مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 2/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

پیشگفتار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه رب العالمین،و الصلوة و السلام علی اکرم خلقه محمد و آله الطاهرین،سیما وصیه و خلیفته علی العالمین،امیر المؤمنین،و قائد الغر المحجلین.

بر هر متتبع منصف پوشیده نیست که حدیث شریف غدیر،چنانکه در جزء نخستین این کتاب منیف«عبقات الانوار»ثابت شد.از احادیث صحیحه متواتره است،و از یکصد و ده نفر صحابی،و هشتاد و چهار تن تابعی نقل شده، و اکثر محدثین و مفسرین و متکلمین و مورخین از فریقین آن را در مؤلفات خود آورده اند،و حتی جمعی از اکابر محققین در پیرامون این حدیث کتابهای جداگانه در مجلدات متعدده تألیف نموده اند،و بسیاری از اعاظم و حفاظ اهل سنت بصحت و کثرت طرق،بلکه بتواتر لفظی و یا معنوی آن اعتراف نموده اند، چنانکه مؤلف عظیم الشأن مرحوم میر حامد حسین قدس سره در«عبقات الانوار» و مرحوم علامه امین طاب ثراه در«الغدیر»گفتار قریب به چهار صد نفر از آنها را بطور مبسوط یاد کرده اند،که برای نمونه بذکر چند تن از آنان قناعت می شود:

1-محمد بن ادریس الشافعی متوفای(204)بنقل ابن اثیر در«نهایه» ج 4 ص 146.

2-احمد بن حنبل متوفای(241)در«مسند»ج 1 ص 152،331،ج 4 ص 281.

3-ابن ماجة القزوینی متوفای(273)در«سنن»ج 1 ص 28،29،30 4-ابو عیسی ترمذی متوفای(279)در«صحیح»ج 2 ص 298.

5-عبد اللّه بن احمد بن حنبل متوفای(290)بنقل حاکم در«المستدرک» ج 3 ص 109.

6-حافظ نسائی متوفای(303)در«خصائص»ص 15،16،18 7-ابن جریر طبری متوفای(310)در«تفسیر»ج 3 ص 427،و او کتابی جداگانه در غدیر تألیف نموده و آن را از هفتاد و پنج طریق روایت کرده.

8-حافظ بغوی متوفای(317)در«مصابیح»ج 2 ص 199.

9-ابو بشر دولابی متوفای(320)در«الکنی و الاسماء»ج 2 ص 61.

10-حافظ طحاوی حنفی متوفای(321)در«مشکل الاثار»ج 2 ص 307 308،309.

11-حافظ ابن أبی حاتم متوفای(327)بنقل سیوطی در«الدر المنثور» ج 2 ص 297.

12-ابن عبد ربه قرطبی متوفای(328)در«عقد الفرید»ج 2 ص 275

13-حافظ ابن عقده متوفای(333)کتابی مستقل بنام«الولایة»در طرق غدیر تألیف نموده،و حدیث نامبرده را از یکصد و پنج طریق روایت کرده.

14-ابو بکر جعابی متوفای(355)کتابی بنام«نخب المناقب»تألیف کرده و در آن کتاب حدیث غدیر را از یکصد و بیست و پنج طریق روایت کرده.

15-حافظ دارقطنی بغدادی متوفای(385)بنقل گنجی شافعی در«کفایة» ص 15 طرق حدیث غدیر را در یک مجلد گرد آورده.

16-حافظ ابن زولاق مصری متوفای(387)بنقل مقریزی در«خطط» ج 2 ص 222.

17-حافظ ابن بطه حنبلی متوفای(387)در«الابانة».

18-قاضی ابو بکر باقلانی متوفای(403)در«التمهید»ص 171.

19-حافظ ابو سعید خرکوشی متوفای(407)در«شرف المصطفی» 20-حافظ ابن مردویه متوفای(410)بنقل سیوطی در«الدر المنثور» ج 2 ص 259.

21-ابو علی مسکویه متوفای(421)در«ندیم الفرید».

22-ابو اسحاق ثعلبی متوفای(427)در«الکشف و البیان».

23-ابو منصور ثعالبی متوفای(429)در«ثمار القلوب»ص 511.

24-حافظ ابو سعید سجستانی متوفای(447)در«الدرایه فی حدیث الولایة».

25-حافظ بیهقی متوفای(458)بنقل خوارزمی در«مناقب»ص 75،93 26-حافظ ابن عبد البر متوفای(463)در«الاستیعاب»ج 2 ص 473.

27-حافظ خطیب بغدادی متوفای(463)در«تاریخ بغداد»ج 8 ص 290 و ج 7 ص 277 28-مفسر کبیر واحدی نیشابوری متوفای(468)در«تفسیر»ج 6 ص 194 29-حافظ سجزی متوفای(477)کتابی مستقل در حدیث غدیر تدوین کرده 30-ابن المغازلی شافعی متوفای(483)در«مناقب»ص 26 31-حجة الاسلام غزالی متوفای(505)در«سرّ العالمین»ص 9 32-حافظ سمعانی متوفای(562)در فضائل الصحابة.

33-ابن عساکر متوفای(571)بنقل متقی هندی در«کنز العمال»ج 6 ص 83 34-حافظ ابن الجوزی الحنبلی متوفای(597)در«المناقب» 35-سبط ابن الجوزی متوفای(654)در«تذکره»ص 18 36-ابن أبی الحدید معتزلی متوفای(655)در«شرح نهج البلاغه»ج 2 ص 148،449.

37-حافظ گنجی شافعی متوفای(658)در«کفایة الطالب»ص 15 38-حافظ ذهبی شافعی متوفای(748)کتابی مستقل بنام«طریق حدیث الولایة»دارد 39-حافظ ابن کثیر دمشقی شافعی متوفای(774)در«تاریخ»ج 5 ص 209 40-حافظ نور الدین هیثمی متوفای(807)در«مجمع الزوائد»ج 9 ص 104،109

41-شمس الدین جزری شافعی متوفای(833)در«اسنی المطالب»که در تواتر غدیر است 42-حافظ ابن حجر عسقلانی متوفای(852)در«تهذیب التهذیب» ج 7 ص 337 و 339 43-أبو الخیر فضل بن روزبهان متوفای بعد(909)در«ابطال الباطل» 44-حافظ سیوطی متوفای(911)در«الدر المنثور»ج 2 ص 259 و«تاریخ الخلفاء»ص 114 45-حافظ قسطلانی متوفای(923)در«المواهب اللدنیة»ج 7 ص 13 46-حافظ ابن حجر هیثمی مکی متوفای(974)در«الصواعق»ص 25 47-نور الدین هروی قاری حنفی متوفای(1014)در«المرقاة»ج 5 ص 568 48-مناوی شافعی(1031)در«فیض القدیر»ج 6 ص 218 49-نور الدین حلبی شافعی متوفای(1044)در«السیرة الحلبیة»ج 3 ص 301،302 50-ابن باکثیر مکی شافعی متوفای(1047)در«وسیلة المآل» 51-عبد الحق دهلوی متوفای(1052)در«شرح المشکاة» 52-شیخ محمود بن محمد شیخانی قادری مدنی متوفای()در «الصراط السوی» 53-سید محمد بزرنجی شافعی متوفای(1103)در«النواقض» 54-ضیاء الدین مقبلی متوفای(1108)در«الابحاث المسددة» 55-ابن حمزه حرّانی حنفی متوفای(1120)در«البیان و التعریف»ج 2 136-230

56-أبو عبد اللّه زرقانی مالکی متوفای(1122)در«شرح المواهب» ص 13 57-میرزا محمد بدخشی متوفای()در«نزل الابرار»ص 20 و«مفتاح النجا» 58-مفتی شام عمادی حنفی متوفای(1171)در«الصلوة الفاخرة»ص 49 59-صبّان شافعی متوفای(1206)در«اسعاف الراغبین»در حاشیه «نور الابصاری» 60-سید محمود آلوسی بغدادی متوفای(1270)در«روح المعانی» ج 2 ص 249 61-شیخ محمد حوت بیروتی شافعی متوفای(1276)در«اسنی المطالب» 228 62-مولوی ولی اللّه لکهنوی متوفای()«مرآة المؤمنین» 63-مولوی حیدر علی فیض آبادی متوفای()در«منتهی الکلام» 64-شیخ سلیمان قندوزی حنفی متوفای(1293)در«ینابیع المودة» 65-شبلنجی سید مؤمن متوفای()در«نور الابصار» 66-سید عبد الحمید آلوسی بغدادی شافعی متوفای(1324)در «نثر اللآلی»ص 70 و جمعی دیگر از بزرگان أهل سنت که خواستاران تفصیل بیشتر باید به کتاب شریف«الغدیر»جزء اول و دوم مراجعه کنند.

و لیکن تعجب است که حدیثی که در طول چهارده قرن از مشهورترین احادیث بوده و مورد تأیید اعاظم و حفاظ هر عصر قرار گرفته،هنوز هم

تعصب و بی انصافی باعث شود که جمعی از اشعه ولایت دور،و از درک حقیقت و فضیلت مهجور،گرد و غبار عناد را برانگیزانند،تا بلکه فضاء معنویت را تیره و تار،و بالتالی مرد مرا از استضائه انوار ولایت محروم سازند.

و لذا جفا پیشه ای از ریشه منکر صحت حدیث غدیر می شود،استناداً بر اینکه امیر المؤمنین علیه السلام در این سفر با پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله نبوده بلکه به یمن مسافرت کرده، چنانکه طحاوی در مشگل الاثار ج 2 ص 308 پس از حکایت آن از بعضی از این دلیل علیل جواب گفته.

و یکی دیگر اگر چه اصل حدیث را انکار نمی کند و لیکن صدر حدیث را منکر می شود،چنانکه تفتازانی در«المقاصد»ص 290 گفته،و جمعی کاسه لیس نیز از او تقلید کردند.

سومی چون ابن تیمیه در«منهاج السنة»ذیل حدیث را بضعف سند نسبت می دهد،و گاهی هم می گوید:از طریق راویان مورد اعتماد این حدیث نقل نشده،و گاهی دیگر بی شرمانه می گوید:علماء ما این حدیث را روایت نکرده اند،و یک بار دیگر بی پروا می گوید:غیر از احمد بن حنبل این حدیث را کسی روایت نکرده.

