جلسه 1401/11/12

بسم الله الرحمن الرحیم



سه نکته اخلاقی/نکات اخلاقی در کلام امام جواد (ع) /توصیه های اخلاقی



 
موضوع: توصیه های اخلاقی/نکات اخلاقی در کلام امام جواد (ع) /سه نکته اخلاقی
 
قال الامام الجواد (ع): «لمؤمن يحتاج إلى توفيق من الله وواعظ من نفسه وقبول ممن ينصحه».[1]

سال روز ولادت امام جواد (ع) را تبریک و تهنیت عرض می کنم و همچنین مناسبت سالروز ورود امام خمینی که باعث عزت برای پیروان اهلبیت؛ بخصوص اهل علم شدند و به مناسبت دهه ی مبارکه ی فجر، عرض تبریک و تهنیت دارم.
مهم ترین علم، مفید و مؤثر ترین علم برای انسان و مظلوم ترین علم در دنیای امروز، علم اخلاق است. اخلاقی که برای انسان عزت و آرامش و رشد می دهد، زندگی شخصی انسان را تنظیم می کند و زندگی اجتماعی انسان را جهت می دهد، به آینده ی انسان امید واری می دهد، این علم با این همه آثار، در دنیای امروز بسیار مهجور و خیلی در وضعیت غربت قرار دارد.
حضرت پیامبر (ص) هدف رسالتش را تعلیم مکارم اخلاق اعلام می کند؛ چون مکارم اخلاق؛ یعنی انسانیت و تحقق آن یک آرامش سراسری و عدل و قسط است. حدیث « يملا الارض قسطا وعدلا، كما ملئت جورا وظلما»[2]
یعنی در عصر ظهور اخلاق سراسری و فراگیر می شود. اگر اخلاق سراسری شود، در کل دنیا یک مورد درگیری و در کل جوامع، یک مورد ناامنی نخواهد بود. این امور از زاویه ی عدم وجود اخلاق می آید و اخلاق انسانی اگر حاکم شود، جامعه پر از مهر و محبت و صفا و صداقت می شود که نه اختلالی است و نه اشکالی و نه خطر و نه نقص و درگیری.
پس از این مقدمه روایتی را که امام جواد (ع) خواندم مروری کنیم. امام فرمود مردم احتیاج به توفیق دارند یعنی از نیازمندی یک انسان توفیق است. هستند کسانی که استعداد و وقت دارند، ولی توفیق ندارند. توفیق هم اختیاری نیست؛ بلکه موهبتی است و زمینه و ریشه و مقدمه دارد، ولی خودش موهبتی است که از طریق کسب نمی شود آن را به دست آورد. چرا بعضی ها توفیق دارند و چرا بعضی ها ندارند. ﴿لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ﴾.[3]
خداوند که توفیق می دهد از طریق کرم می دهد و کرم قابلیت نمی طلبد. بخشش از سر بزرگواری است. کسی که از طریق کرم چیزی را عنایت کند جای سؤال ندارد. «لا یسأل عما یفعل و هم یسئلون» کسانی که برایش نعمت و توفیق داده شده مورد سؤال است نه خود خداوند.
توفیق من الله انسان یک توفیق الهی می طلبد. استاد علامه طباطبائی، علامه شیخ صدرای باکویی در نجف دعایی را برای ما آموزش داد و آن این بود «اللهم وفقنی لما تحب و ترضی» این هم دعای توفیق است و هم توفیق عبودیت است. در دعای امام عصر ع آمده است: «اللهم ارزقنا توفیق الطاعة»[4]
ما که طالب توفیق باشیم، مسیر عنایت خدا را پیدا کرده ایم؛ مثل گدایی که دست به دامن آقایی شده است، دست خالی بر نمی گردد. کریم کسی را از در خانه اش بدون برآوردن حاجت او بر نمی گرداند. زاویه ی کرم را پیدا کنید، الهی عاملنی بفضلک و کرمک یا کریم. از این زاویه ی کرم از خدا توفیق بخواهید.
در باره ی کرم و اهل کرم و این که خدا اکرم الاکرمین است و اولیاء خدا و ائمه (ع) اهل کرم اند و امام جواد (ع) اهل کرم است. مؤمن کیس است و از کرم استفاده می کند. بعد از پیدا کردن زاویه ی کرم، سراغ متطلبات و خواسته ها برویم و از خدا بخواهیم که اولا توفیق عنایت فرماید و امید وار باشیم که کریم این تقاضا را جواب مثبت می دهد و برای ما توفیق عنایت می فرماید. بدون توفیق نمی شود. افرادی بوده که خیلی با استعداد بوده؛ ولی توفیق از آنان سلب شده است. سلب توفیق از طریق ناسپاسی و کفران نعمت است. کفران نعمت سلب توفیق می کند. از خدا توفیق را بخواهیم که برای ما عنایت فرماید آن هم قطعا از طریق کرم نامتناهی اش عنایت می فرماید. رد کردن سائل بدون دادن حاجت با عنوان کریم مطابقت ندارد.
کریم در به روی بی نوا نمی بندد گشای در به روی بی نوای در بدرم
