جلسه 1403/12/14

بسم الله الرحمن الرحیم



تحلیل شکاف معرفتی میان ادراک بشری و حقیقت شب قدر/عظمت شناسی لیلة القدر /تفسیر قرآن



 
موضوع: تفسیر قرآن/عظمت شناسی لیلة القدر /تحلیل شکاف معرفتی میان ادراک بشری و حقیقت شب قدر
 
عظمت لیله القدر و ادراک بشری
شایسته است در محفل علمی امشب به این مبحث بپردازیم که پس از وضوح مفاد آیه شریفه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ توجه به آیه شریفه ﴿وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ﴾ نمایانگر عظمت زایدالوصف این امر است. گمان می رود این شیوه تبیین در تمامی زبان ها جاری باشد؛ کما اینکه در زبان فارسی نیز هنگامی که قصد ارائه ی عظمت زایدالوصف امری را داریم، از تعابیری بهره می بریم که نمایانگر ناتوانی درک بشری از کنه آن حقیقت باشد. این مرتبه از عظمت، فراتر از حیطه ادراک عادی انسان است. این موضوع در زبان عربی نیز بسامد بالایی دارد و در زبان فارسی نیز شواهد متعددی بر آن یافت می شود. این امر به سبب وجود دو ظرف است؛ بدین معنا که وقتی ظرف ادراک بشری با ظرفیت واقعیت امر سنجیده می شود، ناگزیر ظرف برتر مورد خطاب قرار می گیرد که بسی فراتر از ظرفیت ادراک بشری است. هر اندازه نیز که انسان بکوشد این حقیقت را در ظرف محدود ادراک خود بسنجد، در نهایت به محدوده بشری و ساحت محدود عظمت روح نبوی و ولوی منتهی می گردد؛ با این حال، حقایق و امور مربوط به نزول، مرتبه ای به مراتب قوی تر دارند که در شب قدر این ها مقدر می شوند.
حقیقت نزول و اصناف ملائکه
شایسته است این موضوع را به عنوان مقدمه بیان داریم؛ هرچند در مبحث ملائکه و ذیل آیه شریفه ﴿تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ﴾ به روایات و خصوصیات مرتبط با آن خواهیم پرداخت، اما از آنجا که بحث کنونی پیرامون حقیقت نزول است، ناگزیر از تبیین اجمالی آن در این مقطع هستیم. بررسی روایات شریفه که نمونه هایی از آن ها را قرائت و استخراج خواهم کرد، نشان می دهد که اهتمام فوق العاده ای در لسان اخبار به این مسئله معطوف شده و ابعاد آن به نحو عمیقی مورد مداقه قرار گرفته است.
ظاهراً ملائکه به دو صنف عمده تقسیم می شوند: ملائکه عرشی و امری، و ملائکه ارضی و خلقی؛ که گاه از صنف اخیر به ملائکه ارضی و از صنف نخست به ملائکه سماوی تعبیر می شود. به بیان دیگر، ملائکه ای که به عالم امر انتساب دارند و ملائکه ای که متعلق به عالم خلق هستند؛ همان گونه که مفاد آیه پنجاه و چهارم سوره مبارکه اعراف ﴿أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ﴾ و همچنین آیات سوره مبارکه فاطر بر تفکیک و تمایز عالم خلق و امر دلالت دارند و این حقیقت در آیات شریفه قرآن کریم به وضوح تبیین گردیده است.