یکی دیگر چون حسام الدین سهارنپوری در کتاب«مرافض الروافض» ناآگاهانه،یا خود بنا آگاهی زده گوید:حدیث غدیر را در صحاح نقل نکرده اند،با اینکه ترمذی و ابن ماجه چنانکه اشاره شد آن را ذکر نموده اند.

و عجب تر از همه گفتار قاضی عضد ایجی در«المواقف»و تفتازانی در «شرح المقاصد»است که گفته اند:که چون حدیث غدیر را مسلم و بخاری در صحیحین نقل نکرده اند پس مورد اعتماد نیست.

با اینکه هر کس که صحیحین را با دقت بررسی کنار آگاه می شود که

صحیحین جامع جمیع احادیث صحاح نمی باشند،و بهمین جهت در تدارک و جبران احادیث صحاحی که در آن دو کتاب نیست کتابها نوشته شده،مانند «المستدرک»تألیف حاکم نیشابوری متوفای(405)،و«توضیح المدرک فی تصحیح المستدرک»تألیف سیوطی متوفای(911)و«المستدرک»تألیف حافظ الهروی المالکی متوفای(434)و«صحیح ابن حبان»تألیف حافظ أبی حاتم بستی متوفای(354).

مؤلف عظیم الشأن«عبقات الانوار»در این جزء دوم(بحسب تجزئه ما) ثابت کرده که احادیث صحیحه محصور در صحیحین نیست،و بخاری و مسلم نیز چنین ادعائی نکرده اند،و باضافه تمام احادیث صحیحین نیز محکوم بصحت نیست،بلکه احادیث بسیاری نیز در آنها ثبت است که مورد قدح و طعن اکابر و محققین است،و باضافه احادیث متناقضه در صحیحین موجود است،و لذا بعضی از اعاظم آن دو کتاب را از اعتبار بکلی ساقط نموده اند، و قاعده تقدم مثبت بر نافی که از قواعد مسلمه عقلیه است و مورد استناد بزرگان اهل سنت و جماعت است،و شواهد علمی و تاریخی بر آن قائم است، حکم می کند که نبودن حدیثی در صحیحین دلیل نفی واقعی آن نیست،مضافاً بر اینکه اگر فرضاً هم حدیث غدیر در صحیحین وجود داشت معاندین از راه دیگر آن را نمی پذیرفتند،چنانکه حدیث غضب صدیقه طاهره علیها السّلام بر آنها، و حدیث تأخر بیعت امیر المؤمنین علیه السلام،و حدیث غصب فدک،و حدیث قرطاس، و مانند آنها را از عناد و تعصب قبول نکردند،با اینکه احادیث نامبرده در صحیحین موجودند.

اعاذنا اللّه من التعصب و اللداد،و وفقنا لاتباع الحق و السداد -غلامرضا مولانا بن علی اکبر بروجردی نزیل قم- 12 شعبان 1404

فخر الدین رازی از تعصب و لداد حدیث غدیر را صحیح ندانسته

و از طرائف امور آنست که ابو عبد اللّه محمد بن عمر،المعروف بابن الخطیب الملقب بفخر الدین الرازی الشافعی،با آن همه جلالت شأن،و سمو منزلت، و عظمت قدر،و مرجعیت،و تصدر،و تبحر،و تمهر،بتنبیه و تذکیر جناب سید مرتضی طاب ثراه از خواب غفلت بیدار،و از سکر عصبیت هشیار نشده، گرد تتبع و تفحص طرق این حدیث شریف بورق گردانی کتب حدیث،که سرمایه سعادت اهل دین است نگردیده،بمحض تعصب مذموم،و تصلب شوم و عناد صراح،و لداد بواح،که موجب سخریه خواص و عوام،و باعث کمال صغار و احتقار،نزد صغار و کبار است،بر سر انکار تواتر این حدیث رسیده،و انکار تواتر در چه جسارت است،نقاب حیا از رخ برگرفته،خود را از نفی صحت و قدح آن هم بازنداشته گسسته مهار،خلیع العذار، بوادی پر خار جرح و انکار شتافته،چنانکه در(نهایة العقول)که بحقیقت نهایة الغفول است بسبب غایت غفلت و ذهول،در جواب حدیث می سراید:

لا نسلم صحة الحدیث،اما دعواهم العلم الضروری بصحته فهی مکابرة، لانا نعلم انه لیس العلم بصحته کالعلم بوجود محمد علیه السلام،و غزواته مع الکفار و فتح مکة،و غیر ذلک من المتواترات،بل العلم بصحة الاحادیث الواردة فی فضائل الصحابة أقوی من العلم بصحة هذا الحدیث،مع أنهم یقدحون فیها،و إذا کان کذلک،فکیف یمکنهم القطع بصحة هذا الحدیث؟ و أیضا فلان کثیرا من أصحاب الحدیث لم ینقلوا هذا الحدیث کالبخاری، و مسلم،و الواقدی،و ابن أبی اسحاق.

بل الجاحظ،و أبو داود السجستانی،و أبو حاتم الرازی،و غیره من أئمة الحدیث قدحوا فیه،و استدلوا علی فساده

بقوله علیه السلام: (قریش و الانصار،و جهینة،و مزینة،و أسلم،و غفار موالی دون الناس کلهم لیس لهم موالی دون اللّه و رسوله).

و الثانی و هو أن الشیعة یزعمون أنه علیه السلام انما قال هذا الکلام بغدیر خم فی منصرفه من الحج،و لم یکن علی مع النبی فی ذلک الوقت،فانه کان بالیمن انتهی.

جواب مؤلف از کلمات مزیفه رازی

اشاره

از این عبارت ظاهر است که فخر رازی بمزید سقیفه سازی و گاوتازی، حصول علم را بصحت حدیث غدیر مکابره می داند،و آن را از درجه متواترات ساقط،و از پایه معلومات هابط می گرداند،و بر آن هم اکتفا نکرده،علم را بصحت احادیث در فضائل صحابه اقوی از علم بصحت این حدیث می داند

و نیز بادعای عدم نقل بسیاری از اصحاب حدیث،این حدیث را قدح در آن می خواهد،و بر این همه جزافات اکتفا نکرده،بمزید اشتعال آتش حقد و عناد تشبث بقدح و جرح جاحظ،و بعض دگر مغفلین جاحدین می نماید،پس این تعصب شدید بنظر انصاف ملاحظه فرمودنی است،که مثل این حدیث متواتر و مشهور،که زیاده از صد کس صحابه روایت آن کرده اند،و اکثر طرق آن صحیح و ثابت و حسن،و در صحاح قوم مروی،و کتب عدیده در تعدد طرق آن مصنف شده در مناظره و مقابله اهل حقّ از معرض اعتبار ساقط سازند، و بقدح آن می پردازند،و جمیع احادیث وارده را در فضائل صحابه که نبذی از آن باعتراف ثقات ایشان موضوع است،اقوی از این حدیث گویند،چه الف و لام بر احادیث که در کلام رازی داخل است مشعر است بآنکه جمیع احادیث فضائل صحابه اقوی از این حدیث است.

فاضل رشید خان در(ایضاح لطافه المقال)گفته:

قال الامام الرازی فی التفسیر الکبیر:قوله: لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ (أی یزیل عنکم الذنوب و یطهرکم)یلبسکم خلع الکرامة انتهی.

در این عبارت لفظ الذنوب که جمع معرف بالف و لام است موجود است و بودن آن من جمله صیغ عموم از کتب اصول فقه معلوم اهل علوم،پس این عبارت دلالت بر رفع جمیع معاصی داشته باشد نه بر بعضی آن انتهی.

از این عبارت ظاهر است که دخول الف و لام بر لفظ ذنوب در عبارت فخر رازی دلیل عموم آنست،و باین سبب این عبارت دلالت بر رفع جمیع معاصی می کند،پس هم چنین عبارت رازی در نهایة العقول هم دلالت دارد

بر آنکه علم بجمیع احادیث وارده در فضائل صحابه اقوی است از علم بصحت حدیث غدیر(و لو تنزّلنا عن ذلک فلا أقل من حمل الاحادیث علی اکثرها)و حال آنکه أقوی بودن جمیع فضائل صحابه یا اکثر آن از حدیث غدیر کذب و بهتان بحث است،هرگز یک حدیثی هم از فضائل صحابه سنّیه بقوّت این حدیث نمی رسد،و همپایه آن نیست،چه جای آنکه جمیع آن خرافات یا اکثر آن خرافات قوی تر از این حدیث باشد،و بر مدّعی لازم است که جمیع احادیث فضائل صحابه یا اکثر آن نقل نماید،و بعد از آن مرویّ شدن آن از اکثر از این صحابه که حدیث غدیر را روایت کرده اند ثابت سازد،و بعد از آن ثابت فرماید که اکثر اسانید آن مثل حدیث غدیر، بلکه زیاده از آن صحیح و حسن است،و با این همه مشاکلت،و معارضت، و ادعای اقوی بودنش وقتی تمام می شود،که جمیع احادیث فضائل صحابه یا اکثر آن را از طریق شیعه بچنین اسانید قویّه کثیره بلکه زائد از این ثابت نمایند،

حدیث غدیر از احادیث متواتره است

و باز چنانکه نزد شیعه حدیث غدیر متواتر است،و مروی از طرق بسیار،همچنان تواتر آن احادیث از طرق خویش و کثرت اسانید آن ثابت فرمایند،و با این همه از راه تبرع بر رازی و اولیای او که در تصرف باطل کذب را علی الاطلاق حلال،بلکه مستحسن شمرده اند،تنگ گیری نمی کنیم بطریقه مجاملت و مسامحة و مساهلة می رویم،و می گوئیم که تصدیق دعوای خود را در اکثر یا کلّ احادیث فضائل صحابه گذاشته مساوات بعض احادیث فضائل صحابه را اگر چه ده یا پانزده بلکه پنج یا شش باشد با حدیث غدیر در قوّت ثابت فرمایند،فضلا از اینکه اقوی بودن آن را از این حدیث شریف

بمنّصه ظهور رسانند.

