جلسه 1402/03/10

بسم الله الرحمن الرحیم



عفت، ورع و صدق/اوصاف مؤمن در کلام امام رضا (ع) /نکات اخلاقی و تربیتی



 
موضوع: نکات اخلاقی و تربیتی/اوصاف مؤمن در کلام امام رضا (ع) /عفت، ورع و صدق
 
سالروز ولادت با سعادت امام رضا (ع) را به محضر حضرت ولی عصر و فاطمه معصومه (س) تبریک و تهنیت عرض می کنم.
حکایت:
قبل از آن که چند نکته ی اخلاقی - تربیتی از بیان امام رضا (ع) یادآور شوم، یک حکایت تاریخی را بازگو می کنم که در آن امام رضا (ع) عنایت عجیبی به یک مرتاض هندی کرده است. در این حکایت آمده است که یک فیلسوف شیعی اصفهانی به نام میر فیندرسکی که در منظومه هم اسمش آمده است. این فیلسوف در قرن یازده زندگی می کند. سفری برایش پیش می آید و به هندوستان می رود. در هندوستان مرتاضی را می بیند. مرتاضان هندوستان افراد عجیب و غریبند که با معادلات تطبیق نمی کند. این مرتاض شش ماه بیدار و شش ماه خواب است. میر فیندرسکی وقتی نزد آن مرتاض رفت گفته شد که او الآن خواب است. به خادم آن مرتاض گفت که بگو یک دانشمند بزرگی از ایران آمده است و می خواهد شما را ببیند. شاگرد مرتاض را از خواب بیدار کرد. ابتدا اوقاتش تلخ شد که چرا مرا بیدار کردی؟ میرفیندرسکی با آن مرتاض ملاقات کرد و در ضمن احوال پرسی مرتاض گفت من نظر کرده هستم از سوی علی بن موسی الرضا (ع)؛ به این صورت که من در زمان مأمون عباسی زندگی می کردم در آن زمان مأمون عباسی که تقریبا یک سیطره ی فراگیر داشت و امام رضا (ع) هم حضور داشت، تمام دانشمندان دنیا را هر از چند مدتی دعوت می کرد از تمام ادیان که بیایند پیش امام رضا (ع) بحث کنند و من هم دعوت شدم و رفتم به منطقه ی به نام مرو. در آنجا دیدیم که مأمون جایی آماده کرده است که در تصور انسان یک گونه ی از بهشت است. باغ و بستان عجیب و با گل و ریحان دل انگیز، آب جاری، آبشارها و پرندگان خوش الحان که با صدای شان یک حالت انبساط برای انسان ایجاد می کند. علماء و دانشمندان از سرتاسر جهان و از هر دینی در آنجا جمع شدند و همه برای مقابله با امام رضا (ع) آماده بودند. در همین وضع یک مرتبه دیدیم که یک آقا وارد شد، یک آقایی که آفتاب در برابر چهره اش خیره می شود و او امام رضا (ع) بود. بعد از ورود او تمام هیاهو یک مرتبه خاموش شد. آب صدا نداشت، پرندگان ساکت شدند. تمام آن حرکات و اصوات خوش الحان و طرب انگیز خاموش گردیدند و سکوت همه جا را فراگرفت. هر کس شروع کرد به سؤال کردن و هر سؤالی که داشتند از هر زاویه ی مطرح می کرند اما امام رضا (ع) که جواب می گفت مثل این که یک استاد برازنده یک شاگرد نو آموز را یک چیزهایی برای او بگوید و او فورا قانع می شد و سکوت می کرد. نوبت به من رسید، پیش خودم گفتم این آقا را که من شناختم از نظر علم نمی شود با علم با او رو به رو شد، ادب این است که احترام کنم و با او بحث نکنم او چیز دیگری است. جلسه تمام شد آقا امام رضا (ع) موقع بیرون رفتن طرف من یک نگاهی کرد به این مضمون که از ادب و احترامی که گذاشتی سپاس گذارم و گویا برایت دعا می کنم که خدا برایت عمر طولانی عنایت کند. با آن دعا الآن من هشتصد سال است که زندگی می کنم. امام رضا (ع) عنایتش فقط برای ما نیست.
بحث اخلاقی:
بحث اخلاقی ما به اینجا رسید که ما نیاز داریم به ارشاداتی که از مصدر وحی و از منبع قرآن و عترت برسد. جای دیگر هر کجا که برویم ما را به راه درستی که به سوی کمال انسانیت برساند هدایت نمی کند. باید از منبع قرآن و عترت باشد. از ائمه اطهار (ع) در جهت تربیت باید استفاده کنیم. روایتی را از امام رضا (ع) بخوانم. امام رضا (ع) یک مؤمن و یک پیرو امام معصوم و یک شیعه ی امیر المؤمنین (ع) را این گونه توصیف کرده:
وصف اول اعتقادی است که ائمه (ع) را باید با اسماء شریف خود شان و اسماء مقدس آباء شان در ذهن داشته باشد و توجه و توسلی داشته باشند به ائمه (ع)، اگر کسی با آنان آشنایی ندارد و اسم آنان و پدران شان را در ذهن خود ندارد، در همین روایت آمده است مات میتة الجاهلیة.
نسبت به بخش تربیتی، امام رضا (ع) بیش از چهارده مورد را به عنوان نکته های تربیتی در همین حدیث بیان می فرماید؛ از جمله می فرماید:
«مِنْ دِينِهِمُ الْوَرَعَ وَ الْعِفَّةَ وَ الصِّدْقَ وَ الصَّلَاح».[1]