ملائکه برزخی و تجلی تمثل در عالم مثال
صنف سوم نیز ملائکه مرتبط با برزخ عالم خلق و امر هستند. عالم برزخ خود واجد عظمت، گستره و موقعیت ویژه ای است. انسان پس از مفارقت از این نشئه مادی و در دوره انتظار برای حشر اکبر و ورود به بهشت، به عالم برزخ منتقل می گردد. همچنین ملائکه متعلق به عالم مثال که در بیانات اعاظم بر آن تأکید شده و در قرآن کریم نیز صریحاً به مسئله تمثیل اشاره رفته است، نوعی از تنزل به شمار می روند. تمثیل در حقیقت مرتبه ای از تنزل است که به منظور تسهیل درک مخاطب صورت می پذیرد. این تمثیل عمدتاً موطنی در عالم برزخ دارد؛ کما اینکه در سرگذشت حضرت جبرئیل علیه السلام که ملک مقرب وحی الهی است، دو نحو اذن نزول برای ایشان مقرر بود: نخست آنکه گاه با همان تشخص و هیئت مرتبط با عالم امر فرود می آمد و با رسول خدا گفتگو می فرمود که در این حالت تمثلی در کار نبود و حقایق غیبی را به ساحت قدس حضرتش واصل می کرد؛ و گاه دیگر، بر موطن تمثل نازل می شد و به تناسب آن مرتبه و متناسب با عالم مثال تجسد می یافت. گاه نیز تمثل ایشان برزخی بود؛ نظیر روایتی که مقبول همگان است که حضرت می فرمودند تمثیل ایشان را به صورت دحیه ی کلبی رویت می کردند. هدف از این امر، ملموس ساختن حقیقت برای سایرین بود تا علاوه بر معرفی منزلت دحیه کلبی، امکان تشکل برزخی جبرئیل در مقام تبیین روشن گردد. تمثل برزخی واجد حد، حدود و هندسه مشخصی است و با همان صورت متمایز می تواند در عالم مثال ظاهر شود؛ در حالی که ملائکه عالم امر مبرای از هرگونه حد و مرز مادی هستند و ساحت آنان از تمثل مادی منزه است. مفاد برخی روایات دال بر این است که در لیلة القدر، تضامّ و کثرت ملائکه به مرتبه ای می رسد که گستره زمین ضیق می گردد؛ این ملائکه متعلق به عالم برزخ و عالم خلق هستند. ملائکه ارضی در مواجهه با ملائکه سماوی چنان جمعیت کثیری را تشکیل می دهند که با مؤمنان مصافحه می نمایند. این ملائکه ارضی در قالب متمثل فرود آمده و مأموریت خویش را به انجام می رسانند. در تجارب شهودی نیز مکرر نقل شده است که زائران اظهار می دارند شخص خاصی را رویت کرده، با وی گفتگو نموده و مسیر حرکت او را به سمت حرم مطهر مشاهده کرده اند؛ این پدیدارها جلوه ای از تمثل ملائکه است که به نیابت از آن زائر و متناسب با منزلت وی جهت زیارت تشخص می یابند. زائران نیز بدون تردید گمان می برند که خود شخص را رویت کرده و با او هم سخن شده اند، در حالی که این همان تمثل برزخی است که تحقق یافته و تمامی خصوصیات آن شخص را نمایان ساخته و حتی گفتگوی متمثلانه نیز با او برقرار می شود. ملائکه خواسته زائر را اجابت می کنند و زائر به واسطه این تمثل مأموران الهی در زیارتگاه، حضور واقعی او را تلقی می نماید. شواهد متعددی از این دست در روایات شریف وارد شده و در ساحت حس عامه نیز تحقق یافته است.
ارتباط نزول ملائکه با تکامل علمی و الهامات بشری
در لیلة القدر، هر سه گروه ملائکه ضامن تحقق و تبیین نزول امر الهی هستند؛ بخشی متعلق به عالم مثال، بخشی متعلق به عالم برزخ و بخشی نیز مأمور وحی و علم از عالم امر می باشند که همگی واجد عظمتی بس سترگ هستند. اگر حقیقت علم را در ظرف مادی بسنجیم، شاید بتوان حد و مرزی برای آن تصور کرد، اما با تعالی آن به عالم مثال، ابعادی زایدالوصف می یابد که با ظرفیت های محدود عالم برزخ یا عالم ماده قابل قیاس نیست. در این نشئه مادی، بشر روزانه در حال کسب علم و کشف حقایق و حصول مشهودات است و حق تعالی این طریق را برای تمامی آحاد بشر گشوده است تا به مراتب عالی نایل شوند؛ این امر اختصاصی به مؤمن یا کافر ندارد. در عصر کنونی، حتی در مرتبه تکنولوژی های نوظهور نظیر هوش مصنوعی، تجلی هدایت الهی به سوی امور واقعی و حقایق تکوینی نمایان است. کما اینکه در اخبار علمی اخیر مشهود بود که در تشخیص نارسایی های عروقی قلب، هوش مصنوعی با سرعتی فزون تر و اطمینانی بیشتر از متدهای پیشین عمل می کند. این دستاوردها که در پهنه گیتی و از جمله با مجاهدت محققان داخلی ارتقا یافته، موید جریان علم در مرتبه مادی و برزخی آن است. تمامی الهامات بشری توسط همین ملائکه به اذن الله افاضه می شود. در روایات شریفه تصریح شده است که در روزهای دوشنبه و جمعه، اعمال و حوادث مرتبط با اولیای الهی و آحاد مردم بر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و ائمه هدی علیهم السلام عرضه شده و ایشان بر آن واقف می گردند. روایات دیگر نیز بر عرضه امور در آغاز هر ماه دلالت دارند که حضرات معصومین علیهم السلام منتظر افاضات ویژه آن مقطع هستند؛ چنان که درخواست انبیاء عظام نیز بر اساس مفاد آیه شریفه ﴿قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا﴾ استوار بوده است.