بالجمله ادّعای این معنی که دعوی علم ضروری بصحّت این حدیث مکابره است مکابره پیش نیست،چه هر امری که سنیه ادّعای تواترش و علم ضروری بصحت آن کنند،بلا شبهه حدیث غدیر در ثبوت و تواتر و صحت مثل آن یا بهتر از آن خواهد بود،و مجرّد منع در امثال این امور غیر کافی است و الاّ می رسد که مانعی منع وجود مکه و مدینه،و وجود جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله هم بکند،و بر محض منع اکتفا نماید،آری اگر فارقی لائق قبول در این حدیث شریف و دیگر متواترات بیان کنند،توجه بجواب آن کرده شود.

و لنعم ما افاد مولانا الهمام فی عماد الاسلام حیث قال:

لا شک فی أن کل من تأمل و أنصف فی کثرة طرق الحدیث،و اشتهاره بین الخاصة و العامة،مع وفور الدواعی الی الکتمان،و کثرة الصوارف عن النقل،یحصل له العلم الضروری بصحة هذا الحدیث،کیف و قد یحصل للمسلمین القطع و الیقین فی کثیر من الامور الدینیة التی هی أدون مرتبة فی باب التواتر من هذا الحدیث،کآیات التحدی و التحدی بها علی رؤس الاشهاد من الکفار و أعداء الدین،مع وجود الدواعی الی المعارضة و عدم وجود الموانع و هکذا صدور المعجزات و نحو ذلک،مع أن الکفار کافة ینکرون ذلک کله،و یدعون أن أهل الاسلام کلهم تواطئوا علی الکذب و اختراع هذه الاخبار،لان کلهم من أرباب الاغراض و الدواعی الی وضع تلک الاخبار، کما أن أهل الاسلام یدعون کذلک فی باب الاخبار المخصوصة بأهل المذاهب الفاسدة،من الیهود،و الصابئین،و عبدة النیران،و الاوثان،و سائر المشرکین

فکیف یسوغ لمسلم منصف أن ینکر التفاوت بین العلمین،فعلی تقدیر التسلیم یکون حاله کحال التفاوت بین البدیهیین،فانه قد یکون أحدهما أجلی من الآخر،کیف و لو لم یکن الامر کذلک یلزم اهمال کثیر من المتواترات انتهی⁽¹⁾.

ذکر نکردن اشخاصی حدیث غدیر را دلیل وهن آن نیست

و اما ادعای این معنی که بسیاری از اصحاب حدیث این حدیث را نقل نکرده اند،پس مخدوش است به آنکه بعد از اطلاع بر اسماء جمعی از مخرجین و ناقلین این حدیث شریف،که در ما بعد انشاء اللّه تعالی مذکور خواهد شد ظاهر می شود که بسیاری از اساطین اعلام و محدثین فخام این حدیث شریف را روایت کرده اند،پس بالفرض اگر بسیاری از اهل حدیث اعراض از ذکر آن کرده باشند،قدحی در آن پیدا نمی کند،که عدم ذکر احدی(و لو کان فی غایة الجلالة و النبالة)قدح در ثبوت حدیثی نمی کند،و عجب که دعوی کثرت غیر ناقلین این حدیث آغاز نهاده،و با این همه غلو و اغراق در تعصب فاحش،جز نام اربعه غیر متناسبه بر زبان نیاورده،کاش نام بیست کسی یا سی کس از اعیان محدثین،که معرض از نقل این حدیث می بودند بر زبان می آورده، تا با دعوی کثرت مناسبت می داشت،و الا در جنب ناقلین این حدیث چار کس را بلکه ده کس را هم مثلا کثیر نتوان گفت،و بالفرض اگر بسیاری از اصحاب حدیث سنّیان این حدیث شریف را نقل نکرده باشند،عدم نقلشان چنین حدیث

شریف متواتر مشهور را دلیل تعصّب و عناد،و رسوخ در ضغائن و احقاد است که خرافات غریبه در فضائل خلفای خود نقل می کنند،و از نقل چنین حدیث متواتر و مشهور اعراض می نمایند،و هر گاه نافی صریح بمقابله مثبت ساقط از اعتبار و اعتماد باشد،ساکت و معرض کی لائق اعتنا و التفات است.

عدم نقل بخاری و مسلم حدیث غدیر را دلیل عدم صحت آن نیست

امّا تشبث بعدم نقل بخاری و مسلم پس موجب تحّیر افکار و باعث تعجّب اولی الابصار است،و همانا امام رازی بسبب مزید انهماک در مزخرفات و صرف عمر عزیز در خرافات،اطّلاعی بفنّ درایت و حدیث نداشته،بمحض خیالات و هواجس،و توهّمات و وساوس،ردّ امور واضحه خواسته،و ذرّات خسیسیه را مقاوم جبال رواسی انگاشته،و شناعت این تمسّک،و وهن و رکاکت آن،ظاهر است بچند وجه:

اول آنکه عدم نقل شیخین(اعنی بخاری و مسلم)حدیث غدیر را دلیل واضح،و برهان لائح،بر آنست که اینها بسبب ابتلاء بحبّ شیخین کتمان حق خواستند،و با خفای چنین حدیث متواتر و مشهور،و اعراض از آن باطل را در نظر عوام آراستند،و آخر نوبت معتقدین بی تحقیقشان باین مثابه رسید که محض عدم ذکرشان را مانع ثبوت این حدیث گردانیدند.

قاعده تقدم مثبت بر نافی از قواعد مسلمه است

اشاره

دوّم آنکه قاعده تقدّم مثبت بر نافی مسلّم اهل اصول،و مقبول علماء فحول است،و ائمه سنّیه جابجا بآن تشبّث می نمایند،پس هر گاه نفی صریح بمقابله اثبات لائق قبول نباشد،محض اعراض از ذکر،و سکوت از نقل، چگونه قدح در تحقیق امری و ثبوت آن خواهد کرد،و شواهد تقدیم مثبت بر نافی بسیار است،بر بعض آن اکتفا می رود:

شواهد تقدیم مثبت بر نافی

علاّمه علیّ بن ابراهیم بن احمد بن علی الملقّب نور الدین الحلبی القاهری الشافعی در کتاب(انسان العیون فی سیرة الامین المأمون)در ذکر قصّه داخل شدن جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم در خانه کعبه بعد فتح مکّه گفته:

قال ابن عمر رضی اللّه عنهما فلما فتحوا کنت أول من ولج،فلقیت بلالا فسألته هل صلی فیه رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم؟قال:نعم،و ذهب عنی أن أسأله کم صلی.

و هذا یدل علی أن قول بلال رضی اللّه عنه أنه صلی اللّه علیه و سلم أتی بالصلاة المعهودة لا الدعاء کما ادعاه بعضهم.

و فی کلام السهیلی فی حدیث ابن عمر رضی اللّه عنهما أنه صلی فیها رکعتین.

و عن ابن عباس رضی اللّه عنهما قال:أخبرنی أسامة بن زید: أنه صلی اللّه علیه و سلم لما دخل البیت دعی فی نواحیه کلها،و لم یصل فیه حتی خرج،فلما خرج رکع فی قبل البیت رکعتین(أی بین الباب و الحجر الذی هو الملتزم)و قال هذه القبلة.

فبلال رضی اللّه عنه مثبت للصلوة فی الکعبة،و أسامة رضی اللّه عنه ناف،و المثبت مقدم علی النافی.

علی أنه جاء أن أسامة رضی اللّه عنه أخبر أیضا بأنه صلی اللّه علیه و سلم صلی فی الکعبة⁽¹⁾.

و محمد بن أبی بکر المعروف بابن القیم الجوزیه الحنبلی در(زاد المعاد فی هدی خیر العباد)گفته:

و ذکر النّسائی عن ابن عمر،قال:من سنة الصلوة أن ینصب القدم الیمنی،و استقباله بأصابعها القبلة،و الجلوس علی الیسری.

و لم یحفظ عنه صلی اللّه علیه و آله و سلم فی هذا الموضع جلسة غیر هذه.

و کان صلی اللّه علیه و آله و سلم یضع یدیه علی فخذیه، و یجعل مرفقه علی فخذه،و طرف یده علی رکبتیه،و قبض ثنتین من أصابعه،و حلق حلقة،ثم رفع اصبعه یدعو بها و یحرکها.

هکذا قال وائل بن حجر عنه.

و أما

حدیث أبی داود،عن عبد اللّه بن الزبیر: أن النبی صلی اللّه علیه و سلم کان یشیر بإصبعه إذا دعی و لا یحرکها هکذا فهذه الزیادة فی صحتها نظر،و قد ذکر مسلم الحدیث بطوله فی صحیحه عنه،و لم یذکر الزیادة بل

قال: کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم إذا قعد فی الصلوة جعل قدمه الیسری بین فخذه،و ساقه،و فرش قدمه الیمنی،و وضع یده الیسری علی رکبته الیسری،و وضع یده الیمنی علی فخذه الیمنی،و أشار بإصبعه.

و أیضا فلیس فی حدیث أبی داود عنه أن هذا کان فی الصلوة.

و أیضا فلو کان فی الصلوة لکان نافیا،و حدیث وائل بن حجر مثبتا،و هو مقدم،و هو حدیث ذکره أبو حاتم فی صحیحه⁽¹⁾.

و شیخ احمد منینی که از اکابر علمای اعلام و مهره فخام است،و محمد مرادی در کتاب(سلک الدرر فی تاریخ القرن الثانی عشر)بترجمه او علی ما نقل گفته:

الشیخ أحمد المنینی هو أحمد بن علی بن عمر بن صالح بن أحمد بن سلیمان بن ادریس بن اسماعیل بن یوسف بن ابراهیم الحنفی الطرابلسی الاصل،المنینی المولد،الدمشقی المنشأ، العالم العلامة،المحدث،المؤلف،الشاعر الماهر،الکاتب الناثر.

