جلسه 1403/12/12

بسم الله الرحمن الرحیم



تبیین وجوه تفسیری واژه «إِنَّا» در کلام امام خمینی(ره)/تفسیر سوره قدر /تفسیر قرآن



 
موضوع: تفسیر قرآن/تفسیر سوره قدر /تبیین وجوه تفسیری واژه «إِنَّا» در کلام امام خمینی(ره)
 
عظمت ماه مبارک رمضان و نزول قرآن
﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ وَجُعِلَتْ فِيهِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ وَجُعِلَت_خَيْرًا مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾ شأن نزول قرآن کریم، واقعه ای بسیار عظیم و شگرف است که این نزول در این ماه شریف و با عظمت واقع شده است؛ همان گونه که ماه رجب، ماه منسوب به باری تعالی و ماه مخصوص الهی است که پروردگار برای خویش برگزیده، و ماه شعبان، ماه متعلق به پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم است و ماه رمضان که ائمه معصومین علیهم السلام فرموده اند هنگام نام بردن از آن باید تعبیر ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ﴾ را به کار برد؛ زیرا رمضان از اسماء الهی است و گفتن ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ﴾ به معنای ماه خداست. نام باری تعالی بر این ماه اطلاق شده و این ماه شریف منسوب به ذات اقدس الهی است.
تجلی اسماء الهی در ماه مبارک رمضان
و عظمت و فضیلت این ماه از جهات متعددی قابل تبیین است؛ برخی از اعاظم، بزرگان و شخصیت های برجسته علمی این گونه تفسیر فرموده اند که جمیع اسماء الهی در این ماه متجلی و مجتمع گشته است. این ماه شریف، ظرف زمانیِ اجتماع تمام اسماء حسنای الهی است. دلیل این امر را نیز واقعه نزول قرآن کریم دانسته اند؛ چرا که نزول قرآن تجلی جامع و تام تمام اسماء الهی است تا بدین وسیله کمال مطلق محقق گردد؛ کمالی برتر که فراتر از آن امکان تجلی و نزولی متصور نبوده و هر آنچه از فیوضات نزولی که شایسته تحقق بوده، در این ماه مبارک رمضان به عرصه شهود رسیده است.
وجوه تفسیری واژه انا در کلام امام خمینی
از آنجا که بنا بر اجمال و اختصار است، شایسته است به این موضع توجه ویژه مبذول فرمایید؛ حضرت امام خمینی قدّس سرّه تعبیری در این باب دارند و برای کلمه إِنَّا در عبارت شریفه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ﴾ دو وجه اساسی ذکر می فرمایند. وجه نخست همان است که عرفای شامخین تبیین کرده اند. اهل معرفت معنای إِنَّا را این گونه تقریر نموده اند که تمامی اسباب، وسایط و خصوصیاتی که باید در مرتبه کمال تحقق یابند، به واسطه ارتباط وثیق میان جمیع این امور، در قالب ضمیر جمع متکلم مع الغیر یعنی إِنَّا تعبیر شده است.
تبیین نسبت انا با اسماء الهی
وجه دوم که با دقتی بسیار افزون تر مطرح گردیده، ناظر بر این است که مقصود از إِنَّا همان اسماء الهی است؛ چرا که هر پدیدار و نعمتی که در این عالم مادی متصف به عظمت است، مظهر و نشانه ای از اسماء الهی به شمار می روَد، یعنی در واقع ظهور یکی از اسماء حسنای الهی است. بر این اساس، هنگامی که حضرت حق جل وعلا تعبیر إِنَّا را به کار می برد، مراد تمامی اسماء حسنای الهی مجتمعاً و با هم است و به همین سبب صیغه جمع به کار رفته است؛ یعنی ذات احدیت همراه با جمیع تجلیات اسمائی خویش اراده نزول فرموده است و ضمیر إِنَّا اشاره به اسماء پروردگار دارد که کل اسماء الهی با تمام خصوصیات و شئونات خود در این نزول قرآنی تجلی یافته اند.