تمایز علمی میان تصمیم اراده و عزم
در این بخش، مبحثی حائز اهمیت را به اجمال مطرح می سازم که شایسته تدقیق و تتبع علمی است؛ و آن تمایز میان تصمیم، اراده و عزم است. پیش تر اجمالاً به حقیقت عزم اشاره شد. گاه اراده و تصمیم حاصل است اما عزم راسخ مفقود است. در میان جمیع انبیای الهی، پنج تن به وصف اولوالعزم متصف گردیده اند، با وجود اینکه همگی صاحب اراده بوده اند؛ این امر نشانگر ویژگی ممتاز عزم است. کما اینکه در خصوص حضرت آدم علیه السلام، اراده محقق بود اما مرتبه عزم مفقود بود؛ چنان که حق تعالی می فرماید ﴿وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا﴾ عزم در ساحت اراده نقشی بی بدیل دارد. تتبع در حقایق تکوینی و دستیابی به امور غیبی و مکاشفات پنهان، به واسطه عزمی است که انبیای اولوالعزم از آن برخوردارند. هنگامی که عبد در مقام دعا مسألت می نماید قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا این طلب ملازم با عزم است و به تبع این عزم راسخ، اراده وی در مسیری قرار می گیرد که افاضه الهی را اقتضا می کند و در نتیجه، حقایق علمی برای او منکشف می گردد. حضرت امام قدس سره نیز در بیانات شریف خویش به حقیقت عزم ورود به بیت المعمور اشارت فرموده اند. این بحث در روایات فریقین، بیانات اهل معرفت و مباحث فلسفی مطرح گردیده اما سرچشمه اصلی آن در اخبار آل محمد علیهم السلام است. در اصول کافی روایتی شریف از حضرت امام صادق علیه السلام در باب حقیقت مشیت نقل شده است که شایسته قرائت است. بر اساس روایت شریفه ﴿خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِيئَةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الْأَشْآءَ بِالْمَشِيئَةِ﴾ که دلالت بر مرتبه والای مشیت دارد، حقیقت علم به مشیت الهی انتساب می یابد. مشیت حق تعالی غیرمحدود است و انسان با استعانت از مشیت الهی، ازدیاد علم را مسألت می نماید و این جریان همواره مستمر و بی پایان است؛ بر خلاف ملائکه ارضی و خلقی که واجد محدودیت های نشئه مادی و برزخی و دارای حدود و ثغور معین هستند، ملائکه عالم امر با مشیت ربوبی پیوند دارند. کما اینکه در آیه شریفه ﴿قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي﴾ حقیقت روح متعلق به عالم امر معرفی شده که فراتر از ادراکات عادی است و منزلت هر روحی به اقتضای مشیت الهی اعتلا می یابد. ساحت عالم امر، مبرای از تشخصات مادی و تمثلات برزخی است؛ کما اینکه حضرت امام قدس سره حقیقت معراج نبوی و نیل به مقام محمود را وصول به بیت المعمور تبیین فرموده اند. بیت المعمور در عوالم علوی، مجمع حقایق وجودی است که نشئه مادی در مقایسه با آن بسیار ناچیز است. اعاظم علمای معرفت، جمیع علوم بشری را در مواجهه با اقیانوس بی کران مجهولات، به مثابه سفینه کوچکی دانسته اند که انسان برای نجات خویش از مهلکه جهل بنا کرده است؛ در حالی که جهل بشری دریایی است بی کران که آغاز و فرجامی برای آن متصور نیست. این تمثیل نمایانگر مرتبه علوم تجربی در مقایسه با معارف حقیقی برزخی و ملکوتی است که اهل معرفت و مکتشفان حقایق به اذن الله بدان راه یافته اند.