ولد بقریة منین لیلة الجمعة ثانی عشر محرم افتتاح سنة 1089،و لما بلغ سنة(13)دخل الی دمشق،و دخل بحجرة داخل السمیساطیة عند أخیه عبد الرحمن،و قرأ کتبا کثیرة و حضر علی جملة من المشایخ منهم:أبو المواهب المفتی الحنبلی،و الشیخ محمد الکاملی،و الشیخ الیاس الکردی،و الشیخ عبد الغنی النابلسی،و الشیخ یونس المصری،و مشایخ کثیرین من أهل الشام.

و من أهل الحجاز:الشیخ سالم البصری المکی،و الشیخ أحمد النخلی،و الشیخ عبد الکریم الخلیفی المدنی مفتی المدینة المنورة،و الشیخ أبو طاهر الکورانی المدنی و غیرهم ممن

لا یحصی الخ⁽¹⁾.

در شرح تاریخ یمینی که مسمی است(بالفتح الوهبی علی تاریخ أبی نصر العتبی)گفته:

المشورة بضم الشین لا غیر،کذا صححه الحریری فی درة الغواص،قاله البجاتی.

و فی المصباح المنیر:و فیها لغتان:سکون الشین و فتح الواو،و الثانیة ضم الشین و سکون الواو وزان المعونة، و المثبت مقدم علی النافی،و من حفظ حجة علی من لم یحفظ⁽²⁾.

و محمد بن ابراهیم الیمانی الصنعانی در(روض باسم فی الذب عن سنّة أبی القاسم)گفته:

و المضعف إذا لم یبین سبب التضعیف ناف،و المثبت أولی من النافی⁽³⁾.

از این عبارات متعدده ظاهر است که مثبت مقدم است بر نافی،و محقّق بر منکر،و قول جاحد و نافی،بمقابله قول مثبت لائق اعتبار و اعتناء،و قابل التفات و اصغاء نیست،پس بنابر این قاعده ممهّده،بالفرض اگر کسی از

صحابه و تابعین هم انکار حدیث غدیر می کرد قول او قابل التفات نبود،تا چه رسد بمحض اظهار عدم سماع خود این حدیثرا،که آن به هیچ وجه لایق اعتناء نبوده.

پس اعراض بخاری و مسلم إذ ذکر این حدیث در چه حساب است که احدی از اهل تنقید و تحقیق التفاتی بآن نماید،یا آن را قادح در صحّت و ثبوت حدیث غدیر گرداند.

و نیز ابن القیّم در(زاد المعاد)گفته:

قال أبو عمر بن عبد البر:روی عن النبی صلی اللّه علیه و سلم أنه کان یسلم تسلیمة واحدة. من حدیث سعد بن أبی وقاص،و من حدیث عائشة،و من حدیث أنس الا أنها معلولة و لا یصححها أهل العلم بالحدیث.

ثم ذکر علة حدیث سعد

أن النبی صلی اللّه علیه و آله کان یسلم فی الصلوة تسلیمة واحدة، و قال:هذا وهم و غلط، و انما الحدیث

کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یسلم عن یمینه و عن یساره.

ثم ساق الحدیث من طریق ابن المبارک،عن مصعب بن ثابت،عن اسماعیل بن محمد بن سعد،عن عامر بن سعد، عن أبیه،قال: رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یسلم عن

یمینه و عن شماله،کأنی أنظر الی صفحة خده.

فقال الزهری:ما سمعنا هذا من حدیث رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فقال له اسماعیل بن محمد:أ کل حدیث رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قد سمعته؟قال:لا،قال:فنصفه؟قال:

لا،قال:فاجعل هذا فی النصف الذی لم تسمع⁽¹⁾.

از این عبارت واضح است که هر گاه اسماعیل بن محمد حدیث تسلیم آن حضرت از یمین و شمال روایت کرد،و زهری گفت:نشنیدیم این را از حدیث رسول خدا.

اسماعیل بن محمد برای الزام و افحام او گفت:آیا کلّ حدیث حضرت رسول خدا را شنیده ای؟زهری گفت:نه.

باز اسماعیل بن محمد گفت:آیا نصف حدیث آن حضرت را شنیده ای؟ زهری از ادّعای سماع نصف احادیث آن حضرت هم انکار کرد.

اسماعیل بن محمد برای مزید تخجیل او گفت:پس بگردان این را در نصفی که نشنیده ای.

پس زهری بالزام و افحام اسماعیل نبیل ساکت و صامت و گرفتار تخجیل گردید.

و هر گاه عدم سماع زهری،و عدم تسلیم او حدیث تسلیم را قادح در آن نباشد،پس چگونه مجرّد اعراض بخاری و مسلم از ذکر حدیث غدیر ریبی .

و شکّی در آن پیدا کند،و آن را از درجه ثبوت و تحقق هابط گرداند؟ و نیز ابن القیم در(زاد المعاد)گفته:

و أما الاربع قبل العصر فلم یصح عنه صلی اللّه علیه و سلم فی فعلها شیء الا

حدیث عاصم بن ضمرة عن علی الحدیث الطویل: أنه صلی اللّه علیه و سلم کان یصلی بالنهار ست عشرة رکعة،یصلی إذا کانت الشمس من هیهنا کهیئتها من هیهنا لصلوة الظهر أربع رکعات،و کان یصلی قبل الظهر أربع رکعات،و بعد الظهر رکعتین و قبل العصر أربع رکعات.

و فی لفظ کان إذا زالت الشمس من هیهنا کهیئتها من هیهنا عند العصر صلی رکعتین،و إذا کانت الشمس من هیهنا کهیئتها من هیهنا عند الظهر صلی اربعا،أو یصلی قبل الظهر أربعا، و بعدها رکعتین،و قبل العصر أربعا،و یفصل بین کل رکعتین بالتسلیم علی الملئکة المقربین،و من تبعهم من المؤمنین و المرسلین.

و سمعت شیخ الاسلام ابن تیمیة ینکر هذا الحدیث و یدفعه جدا و یقول:انه موضوع و یذکر عن ابن اسحاق الجوزجانی انکاره.

و قد روی أحمد،و أبو داود،و الترمذی من حدیث ابن عمر عن النبی صلی اللّه علیه و سلم أنه قال: رحم اللّه امرءا صلی قبل العصر أربعا.

و قد اختلف فی هذا الحدیث فصححه ابن حبان،و علله غیره.

قال ابن أبی حاتم:سمعت أبی یقول:سألت أبا الولید الطیالسی عن حدیث محمد بن مسلم بن المثنی،عن أبیه،عن ابن عمر عن النبی صلی اللّه علیه و سلم: (رحم اللّه امرءا صلی قبل العصر أربعا،فقال:دع ذا،فقلت: ان أبا داود قد رواه، فقال أبو الولید:کان ابن عمر یقول: حفظت عن النبی صلی اللّه علیه و سلم عشر رکعات فی الیوم و اللیلة فلو کان هذا لعده، قال أبی کان یقول:حفظت اثنتی عشرة رکعة.

و هذا لیس بعلة أصلا،فان ابن عمر انما أخبر عما حفظه من فعل النبی صلی اللّه علیه و سلم لم یخبر عن غیر ذلک،فلا تنافی بین الحدیثین البتة⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که اخبار ابن عمر حفظ ده رکعت را از فعل جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و سلم دافع ثبوت چهار رکعت قبل عصر نمی تواند شد،زیرا که او حسب حفظ خود اخبار از این عدد نموده،و جائز است که غیر او حفظ عدد دیگر کند.

پس این افاده هم بتقریب ما تقدّم،مبطل تشبث بعدم ذکر شیخین حدیث غدیر را خواهد بود.

سوّم آنکه خود مخاطب در کید هشتم از باب دوّم گفته:

و اگر زجّاج انکار کرده باشد جرّ جوار را با وجود حرف عطف اعتبار را نشاید،که ماهران عربیّت و ائمّه ایشان تجویز کرده اند،و در قرآن مجید، و کلام بلغاء وقوع یافته،پس شهادت زجّاج مبنیّ بر قصور تتبع است، و مع هذا شهادت بر نفی است،و شهادت بر نفی غیر مقبول⁽¹⁾.

از این عبارت لائح است که مخاطب انکار زجّاج جرّ جوار را شهادت بر نفی قرار داده،از درجه اعتبار ساقط ساخته،و گفته:که شهادت بر نفی غیر مقبول است.

پس بنابر این افاده مخاطب نحریر هم،انکار و ردّ صریح احدی(و لو کان جلیل الشأن،مشارا إلیه بالبنان)بجنب اثبات و تحقیق مثبتین قابل اعتماد و رکون،و موجب اعتبار و سکون نیست.

پس محض اعراض از ذکر حدیثی،و عدم اخراج آن در کتابی،کی قادح در صحّت و ثبوت و تحقق آن خواهد بود.

چهارم آنکه فاضل معاصر مولوی حیدر علی فیض آبادی در(منتهی الکلام)گفته:

در صحاح روایات مرویّ است که حضرت فاروق و امثالش با صدّیق اکبر،در وقتی که اراده قتال مانعین زکاة بالهام ربّانی در دل و تصمیم یافت مناظره کردند و گفتند:که حدیث نبوی حکم می کند که جان و مال کلمه گو محفوظ ماند،و تو بر خلاف آن اراده قتل داری،ابو بکر صدّیق جواب داد:

که آیا خاتمه این حدیث را یاد ندارید که فرموده:مگر آن قتال که بحق کلمه متعلّق باشد و زکاة از حق کلمه هست یا نه؟بخدا هر که میانه نماز و زکاة فرق خواهد کرد با وی مقاتله خواهم نمود،پس اصحاب کبار رأی جهان آرای او را بر سر چشم گذاشتند،و برای قتال بجان و دل بر خواستند پس حالیا اگر بر فرض و تسلیم،وقت انفاذ جیش و نصب رئیس،که تنبیه اهل انحراف عموما بفرستادنش منظور بود،از وجود و عدم انکار زکاة حرفی نزنند،و بر طبق سنّت سنیّه خیر البریه(علیه آلاف الصلوة و التحیة)امر فرمایند که تا بر سر قومی که تازند هنگام استماع بانک نماز دست از غارت و قتل بازدارند و الاّ داد قتل و غارت دهند،دلالتی بر آن نمی کند که کسی در آن وقت انکار از ایتاء زکاة نکرده(باحدی من الدلالات الثلث فانّ عدم الذکر لیس دلیل العدم)سیّما عدم ذکر چیزی که بعد تکرار تنقیح یابد،و مردم را علم آن باضطرار بهم رسد،دلیل عدم نمی تواند شد،و اختفاء و استتار این قسم امور،که در مجامع اصحاب بر السنه اصاغر و اکابر جاری شود،از محالات عادیه است چنانکه گفته اند: (نهان کی ماند آن رازی کزو سازند محفلها.)

انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت واضح است که عدم ذکر امری دلیل عدم آن در واقع نیست،و عدم ذکر امریکه مردم را علم آن باضطرار بهم رسد،و در مجامع

اصحاب بر ألسنه جاری شود،علی الخصوص دلالت بر عدم آن نمی کند.

پس اعراض بعض صحابه و تابعین هم اگر ثابت شود،در صحّت حدیث غدیر که بلا ریب علم اضطرار بآن حاصل است،و در مجامع اصحاب بر ألسنه جاری بوده،قدح نمی تواند کرد،تا چه رسد باعراض بخاری و مسلم از آن.

احادیث صحیحه منحصر در صحیحین نیست

پنجم آنکه چسان توان گفت:که عدم اخراج بخاری و مسلم حدیثی را قادح در صحّت و ثبوت آن است،و حال آنکه بتنصیصات اکابر علمای سنّیه و محقّقین ایشان،صحاح احادیث منحصر در صحیحین نیست.

بلکه از خود بخاری و مسلم ثابت شده،که آنها تصریح کرده اند:که احادیث صحیحه را ما استیعاب نکرده ایم،بلکه قصد جمع جمله از احادیث نموده اند،چنانکه فقیهی که در فقه تصنیف می کند،قصد او جمله از مسائل فقهیه می باشد نه آنکه جمیع مسائل فقهیّه را در آن حصر می کند.

قال الشیخ محیی الدین یحیی بن شرف بن مری بن حسن الشافعی النووی فی(شرح صحیح مسلم)بعد ذکر الزام الدارقطنی و غیره الشیخین اخراج أحادیث ترکا اخراجها قائلین ان جماعة من الصحابة رووا عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،و رویت أحادیثهم من وجوه صحاح لا مطعن فی

ناقلیها،و لم یخرجا من أحادیثهم شیئا،فیلزمهما اخراجها:

ما هذا لفظه:

و صنف الدارقطنی و ابو ذر الهروی فی هذا النوع الذی ألزموهما،و هذا الالزام لیس بلازم فی الحقیقة،فانهما لم یلتزما استیعاب الصحیح،بل صح عنهما تصریحهما بأنهما لم یستوعباه،و انما قصدا جمع جمل من الصحیح،کما یقصد المصنف فی الفقه جمع جملة من مسائله الخ⁽¹⁾.

و قاضی محمد بن ابراهیم بن سعد اللّه بن جماعة الکنانی در(منهل الروی فی علم اصول حدیث النبیّ)گفته:

لم یستوعبا کل الصحیح فی کتابیهما و الزام الدارقطنی و غیره لهما أحادیث علی شرطهما لم یخرجاها لیس بلازم لهما فی الحقیقة،لانهما لم یلتزما استیعاب الصحیح،بل جملة منه او ما یسد مسده من غیره منه.

قال البخاری:ما أدخلت فی کتاب الجامع الا ما صح، و ترکت من الصحاح لحال الطول.

و قال مسلم:لیس کل شیء عندی صحیح وضعته هیهنا

و انما وضعت ما أجمعوا علیه.

و لعل مراده ما فیه شرایط الصحیح المجمع علیه عنده، لا اجماعهم علی وجودها فی کل حدیث منه،أو أراد ما أجمعوا علیه فی علمه متنا أو اسنادا،و ان اختلفوا فی توثیق بعض رواته،فان فیه جملة أحادیث مختلف فیها متنا أو اسنادا، ثم قیل لم یفتهما منه الا قلیل،و قیل بل فاتهما کثیر منه، و انما لم یفت الاصول الخمسة منه الا قلیل و هذا أصح و المعنی بالاصول الخمسة کتاب البخاری و مسلم و أبی داود و الترمذی و النّسائی،و یعرف الزائد علیهما بالنص علی صحته من امام معتمد فی السنن المعتمدة،لا بمجرد وجوده فیها،الا إذا شرط فیها مؤلفها الصحیح ککتاب ابن خزیمة،و أبی بکر البرقانی و نحوها⁽¹⁾.

صحیح بخاری و مسلم جامع تمام احادیث صحیحه نیستند

و شیخ عبد الحقّ دهلوی در مقدّمه(شرح فارسی مشکاة)گفته:

احادیث صحیحه منحصر نیست در صحیح بخاری و مسلم،و ایشان استیعاب نکرده اند تمامت صحاح را،بلکه بعض صحاح که نزد ایشان بود بر شرط ایشان

نیز نیاورده اند،چه جای مطلق صحاح.

و بخاری گفت:نیاورده ام من در این کتاب مگر آنچه صحیح است و ترک کردم بسی از صحاح را.

و مسلم گفت:که هر چه در این کتاب آورده ام از احادیث صحیحه است، و نمی گویم که آنچه نیاورده دروی ضعیف است.

و لا بد در این ترک و اتیان وجه تخصیص و ترجیح خواهد بود،خواه از حیثیّت اصحیّت یا از جهت مقاصد دیگر.

و شمس الدین محمد علقمی که از مشایخ اجازه شاه ولی اللّه والد مخاطب است در(کوکب منیر شرح جامع صغیر)در شرح

حدیث «ما من غازیة تغزو فی سبیل اللّه فیصیبون الغنیمة الاّ تعجّلوا ثلثی أجرهم» در جواب اقوال قادحین این حدیث گفته:

و أما قولهم:انه لیس فی الصحیحین فلیس بلازم فی صحة الحدیث کونه فی الصحیحین،و لا فی أحدهما⁽¹⁾.

و ابن القیم در(زاد المعاد فی هدی خیر العباد)(نقلا عن المانعین لوقوع الطلاق بکلمة واحدة)بجواب کسانی که قائل وقوع هستند،و در حدیث صحیح مسلم قدح می کند گفته:

فصل و أما تلک المسالک الوعرة التی سیکتموه فی حدیث أبی الصهباء فلا یصح شیء منها:

أما المسلک الاول و هو انفراد مسلم بروایته و اعراض

البخاری عنه فتلک شکاة ظاهر عنه عارها،و ما ضر ذلک الحدیث انفراد مسلم به شیئا،ثم هل تقبلون أنتم أو أحد مثل هذا فی کل حدیث ینفرد به مسلم عن البخاری،و هل قال البخاری قط:ان کل حدیث لم ادخله فی کتابی فهو باطل أو لیس بحجة أو ضعیف،و کم قد احتج البخاری باحادیث خارج الصحیح،و لیس لها ذکر فی صحیحه،و کم صحح من حدیث خارج عن صحیحه⁽¹⁾.

از این عبارات متعدّدة در کمال وضوح و صراحت ثابت است که احادیث صحیحه منحصر در صحیحین نیست،و عدم اخراج بخاری و مسلم حدیثی را در صحیحین دلالت بر قدح و جرح،و عدم ثبوت و عدم صحّت آن نمی کند، و چنانچه این معنی از افادات این ائمّه متقدّمین،و اساطین سابقین سنیّه ثابت است،هم چنین باین معنی معاصرین هم اعتراف دارند.

فاضل معاصر در(منتهی الکلام)گفته:

بالجمله محو حیرتم که بر خلاف اصول مقرره حنفیان زبان اعتراض (من تلقاء النفس الامارة)گشادن،و حکم بفساد مذهب ایشان کردن،با وصف تصریح بخاری و مسلم:که احادیث صحیحه را در جمع و تألیف ما محصور نباید فهمید،چنانکه خواهی دانست اگر چه جیلانی امامیّه بهجت قصور باع و نقصان استقراء از تحصیل آن بی بهره مانده،با دعوی انصاف و فضیلت

و ادعای الزام اهل سنّت چگونه صادق آید انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که این فاضل نحریر تصریح بتصریح بخاری و مسلم به اینکه احادیث صحیحه را در جمع و تألیفشان محصور نباید فهمید نقل می کند،و بر زعم عدم تحصیل چشمک می زند و طعن می کند،و تخلیص گلوی حنفیّه در مخالفتشان با احادیث صحیحین باین تصریح می خواهد.

پس این فاضل و اتباع او امام رازی را که از تحصیل این تصریح شیخین بسبب قصور باع و نقصان استقراء بی بهره مانده بالاولی مورد مزید طعن و ملام خواهند گردانید،و تشبث او را بعدم ذکر شیخین حدیث غدیر را بمراحل قاصیه از دعوی انصاف و فضیلت و ادّعای الزام اهل حق خواهند دانست(و للّه الحمد حمدا جمیلا).

و نیز در(منتهی الکلام)گفته:

و بحمد اللّه که از غایت انصاف مؤلفین صحیحین بنصّ قطعی تصریح کرده اند که احادیث صحیحه را در جمع و تلفیق ما محصور نباید پنداشت، بلکه احادیث صحیحه دگر بسیار است که قصد ایراد آن نکرده ایم الخ⁽²⁾.

این عبارت هم بآواز بلند ندا می کند بآنکه حسب نصّ قطعی و تصریح بخاری و مسلم ثابت است که احادیث صحیحه را در جمع و تلفیقشان محصور نباید پنداشت،بلکه احادیث صحیحه دگر بسیار است که ایشان قصد ایراد آن نکرده اند.

پس تشبّث رازی بعدم ایرادشان عین غفلت یا تغافل،و محض بی خبری و تساهل است.