حقیقت جمع الجمعی اسماء در واقعه نزول
در ادامه، ایشان اسم اعظم را به عنوان حقیقت جامع و مجمع جمیع اسماء معنا می فرمایند؛ به گونه ای که اگر تمام اسماء الهی در مظهری واحد گرد آیند، آن مظهر اسم اعظم خواهد بود. این همان حیث جمع الجمعی در ظهور اسماء الهی است و نزول قرآن کریم نیز نزولی جمع الجمعی است که جمیع آثار، برکات و خصوصیات مکنون در اسماء الهی را یک جا و به نحو جمعی نازل نموده است. از این رو، ایشان بیان می دارند که وجه تسمیه و معنای إِنَّا از این حیث است که مراد از ما، ذات اقدس حق به همراه جمیع اسماء و صفات خویش است.
تمثیل ادبی صیغه جمع در افعال الهی
یکی دیگر از بزرگان علمی نیز این واژه را چنین تبیین فرموده اند که انسان در شئون حیات خویش هنگامی که فعلی انفرادی انجام می دهد، به عنوان مثال شیء سنگینی را جابه جا می کند یا جامه و شیئی را می دوزد یا عملی را به سرانجام می رساند، به جهت اختصاص فعل به شخص خویش، تعبیر من این کار را انجام دادم را به کار می برد. اما در مواردی که فعلی ذوجنبتین و دارای ابعاد علمی، عملی و شئون متعدد مادی و معنوی است، به جهت افاده اهمیت کار و تبیین شراکت جمیع اسباب، تعبیر به صیغه جمع آورده می شود؛ نظیر اثر هنری شگرفی مانند تابلویی نفیس و ارزشمند که دارای ابعاد گوناگون است، یا نگارش تفسیری جامع که شئون علمی متعددی دارد، که در چنین مواردی پدیدآورندگان به جهت همراهی و مدخلیت تمام اسباب و یاوران، تعبیر ما این اثر را خلق کردیم را به کار می برند. این تفسیر نیز از سوی برخی معاظم ارائه گردیده است و هر سه وجهِ تبیین شده صحیح بوده و در جایگاه علمی خویش استوار و معتبر می باشند.
حقیقت مبدأ نزول و جنبه جمع الجمعی آن
شایسته است نکته ظریف دیگری نیز بر این مباحث افزوده شود و آن مسئله حقیقت نزول و مبدأ نزول است. در تبیین حقیقتِ مبدأ نزول، باید دانست که این مبدأ واجد شئون و جهات گوناگونی است و مبدئی بسیط و تک بعدی به شمار نمی روند، بلکه مجمع جمیع شئون فاعلی است و از این رو، این نزول ذاتاً یک نزول جمعی است. استفاده از تعبیر إِنَّا ناظر به حیث مبدأیت است؛ چرا که مبدأ نزول در تمامی این شئون متجلی است؛ به گونه ای که اگر در هر بخش و آیه ای از قرآن کریم تدبر و تعمق عمیق صورت گیرد، این جهت جمع الجمعی مشهود خواهد بود. هیچ آیه ای در قرآن کریم یافت نمی شود که با تمام شئون و جهات مبدأ پیوند نداشته باشد و به سبب همین ارتباط تام با جمیع شئون مبدأ، تعبیر جمع یعنی إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ به کار رفته است؛ بدین معنا که ما از آن مبدأ متعالی نازل فرمودیم، مبدئی که تمام خصوصیاتش در این نزول مدخلیت داشته و متأثر از حقیقتی واحد است که آن حقیقت واقعاً شایستگی تام برای انتساب این فعل جمعی را داراست؛ همان گونه که معروض افتاد جمیع اسماء الهی در این موضع شایستگی دارند تا منسوب به تعبیر إِنَّا گردند. بنابراین، عبارت شریفه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ ناظر به فعلی جمع الجمعی است که به حقیقتِ مبدأ بازمی گردد؛ مبدئی جمع الجمعی که کمال مطلق هستی در آن متجلی است، همان گونه که وجود شریف و مبارک خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی صلّی الله علیه وآله وسلّم مظهر تام انسان کامل و واجد حیث جمع الجمعی جمیع اسماء حسنای الهی است و برکات ظهور اسماء الهی در وجود ذی جود آن حضرت به عالی ترین وجه به عرصه تجلی رسیده است.