مراتب سه گانه جریان نزول در شب قدر
پس از تبیین این مقدمه علمی حائز اهمیت، به محور اصلی بحث که همان حقیقت نزول در لیلة القدر است بازمی گردیم. جریان نزول در سه مرتبه و فاز متمایز محقق می شود: مرتبه نخست منتهی به عالم خلق و ماده می گردد، مرتبه دوم به عالم برزخ انتساب دارد و مرتبه سوم مرتبط با عالم امر و ساحت ربوبی است. هر یک از این مراتب متناسب با اهلیت مخاطبان افاضه می شود. این نزول امور برای حضرات معصومین علیهم السلام، اولیای الهی، فقهای عظام و آحاد مؤمنان در شب قدر جریان دارد و همگی به میزان وسعت وجودی خویش از معانی نازله قرآن کریم بهره مند می شوند. حتی مرتبه چهارم نزول که مرتبط با بیت المعمور است نیز شعبه ای از نزول قرآن به شمار می رود.
بررسی مسئله تکثیر سلولی و صلح تکوینی در عصر ظهور
در خصوص پرسش علمی مطرح شده پیرامون امکان بازآفرینی ارگانیسم از طریق یک سلول واحد در زیست فناوری نوین، شایان ذکر است که از منظر تکوینی، تمام ویژگی های وجودی فرد در ساختار سلولی او مندرج است و این امر در ساحت علم تجربی به اثبات رسیده است. تتبع در نظام آفرینش نشان می دهد که در عصر ظهور حضرت ولی عصر عجل الله فرجه الشریف، نظام تکوین به مرتبه ای از کمال و صلح می رسد که ستمگری تکویناً منتفی می گردد؛ حتی در میان وحوش نیز ستم واقع نمی شود و این دگرگونی بنیادین در نظام عالم رخ خواهد داد. تجارب شهودی و شواهد عینی نیز مؤید این است که هر جانداری به اقتضای رزق مقدر خویش حرکت می کند و دخالت انسان در این چرخه تکوینی گاه ناشی از عدم ادراک قوانین الهی است. تبیین حقیقت نزول برزخی بدین معناست که حقایق عالم امر به عالم خلق واصل می شوند و این همان حقیقت برکت است که در بیانات دینی بر آن تأکید شده و در لسان عامه نیز جاری است.
حکم فقهی قرائت بسمله در نماز
در پاسخ به استفتاء مطرح شده پیرامون قرائت بسمله در نماز؛ چنانچه مصلی بسمله را به نیت سوره خاصی قرائت نموده باشد ولی در اثنا تصمیم بر قرائت سوره دیگری نظیر سوره مبارکه قدر بگیرد، از منظر مشهور فقهای عظام، تکرار بسمله به نیت سوره جدید متعین است؛ مگر آنکه بسمله را به نحو مطلق و بدون قصد سوره خاصی قرائت کرده باشد که در این صورت انطباق آن بر سوره مأتی به بلامانع است.
عزم الهی و نقش آن در نهضت اسلامی
در ضیق وقت کنونی، بر حقیقت عزم تأکید می ورزم. مرتبه عالی عزم که متمایز از اراده های متزلزل بشری است، منشأ تحولات عظیم در تاریخ تشیع بوده است؛ کما اینکه عزم راسخ حضرت امام قدس سره که جلوه ای از عزم انبیای اولوالعزم بود، سبب تحول بنیادین و پیروزی نهضت اسلامی گردید. تداوم این نهضت و فتوحات آن در مواجهه با دشمنان، مرهون همان عزم الهی بود. انطباق عزم عبد با مشیت و عزم ربوبی، شرط اصلی حصول نتایج الهی است که مجاهدان راه حق در جبهه های مقاومت از غزه تا لبنان مظهر آن هستند. این لیاقت و عزم استوار، طریق نیل به حقیقت ولایت الهیه را هموار می سازد؛