جلسه 1402/03/17

بسم الله الرحمن الرحیم



صدق، صلاح و اجتهاد/اوصاف مؤمن در کلام امام رضا (ع) /نکات اخلاقی و تربیتی از دیدگاه امام رضا (ع)



 
موضوع: نکات اخلاقی و تربیتی از دیدگاه امام رضا (ع)/اوصاف مؤمن در کلام امام رضا (ع) /صدق، صلاح و اجتهاد
 
بحث تربیتی و اخلاقی با استفاده از بیان مولانا امام رضا (ع):
گفته شد که معرفت مقوم و بنیاد تحقق انسانیت انسان است و تربیت هم مکمل آن در حد جنس و فصل واقعی انسان است. تربیت باید از مصدر اصلی مورد استفاده قرار گیرد؛ یعنی از مصدر قرآن و عترت. روایتی را از امام رضا (ع) یادآور شدم که حضرت وصف مؤمن و یک فردی که انسان است و از معرفت دینی، اعتقادی و ولایی برخوردار است را بیان می کند. انسان باید اوصافی داشته باشد که بشود پیرو اهل بیت. امام رضا (ع) هیجده وصف برای یک مؤمن ذکر فرموده که هر کدام یک فراز تربیتی است و یک نکته ی است که نقش اخلاق را برای انسان دارد. مورد اول عبارت بود از ورع، دیگری عفت بود که شرح داده شد. مورد سوم صدق است و مورد چهار صلاح و مورد پنجم اجتهاد است. در مکاشفه ی آمده است جایی نور ساطع می شود که روایت اهل بیت گفته و نوشته شود.
منظور از صدق چیست؟ صدق یعنی راستی، صداقت و راستگویی. در صورتی که فرهنگ و ادب انسان صدق باشد؛ یعنی روح آدم با صداقت درآمیخته باشد، دروغ از ذهن و زبان انسان بیرون رود و بر زبان آدم کذب جاری نشود و اگر جاری شود، آن زبان آلوده است و پاک نیست. یکی از موانع عدم استجابت دعا این است که بر زبان دعا کننده کذب جاری است و زبان او آلوده است و دعا صعود نمی کند؛ زیرا قرآن می فرماید: ﴿يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ﴾.[1]
کلمه طیب این است که کذب، غیبت و ... در آن زبان نباشد. از لحاظ تربیتی صدق به طور مستقیم اثر گذار است بر صدق قلبی. امیر المؤمنین (ع) می فرماید: «لَا يَسْتَقِيمُ إِيمَانُ عَبْدٍ حَتَّى يَسْتَقِيمَ قَلْبُهُ وَ لَا يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ حَتَّى يَسْتَقِيمَ لِسَانُه »[2]
. استقامت قلب ارتباط تنگاتنک با استقامت زبان دارد. امام رضا (ع) فرموده که صدق یکی از علائم مؤمن است و زبانش عادت به گفتن کذب ندارد. صدق لسان گاهی طوری تلقی می شود که ما اگر یک کذب بسیار برجسته را بر زبان جاری نکنیم، پس کذب نگفته ایم، اگر یک دروغ های مصلحتی و کوچک گفته باشیم اشکال ندارد. در اظهارات و تشریفات و شوخی و مزاح اگر آدم زبانش به کذب جاری شود، صدق لسان از بین رفته است.
پیامبر (ص) به امیر المؤمنین (ع) توصیه فرمودند: در صورت جد و شوخی دروغ نگو. این تربیت است. در تعارفات مثلا گفته می شود حال بابا خوبه می گوید سلام رساند این کذب است. یا دل شخص نمی خواهد به دعوت کسی ولی می گوید بفرمایید. دل که با زبان یکی نباشد کذب است. رعایت مسائل ریز و کوچک اثر گذار است.
صدق لسان، طهارت لسان و از علامت پیروان اهل بیت (ع) طبق تصریح امام رضا (ع) است.
فراز بعدی صلاح است که از لحاظ ادبی اسم مصدر است و حاصل معنای مصدر است. اهل صلاح یعنی چه؟ «مَنْ لَمْ يُصْلِحْ نَفْسَهُ لَمْ يُصْلِحْ غَيْرَهُ»[3]
. اول باید از خود شروع کنیم. ما باید نسبت به خود مان اگر صلاح را در نظر بگیریم، به این صورت باید باشد که بین خود و خدا اولا خیانت و خلاف نکنیم و فسادی از ما سر نزند. در پیشگاه خدا خلافی از ما سر نزند و عمل ما به بگونه ی باشد که حالت فساد نداشته باشد. نفس خود را اصلاح کنیم و برای مردم ذهن ما خیر اندیش باشد و برای خود خیر و صلاح پیش بینی کنیم و برای هیچ کسی نظر بدی نداشته باشیم.