حقیقت نزول قرآن و ارتباط آن با انسان کامل
همین نسبت شریفه در رابطه با قرآن کریم که حقیقت جمع الجمع و مظهر تام تمام تجلیات است برقرار می باشد؛ تا آنجا که می توان گفت اگر کسی خواهان شهود حقیقت ظهور علم، ظهور قدرت و تبیین مناسبات علّی و معلولی که در لسان اهل معرفت به براهین لِمّی و اِنّی تعبیر می شود باشد، جمیع این حقایق در وجود مبارک رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم متجلی است. به همین سان، حقیقت نزول قرآن کریم نیز نزولی جمع الجمعی است که تمام این شئون و جهات را در خود محقق ساخته است. شگفتا، در این موضع است که چون عبارت شریفه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ تلاوت می شود، آشکار می گردد حقیقت لیلة القدر فراتر از آن چیزی است که در اذهان بدوی متبادر می شود، یعنی امری متمایز از صرفِ یک پدیده طبیعی همچون شب در مقابل روز؛ بلکه حقیقت لیل همان سایه گسترده قدر الهی و تجلی قدرت بی پایان پروردگار است، چنان که برخی از عرفای عالی مقام لیلة القدر را به معنای سایه حقیقت قدر و قدرت الهی تفسیر فرموده اند؛ یعنی ظرفی متعالی که جمیع شئون قدرت الهی در واقعه نزول در آن مجتمع گشته و آثار آن هویدا گردیده است. در این باب، تمثیل بسیار شگرفی در رابطه با صدیقه طاهره حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها مطرح گردیده است؛ خدای متعال عزیز دلمان و فخر گران قدرمان، مرحوم حجت الاسلام والمسلمین آقای سید محمدجعفر شفیعی قدّس سرّه را مشمول رحمت واسعه خویش قرار دهد که در سالگرد عروج ملکوتی شان در این ماه مبارک رمضان و در منزل شریف ایشان توفیق ذکر این مباحث علمی حاصل گردیده است؛ ایشان روزی از این جانب سؤال فرمودند که حقیقت انتساب لیلة القدر به وجود مبارک حضرت زهرا سلام الله علیها را چگونه می توان به نحوی منقح و قابل فهم برای همگان تبیین نمود؟ بنده نمی دانم آیا ایشان این مطالب را در مکتوبات خویش مرقوم فرموده اند یا خیر، اما ظاهراً درصدد نگارش اثری در این موضوع بودند؛ بنده توضیحاتی را محضرشان عرض نمودم و مشهود بود که بسیار مسرور و مشعوف گردیدند، چرا که تبیینی جامع و وافی ارائه شد و ایشان نیز این مطالب را یادداشت می فرمودند. آری، فضلای بسیاری همواره با مراجعات خویش در خصوص این دست حقایق علمی سؤال می نمودند.
