن و برخاسته از درک صحیح معارف است.
ابعاد تجویدی و بطون عرفانی سلام
شایان توجه است که فرجام حیات معرفتی ما باید به نقطه ای منتهی شود که حقیقت مِنْ كُلِّ أَمْرٍ بر عوالم ﴿سَلَامٌ هِيَ حَتَّمَ مَطْلَعِ الْفَجْرِ﴾ منطبق گردد. بر این باورم که تغییر در مواضع وقف و وصل آیات شریفه—چنان که دستورات تجویدی نیز بدان اشارت دارد و جناب آقای دکتر تحقیق بیشتری در این زمینه مبذول داشته اند—بسیار حائز اهمیت است؛ علامت وقف ممنوع (لا) دلالت بر لزوم عدم وقف دارد. بدین معنا که عدم وقف در این موضع، افاده معنای قوی تری می نماید؛ یعنی اتصال قرائت بدین صورت که ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ﴾ تا دلالت بر استمرار این امر قدسی و سلامت حاصل از آن تا طلوع فجر داشته باشد. مشی بسیاری از اعاظم و سیره حضرت امام خمینی نیز بر رعایت این احتیاط وقف و وصلی و قرائت متصل ﴿مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ﴾ استوار بود تا لطافت و بطون عرفانی آیه شریفه کاملاً آشکار گردد. با نیل به این مرتبه، غایت هبوط ملائکه که همانا تحقق حقیقت «سلام» است، وضوح می یابد. مبرهن است که این حقیقت، فراتر از تحیت مرسوم و ظاهری در مجالس است؛ هرچند تحیت لفظی نیز به واسطه انتساب واژه سلام به اسماء حسنای الهی واجد مجد و عظمت بوده و متضمن امان بخشی به مخاطب است و در شریعت مطهر، برای آغازگر آن نود و نه سهم از ثواب و برای پاسخ دهنده وجوب، حتی در اثنای صلوة، مقرر گشته است. لیکن مفاد آیه ﴿مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ﴾ نعمتی است مفیض از جانب حق تعالی که به واسطه ملائکه تنزیل یافته و برای هر شأنی، سلامتی ویژه به همراه دارد. ادراک این لطیفه عرفانی مجال وسیع تری می طلبد که به علت ضیق وقت، در صورت بقای حیات و توفیق الهی به جلسات آتی موکول می نمایم. در تبیین اجمالی این حقیقت باید گفت نخستین نیاز بنیادین بشر پس از ادراک اصل حیات، تثبیت ایمان و کسب معارف علمی، نیل به حقیقت سلامت و تسلیم است. این سلامت شامل تمام ابعاد وجودی اعم از سلامت حیات، طهارت ایمان، وثاقت پیوند با معبود، و سلامت در شهود حقایق معنوی است؛ چنانچه خللی در هر یک از این مراتب پدید آید، وصول به حقیقت ناممکن خواهد بود، اما استواری آن مسیر قرب را هموار می سازد. مایه تأسف است که این طهارت فطری را با خواهش های نفسانی، کج خلقی ها و تضییع حقوق الهی و مردمی مشوب می سازیم. غفلت از حق الله و حق الناس آسیب های جبران ناپذیری بر باطن انسان وارد می سازد؛ حال آنکه بشر در قبال کوچک ترین آسیب به منافع شخصی خود فریاد اعتراض برمی آورد، بدون آنکه مقتضای تمثیل معروفِ زدن سوزنی به خود و جوالدوزی به دیگری را مراعات نماید. فردی که سلامت باطنی خویش را زایل ساخته، هرگز مجرایی برای بهره مندی از برکات تکوینی مِنْ كُلِّ أَمْرٍ خواهد یافت. بنابراین، مبرهن گشت که غایت قصوای این سوره مبارکه، منتهی به امری معنوی و لاهوتی است که غرض اصلی نزول قرآن کریم و هبوط فرشتگان مقرب شمرده می شود.