جلسه 1403/12/15

بسم الله الرحمن الرحیم



واکاوی پیوستگی شریعت در رسالت انبیاء اولوالعزم بر پایه آیه ۱۳ شوری/مبانی تشریع /تفسیر قرآن



 
موضوع: تفسیر قرآن/مبانی تشریع /واکاوی پیوستگی شریعت در رسالت انبیاء اولوالعزم بر پایه آیه ۱۳ شوری
 
تحقیق در اصالت عظمت شب قدر و نسبت آن با نزول قرآن
در شامگاه گذشته، پرسشی از سوی فضلا مطرح گردید مبنی بر اینکه آیا ارزش و عظمتِ منتسب به شب قدر، صرفاً به واسطه نزول قرآن کریم است یا اینکه خود این شب نیز از اصالت و عظمتِ ویژه ای برخوردار است؟ در پاسخ معروض داشتیم که بر اساس ادله و مستندات موجود، شرافت مکتسبه این شب گران قدر به لحاظ نزول قرآنِ مجید ثابت است؛ در عین حال، شب قدر دارای یک شرافت ذاتی و اصیل نیز می باشد، به طوری که هر دو جنبه در آن جمع است؛ یعنی فی نفسه اقتضای عظمت دارد. در پاسخ به پرسش یکی از حضار که پرسیدند آیا این امر نظیر شب نیمه شعبان است؟ بله، از آنجا که میلاد مسعود حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن واقع شده است، فضیلت ولادت نیز بر شرافت ذاتی آن افزوده گردیده است؛ در خصوص شب قدر نیز نزول قرآن کریم موجب استعلا و فزونی شرافت ذاتی و عظمت تکوینی آن شده است.
وجوه تسمیه شب قدر و تحلیل لغوی و اصطلاحی آن
اکنون پیرامون واژه قدر و وجه تسمیه این شب گران قدر، شروح و نظرات متعددی از سوی اعاظم و بزرگان مطرح گردیده است؛ لیکن می توان تبیین موضوع را در قالب سه وجهِ قابل جمع ارائه نمود. وجه نخست، قدر به معنای تقدیر و سنجش امور است؛ چرا که مقدرات و امور عالم در این شب تقدیر و تحکیم می گردند، لذا از این حیث، شب قدر یعنی شبی که تقدیر امور خلایق در آن رقم می خورد. وجه دوم آن است که قدر به معنای ظرفیت و جایگاهی باشد که به کمالِ ظرفیت خود نائل و مملو گردیده است؛ به طوری که هرگاه ظرفی سرشار شود، اطلاق قدر بر آن جایز است؛ کمااینکه در پاسخ به پرسش دیگرِ حاضران که مطرح ساختند آیا به دیگ و ظرف پخت وپز نیز قدر می گویند؟ بلی، واژه قِدْر بر آن نیز اطلاق می گردد؛ چرا که ظرفی ممتلی و سرشار است. بر پایه این تعریف، علت تسمیه این شب به شب قدر آن است که فرشتگان زمینی که همگام با نزول قرآن پرعظمت الهی هبوط می کنند، پهنه زمین را به طور کامل فرا می گیرند و نسبت به هر آنچه مقدر است خلق شود، یا توصیف گردد، یا دگرگونی کیفی یابد، و یا اجل آن معین گردد، حضور و اشراف می یابند؛ این تراکم ملائکه مایه ضیق و اشغال ظرفیت زمین گشته و وجه تسمیه آن به قدر می گردد.
وجه سوم آن است که قدر اشاره به حقیقتی عینی داشته باشد که با مابه ازای خود در عالم علوی مرتبط است، بدین معنا که خودِ جریانِ نزول، عِدل و مساوی با قدر است؛ یعنی تا تقدیر و اندازه گیری تکوینی صورت نپذیرد، نزولی رخ نخواهد داد. بنابراین، نزول همواره توأم با قدر است؛ بدین سان که پیش از تحقق نزول، اصلاً تقدیری به صورت ملموس در این مرتبه وجود ندارد و هم زمان با حصول این تقدیر، نزول نیز محقق می گردد. به بیان دیگر، همراهی نزول و قدر الزامی است و این وجه سوم حاوی دقایق بسیار لطیفی است؛ زیرا هرگاه حقیقتِ نزول مورد امعان نظر قرار گیرد، مبرهن می شود که نزول و قدر منضمّ به یکدیگر و ملازم هم هستند؛ یعنی همگام با این نزول، قدر حاصل می گردد. البته تمامی آثار مترتبه ای که در دو وجه پیشین یا وجوه دیگر ذکر گردید، در این فرض نیز به نحو اصحّ جریان دارد.