تحلیل معنایی لیل و قدر و ارتباط آن با معصومین علیهم السلام
در آن مقطع زمانی، بنده این مطلب علمی را عرضه داشتم که مقصود از لیلة القدر بودن حضرت زهرا سلام الله علیها همان سایه منبسط قدر الهی است و ما واژه لیل را به معنای سایه قدرت تامه الهی تفسیر نموده ایم؛ چنان که در ادبیات تداول عامه نیز تعبیر تحت سایه مستدام شما بودن حاکی از اهمیت این مفهوم حمایتی و ظلّ ممدود است. در کتب لغت نیز واژه لیل به معنای سایه استعمال گردیده که تفسیری کاملاً صحیح است؛ زیرا هر آنچه از مقدرات و شئون قدرت الهی است، در این ظلّ ممدود مقدر می گردد. در این مرتبه از ظلّ و سایه الهی، وجود مبارک رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم مظهر تام و مجمع جمیع کمالات انسان های کامل است؛ هرچند باری تعالی استعداد نیل به این حقایق را به حضرت آدم علیه السلام عنایت فرمود، لکن این شئون در مرتبه قوه مکتوم بود و در وجود شریف پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم و وصی وصیّ ایشان، مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام به فعلیت تامه رسید؛ همان گونه که این ماه شریف منسوب به نام نامی امیرالمؤمنین علیه السلام است و برخی از اعاظم نیز علت وقوع شب قدر در این ماه را انتساب آن به ساحت مقدس امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته اند که این نزول برکت آفرین به یُمن وجود مسعود ایشان محقق گردیده و این تبیینی کاملاً متقن و صحیح است.
ولایت فاطمی به عنوان علت غایی تکوین
بنا بر آنچه معروض افتاد، تمام این مراتب و شئون به نحو جمع الجمعی در وجود مبارک پیامبر اعظم صلّی الله علیه وآله وسلّم و امیرالمؤمنین علیه السلام متجلی است؛ چرا که ایشان اتحاد نوری داشته و كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ می باشند. در تعبیری دیگر، علت غایی تکوین جمیع این حقایق، وجود شریف صدیقه طاهره حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است که خود، فرزندان معصومش و به ویژه قطب عالم امکان حضرت بقیةالله الاعظم ارواحنا له الفداء همگی از برکات وجود کمال آفرین ایشان می باشند و حقیقت لیلة القدر نیز ناظر به ساحت منیع ایشان است. این شئون و برکات تا مرتبه ساحت فاطمی در ولایت ائمه هدی علیهم السلام و ولایت خاتم الاوصیاء حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ظهور و استمرار می یابد؛ به همین مناسبت است که تعبیر مبارک بقیةالله استعمال گردیده است. در گذشته سؤالی علمی مطرح گردید و اکنون نیز تکرار می شود؛ جناب آقای دکتر محمدامین احمدی فقیه که در این حوزه های پژوهشی تلاش شایانی مبذول داشته اند، در خصوص چرایی وجود رموز خاص در رسم الخط برخی واژگان قرآنی از این جانب سؤال نمودند و بنده در آن مقطع پاسخی جازم ارائه ندادم؛ سئوال این بود که چرا واژه بقیة در ترکیب بقیةالله در برخی قرائات و مکاتب رسم الخطی با تاء کشیده یا مبسوطه نگاشته می شود، در حالی که اصل در پایان کلمات بر نگارش تاء تانیث به صورت هاء مروصه یا تاء مربوطه است؟ نگارش این واژه به صورت تاء مبسوطه واجد چه ظرایف، زیبایی ها و رموزی است؟ برخی اهل تحقیق در تبیین این لطیفه نگاشته اند که در ترکیب بقیةالله، کلمه جلاله الله مضاف الیه بوده و مضاف یعنی بقیه در اصل متصل به آن است و در هنگام وصل، تاء مربوطه تبدیل به تاء مفتوحه یا مبسوطه می گردد؛ یعنی در اصل هویت کلمه اتصال به ذات اقدس الهی ملحوظ بوده و منسوب به ساحت ربوبی است. این توصیف و تبیین علمی بسیار ظریف و عمیق است. به هر روی، حقیقت جمیع این مراتب به نحو جمع الجمعی در وجود شریف پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم و متعاقب آن در وجود امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیها و سلاله طاهرین ایشان تا ظهور موفورالسرور حضرت بقیةالله الاعظم ارواحنا له الفداء که إن شاءالله روزی ساحت گیتی گردد، محقق است؛ این مطالب تلخیصی از عرایض بنده در تفسیر آیه شریفه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ بود که محضر فضلا معروض گردید.