و از غرائب امور آنست که با وصف تصریحات اکابر ائمّه سنیّه بعدم حصر احادیث صحیحه در صحیحین،و نقل تصریح بعدم حصر از خود شیخین باز متعصّبین قوم از ردّ احادیث معتمده مروّیه اسلاف خود،به علّت معلوله عدم وجود آن در صحیحین قدح در آن می خواهند،و افتضاح خود در میان ارباب تحقیق و تنقید،و ظهور مجانبت فنّ درایت و حدیث باکی بر نمی دارند.

ابن تیمیه در(منهاج السنّة)بجواب حدیث.

(ما أقلت الغبراء و لا أظلت الخضراء علی ذی لهجة أصدق من أبی ذر).

گفته:

هذا الحدیث لم یروه الجماعة کلهم و لا هو فی الصحیحین و لا فی السنن⁽¹⁾.

و نیز ابن تیمیّة در(منهاج السّنّة)بجواب حدیث.

(ستفترق امتی علی سبعین فرقة) الخ.

گفته:

الوجه الرابع أن یقال:اولا أنتم قوم لا تحتجون بمثل هذه الاحادیث فان هذا الحدیث انما یرویه اهل السنة بأسانید أهل السنة،و الحدیث لیس فی الصحیحین بل قد طعن

فیه بعض أهل الحدیث کابن حزم و غیره،و لکن أورده اهل السنن کأبی داود،و الترمذی،و ابن ماجة،و رواه أهل المسانید کالامام أحمد،و غیره فمن أین لکم علی اصولکم ثبوته حتی تحتجوا به،و بتقدیر ثبوته فهو من اخبار الآحاد،فکیف یجوز ان تحتجوا فی اصل الدین و اضلال جمیع المسلمین الا فرقة واحدة بأخبار الآحاد التی لا تحتجون بها فی الفروع العملیة⁽¹⁾.

و اگر کلام ابن تیمیة محمول بر مزید تعصّب و غفول گردانند،و استحیاء از تشبث او نسازند،این را چه علاج است که معاصرین هم از این قدح رکیک دست بر نمی دارند.

شاه سلامة اللّه در(معرکة الآراء)گفته:ثالثا استنادی که با مفهوم کرّار غیر فرّار نموده در این مقام موجب الزام نمی تواند شد،چه این از اخبار آحاد است،و در امثال این چنین مقامات موافق تصریح مجتهد متوفی کما سیجیء عنقریب باخبار آحاد عمل و تشبّث جائز نباشد،مع هذا وقوع زیادت مذکور در روایت صحیحین نیست.

فی(صحیح البخاری):

لاعطین الرایة غدا،أو لیأخذن الرایة غدا رجلا یحبه اللّه

و رسوله⁽¹⁾.

و ایضا فیه:

(لاعطین هذه الرایة غدا رجلا یفتح اللّه علی یدیه یحب اللّه و رسوله و یحبه اللّه و رسوله)⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم:

ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال یوم خیبر: (لاعطین هذه الرایة رجلا یحب اللّه و رسوله،یفتح اللّه علی یدیه)⁽³⁾.

و أیضا فیه:

(لاعطین الرایة أو لیأخذن الرایة غدا رجل یحبه اللّه و رسوله). أو

قال: (یحب اللّه و رسوله یفتح اللّه علیه)⁽⁴⁾.

هر گاه در روایتی از روایات صحیحین لفظ کرّار غیر فرّار وارد نیست، و زیادت غیر ثقه و ثقه مقابل اوثق محلّ کلام است،پس تشبّث با زیادت کذائی مقبول ارباب عقول نیست انتهی⁽⁵⁾.

نبودن حدیثی در صحیحین قادح آن نیست

و اعجب عجائب آنست که فاضل معاصر مولوی حیدر علی هم با آن همه کبر و غرور،و تعلّی و استکبار،و نخوت و افتخار،و دعوی تحقیق و تنقید،

و تیقّظ و تنبّه،و بعد از تهافت و تناقض با وصف آنکه مکررا عدم انحصار صحاح در صحیحین ذکر کرده الزام و افحام اهل حق بآن خواسته،بلکه بر زعم عدم اطلاع بر آن سخریّه زده باز خود باین قدح مقدوح تشبث نموده، چنانکه در جواب حدیث عائشة.

(لما احضرت قیل لها:ندفنک مع رسول اللّه؟فقالت:

ادفنونی مع أخواتی بالبقیع فانی قد أحدثت امورا بعده)⁽¹⁾.

که ابو عبد اللّه محمد بن یوسف بن الحسن بن محمد بن محمود بن الحسن الزرندی در کتاب(الاعلام بسیرة النبیّ علیه السّلام روایت کرده گفته:

(لا نسلّم)که لفظ أحداث از جناب أم المؤمنین صحیح باشد،و سند منع روایت بخاری است که از لفظ مذکور عاری.

(و هی هذه عن هشام بن عروة عن أبیه عن عائشة رضی اللّه عنها انها أوصت عبد اللّه بن الزبیر لا تدفنی معهم،و ادفنی مع صواحبی بالبقیع لا ازکی به ابدا).

فلا یدل علی صدور الاحداث عن أم المؤمنین.

و روایت صاحب اعلام در باب سیزدهم از کتاب مذکور بی سند مروی است انتهی⁽²⁾.

و للّه الحمد و المنّة که برای دفع توهم واهی ابن تیمیّه،و شاه سلامت اللّه،و صاحب منتهی،افادات سابقه ائمّه سنیّه کافی است،و برای ازاله مرض

وسوسه صاحب منتهی علاوه بر این افادات افاده مکرره خودش وافی (وَ لا یَحِیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاّ بِأَهْلِهِ) .

و جواب از اینکه روایت(اعلام)بی سند مروی است پر ظاهر است،چه صاحب اعلام این روایت را بقطع و جزم و حتم وارد کرده است پس احتجاج و استدلال بقطع و حتم اوست.

(و هذه عبارة کتاب الاعلام):

ثم تزوج رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم بعد خدیجة عائشة بنت أبی بکر رضی اللّه عنهما و هی بنت ست سنین بمکة فی شوال قبل الهجرة بسنتین،و بنی بها و هی بنت تسع سنین بالمدینة بعد هجرته بسبعة أشهر فی شوال،و لم ینکح بکرا غیرها،و مکثت عنده تسع سنین،و مات عنها صلی اللّه علیه و سلم و هی بنت ثمان عشرة سنة،و بقیت الی زمان معاویة، و توفیت سنة ثمان و خمسین و قد قاربت السبعین،و لما احضرت قیل لها ندفنک مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم؟ فقالت:ادفنونی مع أخواتی بالبقیع،فانی قد أحدثت امورا بعده فدفنت به،و أوصت الی عبد اللّه بن الزبیر ابن اختها رضی اللّه عنهما⁽¹⁾.

.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که صاحب اعلام اعتراف عائشه را بقطع و جزم و بتّ و یقین ذکر کرده،و در سلک دیگر حالات ثابته و خصائص معلومه او کشیده،پس قدح بعدم ذکر سند در این اعتراف محض،تعلّل بارد و عین اعتساف است.

عجب که شاه صاحب در باب رابع این کتاب یعنی(تحفه)محض سکوت را بعد نقل روایتی از مخالف مذهب موجب صحّت احتجاج و استدلال بآن روایت بر هم مذهبان ساکت گردانند،و الزام بآن دهند،و فاضل معاصر قطع و جزم صاحب اعلام را هم موجب الزام و افحام نداند،و بانک بی سندی بردارد.

و قبل از صاحب اعلام عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه که از اکابر اساطین اعلام، و اجلّه معتمدین فخام ایشان است،و نبذی از فضایل و محامد و مناقب جمیله او در ما بعد(انشاء اللّه تعالی)مذکور خواهد شد،این روایت اعتراف عائشه را باحداث حتما و جزما و یقینا وارد کرده است،چنانکه در(کتاب المعارف)که نسخ عدیده آن بنظر قاصر رسیده،و محب الدین طبری در(ریاض نضره) و دیگر علمای اعلام از آن نقلها می آورند مذکور است:

قال أبو محمد:ثم تزوج عائشة ابنة أبی بکر الصدیق بکرا و لم یتزوج بکرا غیرها و کان تزوجه بها بمکة و هی بنت ست سنین،و دخل بها بالمدینة و هی بنت تسع سنین بعد سبعة أشهر من مقدمه المدینة،و قبض(صلی الله علیه و آله)و هی بنت ثمانی عشرة،و تکنی أم عبد اللّه.

و قال:و حدثنی أبو الخطاب،قال:حدثنا مالک بن مسعر، قال:حدثنا الاعمش،عن ابراهیم،عن الاسود،عن عائشة رضی اللّه عنهما،قالت:تزوجنی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و أنا بنت تسع سنین،ترید دخل بی.

و کانت عنده تسعا،و بقیت الی خلافة معاویة،و توفیت سنة ثمان و خمسین،و قد قاربت السبعین،فقیل لها:ندفنک عند رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم؟فقالت:انی قد أحدثت بعده فادفنونی مع أخواتی،فدفنت بالبقیع،و أوصت الی عبد اللّه ابن الزبیر⁽¹⁾.

علاوه بر این جوابی بس نغز و مفحم که فاضل معاصر را عاجز و ساکت و حیران و صامت گرداند،و اقتراح تعجیزی او را قرین انجاح سازد،بعرض می رسانم یعنی سند این اعتراف سراسر انصاف بر می آرم،و بر مجرّد ذکر سند اکتفا نکرده،صحت سند و آن هم بر شرط شیخین،یعنی بخاری و مسلم ثابت می گردانم:

أبو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه بن محمد بن حمدویه بن نعیم الضبّی الطهمانی النیسابوریّ المعروف بابن البیّع،و الحاکم در کتاب(مستدرک)که نسخه آن بعد تفحص و تلاش بسیار بمحض عنایت پروردگار بدست این خاکسار

افتاده گفته:

اعتراف ام المؤمنین باحداث اموری بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله

حدثنا أبو العباس محمد بن یعقوب،ثنا أبو البختری عبد اللّه ابن محمد بن شاکر،ثنا محمد بن بشر العبدی،ثنا اسماعیل ابن أبی خالد،عن قیس بن أبی حازم،قال:قالت عائشة رضی اللّه عنها و کانت تحدث نفسها أن تدفن فی بیتها مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و أبی بکر فقالت:انی أحدثت بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم حدثا،ادفنونی مع أزواجه،فدفنت بالبقیع.

هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین و لم یخرجاه⁽¹⁾.

و جلائل فضائل حاکم که قاطع لسان قیل و قال،و حاسم مادّه نزاع و جدال باشد،در بیان حدیث طیر انشاء اللّه تعالی بتفصیل تمام مذکور خواهد شد.

اگر حدیث غدیر در صحیحین هم بود متعصبان باز هم قبول نمی کردند

ششم آنکه اگر مسلم و بخاری حدیث غدیر را در صحیحین خود روایت می کردند،باز هم حضرات متعصّبین و جاحدین و معاندین را که آب در دیده ندارند کی مانع از قدح و جرح،و انکار و ابطال آن می گردید،چه عن قریب می دانی که حدیث منزلت را با وصفی که شیخین در صحیحین خود روایت کرده اند،باز اکابر سنیّه دست از قدح آن نکشیدند،و نقاب حیاء در ابطال آن از رخ برکشیدند.

ابو الحسن علی بن أبی علی محمد التغلبی الحنبلی ثم الشافعی المعروف بسیف الدین الآمدی در آن قدح کرده و آن را صحیح ندانسته.

و ابن حجر مکی هم این هفوه واهی او را ذکر نموده دل خوش می کند.

و عضد الدّین عبد الرحمن ابن احمد الایجی هم اتّباع آمدی پیش می گیرد.

و ابو الثنا شمس الدین محمود بن عبد الرحمن الاصفهانی شارح طوالع هم در این خبط عمیا گرفتار شده.

و علاء الدین علی بن محمد قوشجی هم اشعار بعدم صحّت آن نموده.

و سعد الدین مسعود بن عمر التفتازانی هم آن را لائق اعتبار ندانسته،ف (إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ) .

اهل سنت حدیث مهاجرت فاطمة علیها السلام و غضبش را قدح می کنند با اینکه در صحیحین مذکور است

و نیز حدیث مهاجرت حضرت فاطمة علیها السلام أبی بکر را تا وفات و عدم مکالمه با او که در صحیح بخاری و مسلم مذکور است باطل پندارند،که اثبات رضای انحضرت از أبی بکر باهتمام تمام نمایند،چنانکه از ملاحظه مرافض و مطالعه تسویلات شاه صاحب در باب مطاعن واضح و ظاهر است.

شاهصاحب در باب مطاعن بجواب طعن سیزدهم از مطاعن ابو بکر گفته اند:

جواب دیگر سلّمنا که حضرت زهراء علیها السّلام بر منع میراث،یا بنابر نشنیدن دعوی هبه غضب فرمود،و ترک کلام با ابو بکر نمود،لیکن در روایات شیعه و سنّی صحیح و ثابت است،که این امر خیلی بر ابو بکر شاقّ آمد،و خود

را بدر سرای زهراء حاضر آورد،و امیر المؤمنین علی را شفیع خود ساخت، تا آنکه حضرت زهراء از او خوشنود شد.

امّا روایات اهل سنّت،پس در(مدارج النبوة)و کتاب(الوفاء)بیهقی و شروح(مشکاة)موجود است.

بلکه در(شرح مشکاة)شیخ عبد الحق نوشته است:که ابو بکر صدیق رض بعد از این قصّه بخانه فاطمه زهراء رفت،و در گرمی آفتاب بر در بایستاد، و عذر خواهی کرد،و حضرت زهراء از او راضی شد.

و در(ریاض النضرة)نیز این قصّه بتفصیل مذکور است.

و در(فصل الخطاب)بروایت بیهقی از شعبی نیز همین قصّه مروی است انتهی⁽¹⁾.

حدیث بخاری در استمرار غضب فاطمة علیها السلام تا روز وفات

و روایت بخاری که دلالت صریحه بر استمرار غضب حضرت فاطمة علیها السلام و مهاجرت آن حضرت أبی بکر را و عدم رضا از او دارد این است:

قال فی باب فرض الخمس:حدثنا عبد العزیز بن عبد اللّه،ثنا ابراهیم بن سعد،عن صالح،عن ابن شهاب،أخبرنی عروة بن الزبیر:أن عائشة أم المؤمنین أخبرته: أن فاطمة بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم سألت أبا بکر الصدیق بعد وفاة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أن یقسم لها میراثها مما ترک رسول اللّه

صلی اللّه علیه و سلم مما أفاء اللّه علیه.

فقال لها أبو بکر:ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال:

لا نورث ما ترکنا صدقة،فغضبت فاطمة بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،فهجرت أبا بکر فلم تزل مهاجرته حتی توفیت و عاشت بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم ستة أشهر.

قالت:و کانت فاطمة تسئل أبا بکر نصیبها مما ترک رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من خیبر و فدک و صدقته بالمدینة،فأبی أبو بکر علیها ذلک،و قال:لست تارکا شیئا کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یعمل به الا أنی عملت به،فانی أخشی ان ترکت شیئا من أمره أن أزیغ،فأما صدقته بالمدینة فدفعها عمر الی علی و عباس،و أما خیبر و فدک فأمسکها عمر و قال:

هما صدقة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم کانتا لحقوقه التی تعروه و نوائبه و أمرهما الی من ولی الامر قال:فهما علی ذلک الی الیوم⁽¹⁾.⁽²⁾.

و بخاری عمدة الاعلام بنابر مزید مبالغه و اهتمام در تفضیح منکرین لئام،

و تقبیح جاحدین اغشام،اکتفا بر ایراد این خبر بمقام واحد نکرده،بلکه در مواضع دیگر هم نقل آن نموده،داد احقاق و ازهاق باطل داده چنانکه در باب

(قول النبی لا نوّرث ما ترکنا صدقة) از کتاب(الفرائض)گفته:

حدثنی عبد اللّه بن محمد،قال:حدثنا هشام،قال:أخبرنا معمر عن الزهری،عن عروة،عن عائشة، أن فاطمة و العباس أتیا أبا بکر،یلتمسان میراثهما من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،و هما یومئذ یطلبان أرضیهما من فدک و سهمهما من خیبر،فقال لهما أبو بکر:سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول:لا نورث ما ترکنا صدقة،انما یأکل آل محمد من هذا المال،قال أبو بکر:و اللّه لا أدع أمرا رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یصنعه فیه الا صنعته،قالت:فهجرته فاطمة فلم تکلمه حتی ماتت⁽¹⁾

قول النبی ( ص ) لا نورث ما ترکنا صدقة .

و نیز بخاری این خبر را ببسط زائد از این در باب غزوه خیبر از کتاب (المغازی)روایت کرده(کما ستطّلع علیه فیما بعد انشاء اللّه تعالی)⁽²⁾.

و مسلم هم آن را در باب حکم الفیء از کتاب(الجهاد)وارد ساخته.

بس عجب است که روایت بخاری و مسلم را در استمرار غضب حضرت

فاطمة علیها السلام بر أبی بکر،و ادامت مهاجرت او،و عدم حصول رضا،که حضرت عائشة بآن از مزید انصاف اعتراف کرده،بمقابله اهل حق از پایه اعتماد و اعتبار ساقط سازند،و بی محابا آماده اثبات رضای حضرت فاطمة علیها السلام از أبی بکر بشوند،و دست بر روایات فلان و بهمان اندازند،و حدیث غدیر را به علّت عدم اخراج شیخین مقدوح سازند(ان هذا لشیء عجاب).

اهل سنت حدیث تأخر بیعت علی علیه السلام را نیز با اینکه

اشاره

در صحیحین مذکور است قدح کرده اند»

و از این هم بالاتر آن است که حدیث ترک جناب امیر المؤمنین علیه السلام بیعت أبی بکر را تا شش ماه که هادم بناء سقیفه است،و بملاحظه آن حضرات سنیّه را اختلاج و ارتعاد فرائض رو می دهد،که این روایت باساس مذهبشان سیلاب فنا سر می دهد بخاری و مسلم هر دو روایت آن کرده اند،نیز بمزید حیا و انصاف بمقابله اهل حق ردّ می نمایند.

مگر نمی دانی که فاضل معاصر در(منتهی الکلام)با وصف دعاوی نهایت حزم و احتیاط،و رعایت جوانب و اطراف،چنان مدهوش و بی خود گردیده، که از دعاوی اسلاف و اساطین خود در تعظیم و تبجیل صحیحین،و افاده خودش متضمّن صحّت آن دست برداشته،در ردّ و قدح این حدیث متنا و سندا اهتمام نموده چنانکه گفته:

بلی از ظاهر روایت صحیحین در قصّه فدک بروایت أمّ المؤمنین صدّیقه می توان دریافت که در بیعت صدّیق تا زندگی فاطمة زهراء علیها السّلام مکث نموده، این تأخیر چنانکه در عدم اهلیّت صدّیق نصّ نیست،هم چنین تأخیر مذکور در نفس تخلف هم نصّ نمی تواند شد،زیرا که بروایت فریقین حضرت

امیر قسم خورده بود که بعد سیّد الکونین ردا بر دوش نیفکنم تا که سور و آیات قرآنی را(حفظا)یا(کتابة)جمع نکنم.

(کما فی الاستیعاب،و الصواعق من کتبنا و غیرها من کتب الامامیة مثل الاحتجاج للفاضل الطبرسی و قد عرفت محصل ما رواه).

آخر این امر عظیم که اهتمام شأنش بر وجه کمال واقع شد،بدون امتداد زمانه متصور نبود،و هر چند حال جمیع اهل بیت و صحابه غیر از معدودی(کما فی تألیفات المحقق الدهلوی)تا مدّت دراز در فراق برگزیده تمامی انفس و آفاق دگرگون،و بیانش از حوصله بشری بیرون باشد،لیکن در این باب جناب سیّده(رضی اللّه عنها)را خصوصیّتی و مزیّتی زائد الوصف نسبت بهمه بزرگان حاصل بود،که بر ناظرین و متتبعین علم سیر و تواریخ پوشیده نمی ماند.