رابطه میان شب قدر و تجلی جمعی اسماء الهی در حقیقت ولایت
موضوعی را که چند شب گذشته مطرح ساختیم و مورد مداقه قرار گرفت، شایسته است در اینجا نیز بدان اشاره نماییم؛ و آن اینکه حقیقت قدر، ناظر بر مجمع و کانونِ تجمیعِ اسماء الهی است؛ زیرا اساساً قرآن کریم تنزلِ جمعیِ جمیعِ اسماء الله و مظهر تجلی تامّ حق تعالی است. این قدر و منزلت رفیع به واسطه تجلی اسماء الله تعیین می گردد. حال چنانچه این معنا را به اصل و مبدأ آن ارجاع دهیم، این تشرف و ارزش بر مبنای مرتبه مبدئی تبیین می شود؛ مبدئی که همان اسماء الله و آثار ربوبی است. این مبدأ را چه از منظر علمی تعبیر کنیم و چه از حیث ملکوتی، سخنی صائب است؛ لیکن رویکرد جامع تر آن است که حقیقتِ این مبدأ را ولایت الهیه بنامیم؛ همان فیض مستمری که نصیب جمیع انبیاء عظام گردیده و در نهایت به عالی ترین، کامل ترین و اتمّ مراتب خود در وجود مسعود خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی صلوات الله علیه وآله منتهی شده است. این مراتب هر یک دارای جایگاهی اصیل و حقیقی است و شأن و قدر مذکور به تمامی این شئون بازمی گردد. بنابراین، قدر به معنای آن مرتبه مبدئی و اصیلی است که تمامی اسماء الله با شرف، عظمت و شئون رفیع خود در آن مرتبه به مقام جمع الجمع نائل آمده اند و به این واسطه، شب قدر تعین یافته است؛ لذا هر یک از پنج معنای مشروح، قابلیت اجتماع داشته و جریان کل این معانی در این شب مبارک، قوام بخش عنوان قدر است.
جریان ولایت تشریعی و همبستگی تکوینی در رسالت انبیاء عظام
مبحث ولایت الهیه، امری اصیل و خطیر است که در مرتبه انبیاء الهی، در قالب شئون ولایت تامه بر ایشان افاضه گردیده است؛ بدین معنا که از مبدأ آفرینش و سرآغاز رسالت با ابوالبشر حضرت آدم علی نبیناوعلیه السلام تا واپسین فرستاده حق، هیچ پیامبری بدون اتکا به ولایت الهی به رسالت مبعوث نگشته است. جریان این ولایت همان گونه که در ساحت تکوین و تشریع ساری است، در عرصه نبوت و ولایتِ رسالی نیز جریان دارد. در این سیاق، به کلام الهی توجه تام مبذول دارید ﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ﴾ که البته حق تعالی در این کریمه، برترین و معظم ترین رسولان صاحب شریعت را نام برده است. در تحلیل این حقیقت که تشریع شریعت و هدایت دینی از چه مقطعی آغاز گردیده است، آیه شریفه دلالت دارد که اساس شریعت همان است که بر نوح علیه السلام وصیت و مقرر فرمودیم و همان است که بر شخص شخیص شما ای پیامبر گرامی وحی نمودیم، و نیز همان است که بر ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم؛ که کل این مراتب، استمرار نظام واحدِ ولایت دینی و تشریع الهی است که حق تعالی این ولایت تشریعی را نسبت به جمیع این موارد در سوره شریفه شوری آیه سیزدهم تبیین فرموده است. شایان ذکر است که در آیات پیشینِ این سوره نیز مضامین بس والایی مسطور است، آنجا که می فرماید ﴿لَهُ مَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾ که دلالت بر قبض و بسط رزق دارد و واژه یَقْدِر مبین تفویض و تقدیر امور است که این سنجش تکوینی با عظمت تام همواره بیان شده است.
