جلسه 1401/12/10

 
موضوع: راه های اصلاح نفس/پایبندی به واجبات و محرمات /کنترل خشم
 
گفتیم تربیت، رشد و رسیدن به معنویت بدون ولایت اهل بیت محقق نمی شود. فردی از پیروان امیرالمؤمین (ع) به همسرش گفت برو خدمت حضرت صدیقه طاهره (س) و بگو که از مولی علی (ع) سؤال کند آیا من واقعا از پیروان شما هستم یا نه؟ حضرت زهرا (س) پرسید. حضرت فرمود بگو به شوهرش بگوید اگر به واجبات و محرمات پایبند هستید، پیرو ما هستید و اگر نیستید، پیرو ما نیستید. شاخصه پیروی از اهل بیت (ع) پایبندی به واجبات و محرمات است. طبق روایت کسی که گناهی از او سرزده، قبل از گذشتن هفت ساعت، اگر توبه کند اثر وضعی و بد بیاری او را بر می دارد. امام باقر (ع) می فرماید: «مَا مِنْ نَكْبَةٍ تُصِيبُ الْعَبْدَ إِلَّا بِذَنْبٍ»[1]
هیچ گرفتاری و نکبتی برای انسان پیش نمی آید مگر به وسیله ی گناه.
نکته ی اخلاقی که امشب می خواستم بیان کنم این است که راه اصلی اصلاح نفس، خود آدم است که کارهایش را خودش بررسی کند و تشخیص دهد. تشخیص خوب و بد فطری است ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾.[2]
اگر نتوانستید تشخیص دهد، سؤال کند ﴿فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ﴾.[3]
استاد، محیط، مدرسه و حرم نیز عوامل اصلاح نفس هست؛ ولی عامل اصلی اصلاح نفس خود آدم است. ﴿لاَ يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ﴾.[4]

وقتی عامل اصلی برای اصلاح نفس خود آدم است ﴿عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ﴾[5]
استاد، مشاور، رفیق خوب، این ها هم عوامل فرعی است. امام سجاد (ع) می فرماید با صلحاء رفاقت داشته باشید و با آنان روفت و آمد کنید، صلحا ادب آموزی دارند و از همراهی با آنان، ادب بیاموزید. با فاسق دوست نشوید و با جاهل هم در ارتباط نزدیک نباشید ﴿وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ﴾.[6]
معیار اول رفاقت و دوستی، پایبندی به واجبات و محرمات است.
در این زمانه رفیقی که خالی از خِلَل است صُراحیِ میِ ناب و سفینهٔ غزل است
آنگاه نسبت به نکته های اخلاقی به اهلش مراجعه کند و از کسانی که اهل اند و اهلیت دارند یا نصوصی که در باره ی اخلاق آمده، مراجعه کند.
نکته ی اصلی در برخوردها با خانواده، دوستان، شاگردان، شاگردان، جامعه و ... این است که با احساسات و تندی برخورد نکنید. «عنوان صحيفة المؤمن حسن خلقه»[7]
پیشانی بند مؤمن حسن خلق اوست. خوش برخوردی و خوش اخلاقی و با پیشانی باز با مردم صحبت کنید. این مسلک طلگبی است و از مولای ما و از خود رسول خدا ص آمده است. امام سجاد اسوه ی حلم و بردباری است که فرزدق در مورد او چنین سروده:
سَهْلُ الْخَلِيقَةِ لَا يُخْشَى بَوَادِرُهُ يَزِينُهُ اثْنَانِ حُسْنُ الْخُلْقِ وَ الشِّيَمِ [8]

ما قال لا قَطُّ إلا في تشهّدِهِ لو لا التَّشهّدُ كانت لاؤُهُ نَعَم[9]

يغضي حياء ويغضي من مهابته فلا يكلم إلاّ حين يبتسم[10]