بررسی اقوال در تفسیر لیلة القدر به حضرت زهرا سلام الله علیها
(یکی از حضار: لیلة القدر را اولیاء می گن حضرت زهرا...) بله، اون هم همین طوره. اون هم مشهوره خیلی شهرت دارد. اون هم برای همین است که می گویند سایه ای از همه ولایت هایی که خدا قرار داده، اولیاء الله بی خود که نمی گن بهش اولیاء الله، برای اینکه اون ولایت های تامه الهیه تقسیم شده در همه اولیاء الله به حسب اسماء اللهِ خداوند قرار داد. و این یک آثار و ظلّی دارد که این ظلّش در وجود نازنین حضرت زهرا، بعضی که اصلاً گفتن همون وراثت هم که یه وقتی با اخوی بحث می کردیم بحث مفصلی داشتیم، چرا وراثت انبیاء می گن و وراثت اولیاء و انبیاء چطور میشه، به همین نتیجه می رسیدیم که اون موقع هم با ایشان به همین جهت که این لیله لیله همه آثار وجود انبیاء، این لیله و این سایه باید یک کسی جمع الجمعِ همه اینا داشته باشه، این میشه وراثت. منتها برای اینکه همه بفهمن به لفظ وراثت گفته میشه. وگرنه اصلش اون سایه ولایتی ست که از همه انبیاء و بزرگ ترین اسماء الهی جمع شده در وجود حضرت ولی عصر (ارواحنا له الفداء) و حضرت امام حسین هم منتقل کردند به وسیله نسل خودشون به حضرت ولی عصر (ارواحنا له الفداء).
انطباق کثرت عوالم بر حقیقت نوری اهل بیت علیهم السلام
اگر دقت کنیم به عالم واقع، عالم معنا، یعنی چشم آدم ببینه عالم بالا و عالم معنا را ببینه، می بینه همین حرف هایی که زده شد تماماً صحیح است. یعنی ولایت الهیه، ظهور اسماء الهیه، ظهور و ظلّ الهیه، ظلّ الله هر چه بوده این ها همه به وسیله هایی تقسیم شده و نازل شده، که آخرین نزولش یک نزول تشریعی ست از طریق قرآن و یک تکوینی ست از طریق پیغمبر و ائمه (علیهم السلام) که از ناحیه پیغمبران جمع الجمعش در وجود اون حضرتِ.
ذکر مصیبت شهادت مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام
السلام علیک یا امیرالمؤمنین، ماه ماه شماست. شما مظلوم بودید، مظلوم هم از دنیا رفتید، مظلوم شهید شدید. فرزندان تون هم حسن و حسین و بقیه ائمه که همه شهید شدن حالا یا مسموم یا با ضرب شمشیر، همه این ها دلالت بر مظلومیت کامل حضرت عالی ست. شما که همه عالم وجود مربوط به شماست و افتخار همه عالم به وجود شماست، ولی طوری شد که وقتی منادیِ همین ماه رمضان، وسط آسمان و زمین ندا داد، چه ندای عجیبی بود. این ندا بلند شد که، از موقعی که ضربه خورد به فرق همایون حضرت امیرالمؤمنین، تمام ارکان عالم وجود، تمام ارکان عالم هستی در هم شکسته شد. تَهَدَّمَتْ وَاللَّهِ أَرْكَانُ الْهُدَى... چه شد مگر؟ قُتِلَ عَلِيٌّ فِي مِحْرَابِ عِبَادَتِهِ در حال عبادت و توجهش به امور معنوی و الهی بود اون علی که وقتی مشغول نماز می شد دیگه هیچ چیز در وجود او تأثیر نداشت، تمام مبهوت و مدهوش می شد برای خدا و عظمت پروردگار.