سپس در بیان غایت این سفارش ها و وصایای الهی به پیامبران اولوالعزم می فرماید ﴿أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ﴾ بدین معنا که وظیفه خطیر همگان، برافراشتن و اقامه تام دین است و جمیع فرستادگان مکلف بوده اند تحت بیرق ولایت الهی به اقامه شریعت همت گمارند. این نکته بسیار ظریف و عمیق است؛ آنجا که می فرماید ﴿وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ﴾ یعنی از تفرق و تشتت پرهیز نمایید؛ زیرا همگی پیرو یک حقیقت واحد هستید و این همبستگی و عظمت شما ناشی از آن است که رسالت همگان از مبدأ واحد و حقیقت اصیلی سرچشمه می گیرد که همان ولایت عالیه الهی است. بنا بر این اصل، ولایت کل پیامبران الهی متصل به ولایت مطلقه حق تعالی است و تعبیر به وصّینا نیز نشان از اهمیت این امر دارد. آیه شریفه ﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ﴾ دلالت دارد که همگی مأمور به اقامه شریعت الهی هستید و این امر مستلزم بهره گیری از ولایتی است که به منظور برپایی دین به شما تفویض شده است؛ و سپس تأکید می ورزد ﴿وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ﴾ یعنی در مسیر این ولایت و اقامه دین، دچار تشتت، نقصان یا زیادت نگردید و بر مدار توحید و وحدت کلمه استوار بمانید.
مفهوم شناسی شرک و مراتب و احکام آن در آیات قرآن کریم
در ادامه می فرماید ﴿كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ﴾ که در تحلیل واژه مشرک بر اساس تتبع و مداقه در آیات قرآن مجید، روشن می گردد که این عنوان در بدو امر و به طور غالب، بر بت پرستان و ثنویون اطلاق شده است؛ هرچند در تداول عرفی و کلامی، اهل کتاب نظیر نصاری و یهود نیز به سبب انتساب اقوالی همچون ادعای یهود مبنی بر ﴿عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ﴾ یا اعتقاد نصاری به اقانیم ثلاثه، متصف به مرتبه ای از شرک گردیده اند؛ لیکن این سنخ از شرک در اصطلاح قرآن، مرتبه نازل و خفیف شرک به شمار می آید که خود دارای مراتب و درجات گوناگونی است. اما آن مرتبه از شرک که قرآن کریم به نحو اخص و مصداقی مورد توبیخ قرار داده و فرمان به مقاتله با آنان صادر نموده است، اختصاص به مشرکان معاند و خاص دارد؛ یعنی آنان که اساساً وجود باری تعالی را منکر بوده و در برابر دعوت توحیدی پیامبران سر تسلیم فرود نمی آورند. البته مقاتله با این طایفه نیز منوط به شرایط خاصی است؛ یعنی در صورتی که علیه مسلمین اقدام به اضرار و تجاوز نموده و در صدد فتنه و مزاحمت باشند، حکم ﴿فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ﴾ بر آنان جاری می گردد؛ لذا روا نیست که هر مرتبه ای از شرک را فوراً مصداق این حکم تلقی نماییم. این مشرکانِ خاص دارای حالتی عنادآمیز هستند که از حقیقت توحید گریزان بوده و نه تنها در برابر روایات و ادله توحیدی خاضع نمی شوند، بلکه به شدت اظهار تنفر نموده، به تبلیغ علیه آن می پردازند و کفر و انکار ذهنی خویش را در قالب مخالفت های عملی و معاندانه آشکار می سازند.