از دین پیروان اهل بیت (ع) ورع و پارسایی است. پارسایی یعنی زهد. زاهد در فقه کسی نیست که ترک دنیا کند و انزوا طلب باشد، این کار، تصوف است؛ زاهد کسی است که در برابر امر و نهی خدا ملتزم، مطیع و فرمانبردار باشد، این گونه افراد زاهد است. هر کجا دستور خدا به اطاعت برسد، اطاعت کند و منهیات را ترک کند.
دومین فراز عفت است. عفت اولین مصداقش عفت دامن است. انسانی که عفت دامن ندارد و از منکرات پرهیز نمی کند، باطن انسانی ندارد. مصداق دوم عفت که برای تربیت و اخلاق بخصوص قشر اهل علم و مداح ها و هیئتی ها خیلی لازم است، عفت زبان است؛ یعنی کسی حرف ناروا را بر زبان خودش جاری نسازد؛ حتی در فتوای آیت العظمی سید محسن حکیم که معاصر آیت الله بروجردی است، آمده است: انسان در شرایط عادی بدون این که فحش دهد، اگر کلمه ی زشت مثل اسم عورت را صریح به کار ببرد، اشکال دارد. پیرو اهل بیت بودن شرط دارد.
هزار نکته ی باریک تر زمو اینجاست نه هر که سر نتراشد قلندری داند.
با حرف زشت کسی را مورد خطاب قرار ندهد. امیرالمؤمنین (ع) یکی از اصحابش عمرو عاص را فحش داد، حضرت فرمود فحش نده، غیبت متجاهر به فسق جایز است؛ ولی با فحش فرق دارد. روایت صحیح السندی از مولا امیر المؤمنین (ع) این گونه رسیده: «حرم الله الجنة على كل فاحش بذي»[2]
. خداوند بهشت را حرام کرده است برای هر کسی که فحاش و بد زبان باشد. بخصوص اهل علم اگر برای لطافت کلمه ی رکیکی را به کار ببرد خطر عظیم دارد. یکی از آثار عفت زبان این است که دعا مستحاب می شود. در ابتدای دعا یک صلوات و با یک بسمله بگویید و در انتها هم یک صلوات و یک برحمتک یا ارحم الراحمین بگویید که دعا را بالا می برد. مانع دعا زبان آلوده است که فحش بر آن جاری می شود. یک طلبه ی ظاهر الصلاح یک گوسفندی را فحش داد و گفت برو ملعون، پدرش به او گفت فحش نده، او گفت حیوان است. پدر که اهل دل بود، فرمود: فحش اصلا به حسب ذات درست نیست.
از همین سنخ کذب و غیبت است. در روایت است اگر کسی پشت سر مؤمنی نقطه ی ضعف او را یا اشکالی کند که نتیجه اش کسر سمعه باشد و شئونات او را صدمه زند و شخصیت اجتماعی او را آسیب زند، ولایت بین او و خدایش قطع می شود. بنابراین عفت زبان تا این حد است که انسان نسبت به رفتارهایی که با دوستان دارد حتی با اعضای خانواده کلمه زشتی را به کار نبرد.
 

[1] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص416.

[2] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج13، ص434.