کیفیت شهادت حضرت در محراب عبادت
حالا بعضی این جور نقل کردن که اولین شمشیری که خورد، سر شمشیر خورد به طاق محراب مسجد، و یک صدایی، صدای شدیدی به مسجد پیچید، اونایی هم که حتی خوابیده بودن و معتکف بودن بیدار شدن. اما یه وقت دیدن که ضربه دومی آمد، این ضربه دومی چرا بر فرق امیرالمؤمنین وارد شد. پشت سرش هم دیدن صدایی بلند شد: فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ. قسم به ذات خدا، امیرالمؤمنین به همه قسم خورد که بدانند این والله رستگار شدم، پیروز شدم اون نتیجه ای که می خواستم بگیرم نهایتش با شهادت باشه این هم نصیب من شد. فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ. وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ.
فضائل ثلاث ماه مبارک رمضان
بحثی إن شاءالله در فرصتی باشه که در رابطه با سوره إنا انزلناه، ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾. اول نکته ای که به ذهن می رسه و توجه بهش میشه یکی إنا هست، یکی انزلناه. هر دوش هم به صورت جمع، یعنی متکلم مع الغیر به اصطلاح ما. ﴿إِنَّا و انزلناه فی لیلة القدر﴾.
برکت ضیافت الهی در ماه صیام
خب، مبارکیِ این ماه رمضان که بر همه عزیزان به خصوص شما عزیزان مبارک باشه و (یکی از حضار: إن شاءالله بر شما هم) بتوانید از همه ایام این و لیالی این بهترین استفاده را ببرید. خب، حالا ماه مبارکی ست واقعاً، ماه مبارکِ. معروف شده و خیلی این روایت که ماه رجب ماه خداست، ماه شعبان ماه پیغمبر و ماه رمضان ماه امت پیغمبر. ولی اسم این ماه به نام خداست و نهی هم شده بگن رمضان، باید بگن شهر رمضان، چون رمضان یکی از اسماء اللهِ. می گن شهر رمضان، یعنی ماه رمضان، ماه خدا. ماهی که به اسم خداست ماه رمضانِ، ولی ماهی که خدا انتخاب کرده ماه رجبِ، اون ماهِ.
اسرار و برکات فریضه روزه
حالا در ماه رمضان عمده فضیلتِ مهمِ این ماه سه چیزه؛ یک جهتش نزول قرآنِ، که خدا قرار داده نزول قرآن را در اینجا. دوم فضیلتی که داده است اینکه شب قدر را در این ماه قرار داده؛ ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ وَجُعِلَتْ فِيهِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ وَجُعِلَت_خَيْرًا مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾ که شب قدر نیز در این ظرف زمانی تقدیر شده است. سوم، در کنار نزول قرآن و فضیلت شب قدر، جعل عبادتی متعالی، پنهان و سرّی به نام روزه است؛ چرا که حقیقت روزه علاوه بر امساک از مفطرات ظاهری همچون اکل و شرب، ناظر بر کنترل باطنی گناهان و حتی خطورات و تخیلات نفسانی است که امری کاملاً پنهان و منوط به مراقبت باطنی شخص است تا حریم الهی حفظ گردیده و شائبه ای از محرمات خطور ننماید. این مرتبه از صیانت و آثار باطنی در وجود انسان به واسطه فریضه روزه حاصل می شود؛ عبادتی متعالی در این ماه شریف که نصّ صریح قرآن کریم بر وجوب آن دلالت دارد: ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾
حقیقت ضیافت الهی
خب، تقوا و نتیجه این روزه و آثار و این ها همه جمع شده و حتی سفره الهی و به تعبیری که ذکر شده ماه ضیافت خداوند متعالِ. صاحب این ضیافت خداست و انواع ضیافتی که به وسیله حتی ملائکه های خاص و مقرب خودش ضیافت می کند انسان ها را در این ماه. خب ماه بسیار مهمی.