جوانی خیلی اصرار کرد که حضرت موسی از خداوند بخواهد تا حاجت او را برآورده سازد؛ لذا حضرت موسی دعا کرد و حاجت او برآورده شد. این جوان گفت اگر خداوند حاجتم را نمی داد، دست راستم را قطع می کردم و آن را به دست چپم می گرفتم و به مردم نشان می دادم و می گفتم، مردم ببینید دستی که به در کریم دراز شد و خالی برگشت، قطعش کردم. با این وضعیت در کرم را بگیر.
نکته ی اول توفیق بود. نکته ی دوم و واعظ من نفسه است. عامل اصلی برای اصلاح نفس خود آدم است و تا او خودش برای اصلاح خود اقدام نکند عوامل دیگر تأثیر اصلی را ندارد. در باره اصلاح نفس باید در ماه رجب اعمالش را چک کند و ببیند که اعمالش در شبانه روز درست است یا نه؟ استعدادش را در چه راهی صرف می کند؟ آن وقت به سمت هدایت به لطف و توفیق الهی سوق داده می شود. یک انسان اولا هر روز قبل از مراقبت، آن نعمت هایی که خدا برایش داده، مرور کند. ایمان، ولایت، عنوان طلبگی، امنیت و سلامت را شمارش کند و یک اثر وضعی و واقعی دارد و برای انسان آرامش روحی می آفریند. انسان اگر یکی از نعمت ها را از دست دهد آن وقت متوجه می شود که این نعمت ها چقدر مهم بوده است. اگر اعمال را چک کند و بفهمد که خیلی خوب نیست شروع کند به خوب کردن اعمال. اعمال خوب و کارهای مفید و اثر بخش، در روح انسان یک جاذبه دارد و بعد از مدتی در عمق روح انسان جا می گیرد که اگر یک موقع مثلا نماز را اول وقت نخواند، یک اضطراب و ناراحتی برایش به وجود می آید. ما در باره ی موعظه ی نفس، اعمال خود را چک کنیم و به سمت و سوی اعمال صالح حرکت کنیم. به سمت علم که با جدیت رفتید، علم خودش از آدم تحویل می گیرد. گفته می شود از علم احترام کنید، تا علم از شما احترام کند. عبودیت و عمل صالح نیز چنین است که به سمت آن بروید، آن هم به سمت شما می آید، گاهی یک توفیقات قهری از مدیریت بالا نصیب انسان می شود. اگر انسان برای عبودیت احترام کند، او هم برای او احترام می کند، تا بدانجا که از عمل صالح لذت می برد. آن مؤمنی که در سحر ها العفو می گوید درک شدنی است و وصف شدنی نیست. مؤمن گناه را ببیند ناراحت می شود. سید مهدی بحر العلوم اول، استاد صاحب جواهر، در سن یازده سالگی در اطاقی بود وقتی از آنجا بیرون آمد ناراحت بود و اشک می ریخت، سؤال شد که چرا گریه می کنید، گفت در اطاق که نشسته بودم، جمعی از مؤمنین غیبت می کردند.
فراز سوم این حدیث قبول نصیحت است. انسان از ابتدا بداند که یک موجود محدودی است و مشکلات و اشتباهاتی دارد.
ای که دست می رسد کاری بکن پیش از وقتی که ناید هیچ کار
در باره ی قبول نصحیت باید گفت که انسان نیاز به نصیحت دارد. هر کسی را که ببینید اهل نصیحت است از او به اشتیاق قبول کنید. در نظام تربیتی و اخلاقی جزء فرهنگ ها این بوده که یک جوان می رفت پیش اهل معرفت و تربیت و کمال و از او می خواست که نصیحتی کن. نصایح را یادداشت می کرد و عمل می کرد.
نصحیت گوش کن جانا که از جان دوست تر دارد جوانان سعادت مند پند پیر دانا را
امام جواد (ع) می فرماید: انسان نیاز به نصیحت دارد، کسی که می خواهد انسان شود و به آرامش برسد، باید نصحیت را گوش کند و به دنبال یک نصیحت؛ مثل یک گم گشته برود، تا از خطراتی که در مسیر است، مصون بماند.
یک نصیحت این است که طبق فرمایش امام جواد (ع) «واعلم أنك لن تخلو من عين الله فانظر كيف تكون».[5]

نصحیت دوم این است که امام خمینی (ره) فرمود عالم محضر خداست، در محضر خدا گناه نکن.
نصیحت دیگر این است که ما در این زندگی در محضر خدا هستیم و او عالم به تمام اشیاء است و در محضر او گناه نکنیم و کار خود را بین خود و خدا تنظیم کنیم، هر کاری که بین او و خدا درست باشد، دیگر دغدغه ندارد و تمام زندگی اش رو به راه می شود.
 

[1] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص457.

[2] مجموعة الرسائل، الصافي، الشيخ لطف الله، ج2، ص300.

[3] سوره انبیاء، آيه 23.

[4] سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، القمي، الشيخ عباس، ج2، ص393.

[5] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص455.