در تایید کلام گران قدر یکی از حضار که آیه شریفه ﴿مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَىٰ﴾ را قرائت فرمودند، احسنتُم؛ بیانی بسیار صائب و عالی است. این آیه دلالت دارد که آنان اصل ربوبیت الهی را پذیرا بودند، اما بت ها را واسطه تقرب قلمداد می کردند؛ که این مرتبه، متمم از مشرکان معاندِ محض است. در میان بت پرستان، طایفه ای بت را مظهر و نمادی از الوهیت فرض کرده و آن را واسطه ارتباط می دانستند؛ کمااینکه برخی مورخان مایلند ابوسفیان را نیز از این قبیل بشمارند، گرچه وی در زمره بت پرستان بود؛ اما رویکرد بت پرستان عامِ ساکن مکه و مدینه، با این فرض تفاوت داشت. به هر تقدیر، این مرتبه از اعتقاد، جلوه ای از شرک است که با شائبه ای از ایمان توأم گردیده است؛ کمااینکه در ذهن شریف شما نیز خطور نمود که رگه هایی از معرفت در آنان وجود داشته، هرچند در مقام عمل دچار انحراف شده اند. این سنخ انحراف را اعاظم و اساتید ما شرک در عبادت تعبیر می فرمایند، در حالی که سنخ دیگر، شرک در اصل ولایت و توحید ذات است که قائلان به ثنویت را در بر می گیرد؛ همان عده ای که به وجود دو مبدأ مستقلِ یزدان و اهریمن اعتقاد داشتند و یکی را مبدأ خیرات و نعمات و دیگری را مبدأ شرور و نکبت می دانستند؛ که این تفکر نیز عین شرک است. اما آن مشرکانی که در قرآن مورد توبیخ شدید قرار گرفته اند، فاقد هرگونه اثر معرفتی و ایمانی بوده و عناد محض دارند؛ در حالی که گروه نخست به مقتضای آیه شریفه قرائت شده، فاقد این عناد بوده و انحرافشان معلول جهالت است، لذا باید با روشنگری و تعلیم، آنان را متوجه حقیقت ساخت. از منظر واژه شناسی، کلمه اعتقاد از ریشه عقد به معنای گره زدن است؛ بدین معنا که شخص اندیشه خود را به موضوعی گره می زند به گونه ای که انفکاک آن ناممکن می گردد. از این رو، تغییر باور کسانی که دچار اعتقادات باطل گشته اند بسیار صعب است؛ زیرا این مشرکان باوری درونی دارند که شئون زندگی آنان را تحت تأثیر قرار داده است. اما در مرتبه شرک در عبادت، از آنجا که اصل توحید ذات مقبول است، همواره امکان هدایت و اصلاح از طریق موعظه حسنه، اندرز و جهاد تبیین علمی وجود دارد.
آیه شریفه می فرماید ﴿كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ﴾ چرا که سنت الهی بر این تعلق گرفته است که هرگاه بنده ای مایل به بازگشت به آستان ربوبی باشد، طریق هدایت را بر وی هموار می سازد. حتی کسانی که در عرصه عقیده یا منش علمی و عملی دچار خطا شده اند، مشمول این لطف گشته و حق تعالی مسیر اصلاح را پیش روی آنان قرار می دهد؛ بدین سان که در مواجهه با فرستادگان الهی یا اولیاء عظام، یا در برخورد با رویدادی روشنگر، حقیقت بر آنان مکشوف و مشهود می گردد. مفاد عبارات ﴿وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ﴾ دلالت تام دارد بر اینکه حتی شخص گرفتار در جهل، هرگاه به درگاه الهی انابه نماید، تضرع کند و بر عدم معرفت خویش مویه نماید، این تضرع و ناله درگاه حق مؤثر واقع شده و الطاف الهی او را به سوی حقیقت رهنمون می گردد. بنا بر این تبیین، این طایفه از مشرکان متمایز از معاندانِ لجوجی هستند که راه هرگونه توبه و بازگشت را بر خود مسدود ساخته اند. تامل در لطافت این آیات شریفه مایه بهجت قلبی است؛ لیکن به جهت ضیق وقت، از برخی دقایق آن عبور می نماییم.
علل تفرقه و بغی بعد از علم و تبیین تاریخی آن
سپس کلام وحی به ریشه انحرافات اشاره داشته و می فرماید ﴿وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ﴾ که بیانگر آسیب شناسی رفتار بشر است؛ چرا که انسان غالباً پس از نیل به هدایت و کمال معرفت، مجدداً دچار انحراف گشته و طریق سرکشی و بغی را می پیماید. این ابتلای همیشگی بشر است؛ چنان که قوم حضرت موسی علیه السلام علیرغم آن همه معجزات، سرانجام به پرستش گوساله سامری روی آوردند؛ یا در خصوص حضرت عیسی علیه السلام با وجود آن مراتب عظمت و احیای مردگان که مایه یقین توده ها گردید، پس از اندک زمانی گروهی از تعالیم شریعت موسوی و عیسوی روی برتافته و به باورهای باطل گراییدند. در تایید سخن یکی از افاضل که به واقعه سقیفه بنی ساعده اشاره نمودند؛ بله، واقعه سقیفه دقیقا مصداق همین تفرق پس از علم است. در عصر حاضر نیز اگر به جریان انقلاب اسلامی بنگریم و راه دوری نرویم، مشاهده می کنیم که چگونه برخی افراد علیرغم درک حقیقت، از مسیر اصلی فاصله گرفته اند. پرواضح است که نارسایی ها و چالش هایی در مسیر انقلاب وجود دارد، اما وجود این مشکلات هرگز توجیه کننده آن نیست که اصلِ مبانیِ این حرکت عظیم را با قضاوت های ناصواب زیر سوال ببریم.