ما باید پیرو مولی باشیم که اسوه ی انسانیت و فلسفه بعثت ارائه ی اسوه ی کامل انسانی است. پیامبر (ص) و امام (ع) اسوه ی کامل انسانی و الگو است.
امام سجاد (ع) در باره ی زندگی و برخورد آن امام معصوم آمده است که چهل بار به زیارت کعبه مکرمه مشرف شد، در این چهل بار با یک شتری که داشت طی مسیر می کرد و در این چهل بار، یک تازیانه به شترش نزد.
فقهای عظام همین گونه است. در باره ی خود امام خمینی (ره) گفته می شود که ایشان قبل از انقلاب آن چنان روحیه ی عرفانی، نرم، ساکت و برخورد آرامی داشت که احتمال داده نمی شد این سید انقلاب کند، قرآن می فرماید: ﴿وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ﴾.[11]
امیر المؤمنین حضرت علی (ع) یک وقتی از جایی عبور می کرد دید که فردی خانواده اش را اذیت می کند و ظالم است، مولی فرمود همسرت را اذیت نکن. او گفت به تو چه. بار دوم گفت اذیت نکن، باز قبول نکرد، بار سوم فرمود اذیت نکن. آن فرد بی ادب گفت به تو چه. حضرت هم او را بر زمین کوبید.
فقهاء و مراجع وقتی عنوان مرجعیت بگیرد چند حیثیت دارد: یکی حیثیت شخصیه که شخص خودش است و یک حیثیت اضافیه دارد که نیابت عامه از ارباب است و به خاطر این حیثیتش با یک جسارت به او ولایت آدم را قطع می شود. در اصول کافی روایتی به همین مضمون آمده.
در مسجد خضراء آقای خویی درسی داشت که چند صد نفر مجتهد در آنجا وجود داشت. فردی نامه نوشت «قد اذهبتم طیباتکم» آقای خویی چیزی نگفت و نامه را گرفت و فرمود با خود در قبر می گذارم و به مولی عرضه می کنم، ما حساب و کتاب داریم؛ اما فحش نداد.
آیت الله العظمی گلپایگانی گفته می شود یک بار در عمرش عصبانی نشد.
هزار نکته ی باریک تر زمو اینجاست نه هر سر بتراشد قلندری داند
غضبناک نشوید، هر موقع عصبانی شدید در حالت عصبانیت تصمیم نگیرید. وقتی که عصبانی شدید راه کنترلش این است که «لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم» بگویید و مکان تان را تغییر دهید ﴿إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا﴾.[12]
در وقت احساسات عصبانیت را کنترل کنید و با مراقبت جلوی آن را بگیرید. اگر کسی در حال عصبانیت تصمیم بگیرد، تصمیمش عقلانی نیست و حیوانی است. کسانی که آدم می کشند از روی عصبانیت، بعد پشیمانی به آنان دست می دهد.
یکی از عرفا می خواست در مسیر سیر و سلوک برود، عصبانی شد، بیست سال عقب افتاد.
امیرالمؤمنین (ع) می فرماید: «الْحِدَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکِمٌ»[13]
حدت و عصبانیت یک نوع دیوانگی است برای این که بعد از مدت کوتاه پشیمان می شود که چرا این کار را کرد و اگر کسی پشیمان نشود دیوانه زنجیری است. برای یک روحانی سبک و لباس معنوی روحانی برخورد نرم و سخن های شیرین است.
سخن های شیرین برد غم ز دل که باران برون آورد گُل ز گِل
با آرامش و حسن خلق برخورد کنید که از نظر روانشناسی گفته می شود قبل از وارد کردن حرف خود در دل طرف، خود را در دل او جا دهید.
خشونت هیچ کجا جواب نمی دهد؛ حتی افراد زیر دست به دل می گیرد و یک روزی آن را جواب می دهد. خشونت کینه کاشتن است. حسن خلق در هر شرایطی جواب می دهد.
انسان موجودی است که با برخورد با حوادث و با مردم گاهی تحریک احساسات می شود و این احساسات وقتی که حاکم شود، چراغ عقل خاموش می گردد و حرکت، حرکت حیوانی است و کار دست آدم می دهد. راهکار این است که در مراقبت و در تعقیبات نماز صبح، ابتدا یک بسمله بگویید و بعد دعا کنید «اللهم موفقنی لما تحب و ترضی» بعد یک صلوات بگویید. بسم الله دعا را بالا می برد و صلوات به اجابت می رساند و این کار یک ترمزی است که انسان را در طول روز از عصبانیت مصون نگه می دارد.
غضب دستخوش شیطان است و آدم رابه جایی می برد که کنترلش، کار مشکلی است.
دومین راه مهار غضب این است که انسان توکل و توسل را در ادامه مراقبت ضمیمه کند. خدا آن قدر عنایت و لطف دارد و دقیق مدیریت دارد که آدم اگر خودش و کارهایش را به او بسپارد، مثل این است که اگر با چشم بسته هم به سمت پرتگاه برود، خداوند او را نگه می دارد ﴿وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ﴾[14]
اگر کسی مشکلی دارد از ضعف ارتباطش با خداوند است.