بررسی اقوال مفسران و عرفا در تفسیر انا انزلناه
ولی در این سوره مبارکه قدر که به سوره ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ﴾ نیز شهره است، از همان آغاز می فرماید ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ که تبیین ابعاد آن نیازمند توضیحی مبسوط است. یکی واژه إِنَّا و دیگری عبارت ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ است. چرایی استعمال کلمه إِنَّا به صیغه جمع متکلم مع الغیر از سوی پروردگار متعال واجد دیدگاه های گوناگونی است؛ دیدگاه نخست رویکردی عرفانی است که حضرت امام خمینی قدّس سرّه نیز آن را تقریر فرموده اند و دیدگاه دوم نظریه ای است که قاطبه مفسران عظام بر آن وفاق دارند که شایسته است هر دو تبیین علمی مورد بررسی قرار گیرد.
تفسیر کلمه انا بر مبنای اسباب و وسایط نزول
نظریه مفسرین این است که به لحاظ جمع چون اسباب زیادی در رابطه با فعل خداوند مرتبطِ، همه این افعال هم چون مرتبط میشه به خداوند متعال و باید با این اسباب و با این خصوصیات انجام بگیره، خداوند خودش را با اون اسبابی که خودش همراه خودش دارد جمع گرفته، و لذا می گه [آیه] إِنَّا ما هستیم، یعنی با این چیزهایی که همراه نزول این آیات شریفه قرآن همراه باید باشه، که من جمله ملائکه ها هستند و خصوصیات دیگری که هست، از این جهت جمع فرموده إِنَّا.
دیدگاه اهل عرفان در حقیقت کمالی نزول
یک نظریه دیگری هست که این عرفا ذکر کردند، مقصود می خواهند اینا بگن که عظمت کار را، یعنی إِنَّا به صورت عظمت کار در جهت ظهور اسماء الهی ست. یعنی هر چیزی که در این عالم وجود هست ظهور یک اسمی از اسماء اللهِ، و تمام اسماء الله وقتی بنا شد همه با هم باشه این اسماء، این میشه جمع. پس به لحاظ اسماء الله این إِنَّا گفته شده، که جمع الجمعِ همه اسماء الهی آثار این جمعِ همه جانبه، که نزول نزولِ جمعِ و نزول تمامیتِ و کمالیتِ، که نزول کمالیت که دیگه هیچ چیز فروگذار نشده از این جهت إِنَّا ذکر شده. ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾. به عبارت دیگر این است که اسماء الله وقتی جمع الجمع شد به تعبیری که حضرت امام هم به این جهت توجه کردند که نتیجه اش میشه اسم اعظم. یعنی اسم اعظم اونیه که همه اسماء الله را جمع الجمع داشته باشه. و لذا چون این نزول نزولِ همه جانبه همه اسماء الهی را فرامی گیرد و جمع الجمع، و لذا خداوند متعال به این لفظ جمع آورده: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾.
 
کیفیت نزول جمعی قرآن کریم
خب، ما این کار را کردیم این که تصمیم خدا و اراده خداوندِ، بعد انزلناه، نزولش هم به هر وصفی، از هر سمتی و از هر اسمی از اسماء الله وقتی نازل بشود میشه انزلناه نزولِ جمعی. پس إِنَّا انزلناهُ، منتها «هُ»ش دیگه اینجا معلومه که به قرآن برمی گردد. ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾.