شب قدر به عنوان مرتبه تجلی فیض و فیض اقدس الهی
این اصل بسیار حائز اهمیت است که جمیع پیامبران الهی، شئون ولایی واحدی را جهت ترویج حقیقت و اقامه دین عرضه داشته اند و مبانی معرفتی آنان از استحکام تام برخوردار است. در تبیین ابعاد دیگر این موضوع، شایسته است بدانیم که اعاظم و بزرگان، حقیقتِ شب قدر را مرتبه تجلی فیض برشمرده و برخی نیز آن را مظهر تجلی فیض اقدس دانسته اند؛ چرا که اصالت نزول قرآن کریم جهت تجلی فیض اقدس است. جریان این فیض قدسی هنگامی که قابلیات مستعدی که اساساً برای این غایت خلق شده اند حضور یابند، ضرورتاً حاصل خواهد شد؛ لیکن از آنجا که تجلی فیض اقدس در مرتبه اکمل خود نیامند مظهر اتمّ است، بر وجود مسعود و کاملِ خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی صلوات الله علیه وآله نازل می گردد و سایر نفوس نیز به قدر مراتب استعداد و لیاقت خویش، از این منبع نورانی و هدایت قرآنی بهره مند می شوند که این بهره مندی برای آنان نیز به منزله تنزل فیض در حدّ درک و ظرفیت معرفتی شان خواهد بود.
پاسخ به اشکال پیرامون منشأ تفرقه و بغی در ملل گذشته
در پاسخ به مکتوب و استفسار یکی از حضار که پرسیدند آیا تعبیر ﴿بَغْيًا بَيْنَهُمْ﴾ دلالت بر بروز اختلافات داخلی میان آنان دارد؟ بله، مقصود همان تنازع درونی میان خودشان است؛ بدین معنا که منشأ اختلافات از درون خود نفوس نشأت می گیرد، کمااینکه در آیه شریفه دیگری مسطور است ﴿وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾ یعنی سرچشمه ناملایمات و شرور، اعمال خود انسان است. در تبیین علل این بغی و تشتت، مجال ورود تفصیلی به این عرصه نیست؛ لیکن اجمالاً می توان گفت که این سنت ناگوار در میان جمیع ملل پیشین جاری بوده است که پس از ابلاغ هدایت، راه بغی و اختلاف را در پیش می گرفتند و سپس داوری نهایی الهی صورت می پذیرفت. بلی، این امور مربوط به منازعات داخلی است که پس از اتمام حجت و وضوحِ بینات رخ می دهد، نه پیش از حصول علم. در تبیین مراتب هدایت، دو سنخ هدایت متصور است؛ نخست هدایت اجمالی است که مقتضای آن عدم تفرقه است؛ و سپس نزول بینات و اوامر تشریعی که پس از آن جریان می یابد. البته الطاف الهی هرگز خلق را رها نساخته است؛ چنان که پس از انحرافات یهود در عهد حضرت موسی، حضرت عیسی مبعوث گردید و پس از تکذیب ایشان نیز، سلسله پیامبران الهی تا بعثت پیامبر خاتم صلوات الله علیه وآله ادامه یافت، به طوری که در دوره فترت، پیامبران متعددی ایفای نقش نمودند. در خصوص مفاد اوامری که در آیات پیاپی مسطور است، مقصود فراتر از امر نبوت عامه، ناظر بر امر ملکوتی و تکوینی است که ما آن را به حقیقت نزول ارجاع می دهیم که همان موطن عالم امر است و بدین جهت، این تلقی صائب است.
در پاسخ به این پرسش که حقیقت فیض اقدس چیست؟ باید معروض داشت که هرگاه فیض الهی از شائبه عوارض مادی و تعلقات امکانی منزه و متباعد باشد، اتصاف به طهارت تکوینی یافته و مرتبه فیض اقدس تعین می یابد.