آیت الله العظمی خویی می فرمودند که نسبت به هیچ کسی نظر منفی نداشتند. صلاح نسبت به خود آدم این گونه باشد که ذهن یک ذره ترک نداشته باشد و نسبت به کسی بدبینی نداشته باشد. ثانیا نسبت به عمل و رفتاری که با مردم داریم، اگر کسی مشورت کند و باید خیر و صلاح را بگوید و اگر یک کار خلاف را به او نشان دهد خیانت بزرگ است. آنچه از دستش ساخته باشد و بتواند جلوی فساد را بگیرد باید بدی را حذف کند و خوبی را پایدار نماید.
اجتهاد: معنای خاص آن این است که کسی مجتهد شود. در باره ی اجتهاد که بالاترین قله ی پرواز حرکت تکاملی یک طلبه است، از اول قصد اجتهاد را داشته باشید. امام خمینی می فرمود: من به طرف مرجعیت نمی روم و اگر به طرفم آمد به عنوان نعمت ردش نمی کنم. اجتهاد به معنای مرجعیت نیست؛ بلکه به معنای رسیدن به آخرین قله ی علمی و فقهی است. ممکن است گفته شود که کار سخت و مشکلی است. جواب این است که قابل وصول است چون این راه، راهی است که مدیریت بالا کمک می کند. مجتهد یعنی این که احکام شرعیه را بر اساس ادله به دست آورد و مرجعیت مرحله بعدی است که مردم از او تقلید کند.
معنای لغوی اجتهاد تحمل مشقت است در جهت هدف و رسیدن به مقصود درست، عقلائی و شرعی. شما یک کار درستی را از تربیت شروع کنید مثل این که بگویید من خیلی دلم می خواهد همیشه نماز شب بخوانم ولی نمی شود، تلاش کنید، مقاومت کنید ﴿إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ﴾[4]
عقب نشینی نکنید آن وقت کار به جایی می رسد که اگر نماز شب ترک شود می گویی خدا یا مرگ مرا برسان. مرحوم علامه طباطبائی روزهای اولی که در نجف پیش علی آقا قاضی مشرف شد به او یک جمله گفت و آن این بود که از سلوک بدون نماز شب خبری نیست. نماز شب دو تا اثر مادی برای انسان دارد: یکی سلامت و طولانی شدن عمر و دیگری وسعت رزق.
نسبت به عمل یک طلبه وظیفه اش درس است. انسانی که طلبه شده است باید کار اول خود را درس قرار دهد. درس را طوری بخواند که بتواند همان درس را تدریس کند. هر چیزی که مطابق شرع باشد و مطابق عقل باشد و در آن فساد و افساد نباشد اقدام کنید هر چند مشکل باشد آسان می شود. امیر المؤمنین (ع) می فرماید: «اخلاقإِذَا خِفْتَ صُعُوبَةَ أَمْرٍ فَاصْعُبْ لَهُ يَذُلَّ لَك ».[5]
اگر از سختی امری ترسیدی مقاومت و سر سختی کن تا برایت سر فرود آورد.
امام رضا (ع) امام رئوف است و رأفتش تأثیر گذار است. حکایتی از یک مسیحی بگویم. پزشک فوق تخصص آلمانی در آلمان ازدواج می کند، خانمش مریض می شود و گرفتار سرطان بدخیم می شود و بعد از جواب دادن دکترا سراغ امام رضا (ع) می آید. کنار ضریح می آید و دخیل می بندد و دیوانه وار داد و فریاد می زند. بعد بر می گردد پیش خانمش، خانم می گوید شما دیر آمدی و طبیب آمد و مقداری آب به من داد و شفا پیدا کردم و فرمود که به همسرت بگو دیگه مرا به پهلوی مادرس زهرا قسم ندهد.
 

[1] سوره فاطر، آيه 10.

[2] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج68، ص291.

[3] غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص653.

[4] سوره محمد، آيه 7.

[5] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، ج1، ص102.