تبیین حقیقت مبدأ اسماء در قوس صعود و نزول
مبحث ظریف دیگری که شایسته است به طور مستقل مورد مداقه قرار گیرد و تناسب تام با تفاسیر عرفانی و آراء مبنایی حضرت امام قدّس سرّه دارد، موضوع حقیقتِ مبدأ اسماء است؛ بدین معنا که عبارت أَنْزَلْنَاهُ ناظر به تنزل حقایق از مبدئی متعالی است که سرچشمه جمیع اسماء به شمار می رود و این مبدأ متعالی خود واجد وسایط و مبادی متعددی است که تنزل حقیقت قرآنی از مجمع این مبادی حاصل می گردد؛ در این هنگام استاد بزرگوار خطاب به یکی از فضلای حاضر در جلسه فرمودند چای شما سرد می شود، بفرمایید میل کنید؛ این مبحث متمم و مکمل تفاسیر پیشین است. به بیان دیگر، مبدأ نزول همان سرچشمه اولیه ای است که نزول از آن آغاز گردیده و شئون نزول و اسباب آن همگی از این حقیقت نشأت گرفته اند؛ چنان که مناسبات علّی و معلولی که در لسان حکمت به علیتِ لِمّی و اِنّی تعبیر می شود، همگی در حیث صعودیِ آگاهی انسان و حیث نزولیِ تجلی حقایق از عوالم علوی تبیین می گردند، که تفصیلی دقیق و صریح از آن در اندیشه های حضرت امام قدّس سرّه و با مبانی حکمی صدرالمتألهین شیرازی قدّس سرّه در قالب اسفار صعودی و نزولی وجود انسانی تدوین یافته است.
ارتباط تکوینی و تشریعی نزول با نفوس معصومین علیهم السلام
ایشان خواسته از این مبدأ، حالا من بارم بعدش توضیح بدم بهتره، این مطلب روشن میشه که همه مبادی این جنبه جمع پیدا می کند. که وقتی إِنَّا انزلناه یعنی ما این ها را نازل کردیم از اون مبدئی که همه خصوصیات مبدأ در این نزول همه دخالت داشتند و همه این ها متأثر از یک حقیقتی که اون حقیقت واقعاً شایستگی این جهت دارد که همون طور که فرمودند همه اسماء اللهِ، همه اینجا جا شایستگی دارد که بگویند إِنَّا ما این کار را کردیم، که جنبه إِنَّا. پس ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾ ناظر به فعلی جمع الجمعی است که به حقیقتِ مبدأ بازمی گردد؛ مبدئی جمع الجمعی که کمال مطلق هستی در آن متبلور است؛ همان گونه که وجود شریف و مبارک خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی صلّی الله علیه وآله وسلّم مظهر تام انسان کامل و واجد حیث جمع الجمعی جمیع اسماء حسنای الهی است و برکات ظهور اسماء الهی در وجود ذی جود آن حضرت به عالی ترین وجه به عرصه تجلی رسیده است؛ و متعاقب آن، وجود مبارک مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام که این ماه شریف منسوب به ساحت منیع ایشان است و كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ با رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم به شمار می آیند و جمیع کمالات انسان کامل در وجود مسعود ایشان نیز متجلی است؛ و حقیقت نزول قرآن کریم برای آن حقیقت کامل و بی همتایی تقدیر گردیده که مظهر بی بدیل کمال است، یعنی وجود مبارک رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم و امیرالمؤمنین علیهماالسلام؛ چنان که ائمه هدی علیهم السلام تا وجود شریف بقیةالله الاعظم ارواحنا له الفداء همگی مظهر نوری واحد و كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ می باشند و حقیقت ارتباط نزول قرآنی با نفوس متعالی انسان کامل، متصل به وجود شریف پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم، امیرالمؤمنین علیه السلام و فرزندان معصوم ایشان است؛ به گونه ای که این فیوضات از ساحت قدسی و زکیه حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیها با همراهی ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام به سایر ائمه هدی علیهم السلام تنزل می یابد و شریک تامه جمیع این مراتب کمالیه و جهات نزول، وجود شریف حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است. در این مجال به جهت اجمال، ابعاد دیگر این بحث و چرایی انتساب لیلة القدر به وجود مبارک صدیقه طاهره سلام الله علیها و مناسبات آن با واقعه نزول قرآن کریم در جلسات آتی پی گرفته خواهد شد؛ این بخش، سرآغاز و مبدأ مباحث علمی ما در این زمینه است.