تحلیل حقیقت نزول قرآن و نقش تکوینی و رسالی پیامبر اکرم
موضوع خطیر دیگری که شایسته امعان نظر است، حقیقتِ نزول می باشد؛ زیرا نزول مستلزم مبدأ و منشأیی عالی است که سیر نزولی از آن ساحت آغاز گردد، که البته مقصود از این حرکت، حرکت مکانی و مادی نیست. همان گونه که مستحضرید، چهل سال مجاهدت مستمر، تهجد و توجه تام پیامبر اکرم صلوات الله علیه وآله از دوران طفولیت تا موسم بعثت، همگی زمینه ساز و مقدّماتِ تنزلِ قرآن کریم بر قلب مطهر ایشان بوده است؛ هرچند ما در سوره مبارکه قدر بر فضیلت زمان نزول تأکید می ورزیم، لیکن در خطابات الهی به پیامبر نظیر خطابات یا ایها المدثر و یا ایها المزمل، عظمت فوق العاده شخص شخیص رسالت پناهی متجلی است. برخی تفاسیر عامه در این باب عاری از عمق علمی است؛ چرا که حقیقت این خطاب آن است که زمان بعثت شما به عنوان متممِ رسالت جمیع انبیاء فرا رسیده و مأمور به قیام هستید. در تبیین لطیفی که از سوی اخوی گرامی مطرح گردید، واژه مدثر دلالت بر استمرار رسالت جمیع پیامبران پیشین توسط پیامبر خاتم دارد. این معنا متناسب با مفاد آیه چهل و چهارم سوره مبارکه نحل است که می فرماید ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ که تبیین کننده پیوستگی وحی در رسالت پیامبران پیشین است؛ و در ادامه می فرماید ﴿بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ﴾ که مبرهن می سازد آنچه در قالب قرآن بر شما تنزل یافته، استمرار و غایت همان سلسله وحیانی است که اکنون در رتبه اکمل خود و به عنوان تجلی فیض اقدس بر قلب مطهر شما نازل گردیده است.
ارتباط شب قدر با حقیقت سر اعلی و ولایت معصومین علیهم السلام
از مفاد هر دو آیه شریفه مبرهن می گردد که حقیقت ولایت تامه و کامله الهی، جریانی مستمر و پیوسته از فرستادگان نخستین تا خاتم پیامبران است و کلام الهی بر حفظ این همبستگی تأکید دارد. برخی از اعاظم در تفاسیر خود، قدر را به مرتبه سرّ اعلی تعبیر فرموده اند؛ بر این پایه، تنزلِ حقیقتِ قدر بر قلب مطهر پیامبر، نزولِ همان سرّ اعلی است. اگرچه جریان کشف حقایق برای جمیع انبیاء جاری بوده است، لیکن پیامبر خاتم علاوه بر اشراف بر مراتب پیشین، نائل به مرتبه رفیع تری گردیده که همان تجلی سرّ اعلی در شب قدر است؛ چرا که این مرتبه، متمم و مظهرِ اتمّ جمیع مراتب گذشته است. تحقق خاتمیت پیامبر اکرم صلوات الله علیه وآله ضرورتاً منوط به افاضه این فیضِ اعظم و سرّ اعلی بوده است. پس از ایشان، ائمه هدی علیهم السلام نیز با این سرّ اعلی مرتبط بوده و حقایق عالم متناسب با مراتب نوری شان بر آنان نازل می گردد که غایت این جریان نوری در عصر حاضر، وجود مسعود حضرت بقیةالله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف است. کمااینکه یکی از اساتید معظم مطرح می فرمودند که این سرّ اعلی هر سال در شب قدر به نحو مستقل بر آن حضرت تنزل می یابد. بنا بر روایات مأثوره، مقدرات تکوینی خلایق نیز جهت تنفیذ بر آن حضرت عرضه می گردد که تمامی این شئون، ذیل همان حقیقتِ سرّ اعلی و بر پایه اشراف نوری ولی عصر بر اسم اعظم الهی محقق می گردد؛ چرا که وجود مطهر پیامبر و جانشینان برحقشان، مظهر اتمّ اسم اعظم حق تعالی هستند و نیل به این مراتب عالی به واسطه این پیوند نوری حاصل می گردد. به هر تقدیر، مباحثی که تا این مقطع معروض گردید، مورد امعان نظر حضار گرامی قرار گرفت.