(و سلّمنا)که نزد حضرات مشیّعین تأیید و تقویت،و حفظ و صیانت حضرت بتول زهراء وقت اسقاط محسن بیگناه،و احراق بیت اهل بیت سیّد انبیاء،(الی غیر ذلک من الافتراءات)بر خلاف مقتضای شکایت نبوی درباره مقبولین شیعه،که احدی از اینها در اوقات مذکوره باعانت فاطمة زهراء علیها السّلام نخواهد پرداخت(کما سیجیء انشاء اللّه تعالی)مستحسن و اولی هم نباشد، لکن نزد اهل حق تسلیه و تیمار ایشان هم در صحّت،و هم در بیماری از متحتّمات بود(قس علی هذا حال ریحانة رسول الثقلین)که پژمردگی و افسردگی ایشان سوهان روح و روان،و موجب کاهش جسم و جان نمودار شد و بعضی از شکایات دوستانه،مثل استبداد در تقریر خلافت در سقیفه،و مانند آن

نیز ضمیمه گشت(الی غیر ذلک من الامور التی فصّلت فی المطولات).

پس نظر باین وجوه اگر امتدادی و مکثی در بیعت صدیقی بمیان آید بجای خویش است،نه مثبت مدعای مدّعی بد اندیش.

فکیف که در سائر صحاح و سنن بسیاری از روایات موجود باشد،که مدلول مطابقی آن بیعت امیر علیه السّلام در مبدء انکشاف صبح خلافت سید المرسلین است(کما سبق شطر منه).

و تازه تر آنکه ابن سعد،و حاکم،و بیهقی،از أبی سعید خدری در قصّه بیعت و تقریر خلافت ابو بکر صدّیق رضی اللّه عنه روایت می کنند:که در همان روز عمر رضی اللّه عنه بیعت نمود،و مهاجر و انصار بر خلافت صدّیق گرد آمدند،صدّیق بر سر منبر برآمد،و در قوم نظر کرد،و دریافت که زبیر در حاضرین نیست،پس وی را طلب داشت،و خطاب نمود:که تو فضائل خویش را شمار می کنی،و مخالفت جماعت مسلمین می خواهی؟زبیر گفت:ملامت مکن أی خلیفه پیغمبر خدا صلی اللّه علیه و سلم،و از آنچه بر زبانم رفت بگذر و در پی مؤاخذه مشو.

من بعد معلوم کرد که علی(رضی اللّه عنه)نیز شریک قوم نیست،کس فرستاد تا او نیز حاضر شد،و همین قیل و قال،و معذرت در میان آمد،و این هر دو بزرگ بطیب خاطر هم در آن روز بیعت کردند انتهی مختصرا.

هم چنین روایت صحیح موسی بن عقبه،و حاکم از عبد الرحمن بن عوف که گفت:ابو بکر صدّیق رض خطبه خواند و فرمود:که بکبریاء الهی گاهی حرص امارت لیلا و نهارا سرّا و علانیة نکردم،و لیکن از فتنه ترسیدم،و در امارت را حتی نمی بینم،و طاقتی و قوّتی ندارم،مگر آنکه حق تعالی دستگیری فرماید.

بعد از آن علی و زبیر(رض)معذرت کردند و گفتند:ناخوشنود نشدیم مگر بجهت تأخر از مشورت،و در سزاوارتر بودن صدّیق باین منصب جلیل شکی نداریم،او یار غار پیغمبر خداست(صلی اللّه علیه و سلم)،و شرف و نیکی او بالیقین می دانیم،آن حضرت(صلعم)در حیات خود او را امام و پیشوای نماز فرموده انتهی ملخصا.

پس احادیث اصحاب(رضی اللّه عنهم)که شریک واقعه باشند بمقتضای

حدیث (لیس الخبر کالمعاینة) بر حدیث أم المؤمنین مسطور،که حضور او در این مجامع،مانند حضور حضرت زهراء علیها السّلام بر اصول امامیّه هرگز ثابت نیست رجحانی داشته باشد،چه جای آنکه محصّلش نفی بیعت تا شش ماه بود، و محصول روایات اصحاب بیعت مرتضوی قریب وفات جناب پیغمبر(صلی اللّه علیه و سلم)باشد که اسهل از نفی مذکور است(و قد ثبت أنّ الاثبات مقدم علی النفی).

و روایت معرفت امام یعنی

(من لم یعرف امام زمانه فقد مات میتة جاهلیة) و مانند آن که در کتب معتمده مندرج است،مؤید همین است که طول مکث در بیعت واقع نشده.

و اصرار سعد بن عباده بر تخلّف(علی ما فی الصواعق و الصواقع)ضعیف و مردود،بلکه خلاف آن از اختیار بیعت،با وصف صحّت و اعتماد،نزد محدّثین مرویّ و مسرود.

و دعوی تخلّف اسامه مانند سعد(کما قال الحلی فی نهج الحق و غیره) از احادیث مطرود،و از نقل سید مرتضی در(شافی)و مجلسی در(بحار) می توان یافت که نزد اهل سنت رجوع سعد بن عباده را حج است نه مرجوح.

پس معلوم شد که تقاعد کذائی که از صحیحین دریافت می شود در اجماع

قادح نیست.

باقیماند سخنی دیگر که تعلّق بسند احادیث دارد،و آن را بتأسّی بیهقی و امثال او،چنانکه بر ناظرین شروح بخاری مثل(ارشاد ساری)مخفی نیست می توانم گفت:که این روایت که دالّ بر تأخّر بیعت است،و ابو سعید راوی آن،بسبب عدم اسناد زهری ضعیف است و غیر مقبول،و روایت ابو سعید،که منطوق آن بیعت امیر المؤمنین،و حضرت زبیر(رضی اللّه عنهما)روز اول است مسند و موصول،پس این البته اصح خواهد بود.

و بحمد اللّه که طریق تطبیق،و دفع اختلاف روایات عقلا و نقلا آشکار شد،و ضرورتی بدان نماند که گویم بیعت اولی نوعی باختفاء،و ثانیه علانیه واقع شده،انتهی.

از این عبارت واضح است که این بزرگ،نطاق همّت بر میان جان تسویل و تخدیع بربسته،علم ترجیح و تقدیم روایت(ابن سعد)و(حاکم) و(بیهقی)و غیر ایشان را بر روایت صحیحین برداشته،و نقل این حضرات را بر ارشاد با سداد حضرت عائشة گذاشته،و گاهی حضرت عائشه را با آن همه جلالت شأن و عظمت،و تهور و تصدّر،که از آراستن معارک قتال،و مکافحه و مناطحه شجعان ابطال،هراسی نداشتند،و اکابر علماء و فقهاء و صحابه آخذ و مستفید احکام جلیله از ایشان،بمفاد

(خذوا شطر دینکم عن هذه الحمیراء) که مخاطب آن را در این کتاب در جواب حدیث ثقلین وارد کرده،و معارضه بآن خواسته بودند،در پرده شرم و حیاء،و حجله استتار و اختفاء نشانیده،و در زمره معتزلات از مجامع رجال،و مجتنبات از محافل گنجانیده،و گاهی(معاذ اللّه)حضرت او را غافل و ذاهل و جاهل،و بی خبر از حقیقت حال،بلکه در حقیقت مجتری بر نفی باطل و کذب و افتعال گردانیده،ارشاد او را درباره

چنین امر جلیل الشأن از درجه اعتبار و اعتماد ساقط ساخته،داد اتعاب نفس و اعیاء فکر در ردّ و قدح و جرح و ابطال آن داده.

پس هر گاه رسوایی صحیحین باین حدّ کشد،از آوردن نام آن بر زبان بمقابله اهل حق استحیاء می باید کرد،نه آنکه گردن کبر بذکر آن باید افراخت و دست بر عدم اخراجشان باید انداخت،و شناعت خرافات این بزرگ،که در ردّ این حدیث وارد کرده،و هم چنین کمال فضاعت تعریضات قبیحه او،که حاکم بکمال نصب و عداوت او است،اگر بیان کرده شود کلام از بحث خارج گردد.

قدح حدیث تأخر بیعت علی علیه السلام از جهت سند مقدوح است

لکن این قدر باید دانست که دعوی عدم اسناد زهری این حدیث را کذب محض،و بهتان صرف است،زیرا که از ملاحظه صحیح بخاری و صحیح مسلم هر دو واضح است،که زهری این روایت را از عروه از عائشه نقل کرده.

(فدعوی عدم الاسناد و ترک الوصل محض الکذب و البهتان و الهزل).

بخاری در صحیح خود در باب غزوه خیبر از کتاب(المغازی)گفته:

حدثنا یحیی بن بکیر،قال:حدثنا اللیث،عن عقیل،عن ابن شهاب،عن عروة،عن عائشة، أن فاطمة بنت النبی صلی اللّه علیه و سلم أرسلت الی أبی بکر،تسأله میراثها من رسول

اللّه صلی اللّه علیه و سلم،مما أفاء اللّه علیه بالمدینة،و فدک، و ما بقی من خمس خیبر.

فقال أبو بکر:ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال:(لا نورث ما ترکنا صدقة انما یأکل آل محمد فی هذا المال).

و انی و اللّه لا اغیر شیئا من صدقة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عن حالها التی کانت علیها فی عهد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،و لأعملن فیها بما عمل به رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم.

فأبی أبو بکر أن یدفع الی فاطمة منها شیئا،فوجدت فاطمة علی أبی بکر فی ذلک،فهجرته فلم تکلمه حتی توفیت، و عاشت بعد النبی صلی اللّه علیه و سلم ستة أشهر،فلما توفیت دفنها زوجها علی لیلا،و لم یؤذن بها أبا بکر و صلی علیها.

و کان لعلی من الناس وجه حیاة فاطمة،فلما توفیت استنکر علی وجوه الناس،فالتمس مصالحة أبی بکر و مبایعته،و لم یکن یبایع تلک الاشهر،فارسل الی أبی بکر أن ائتنا و لا یأتنا أحد معک،کراهیة لیحضر عمر،فقال عمر:لا و اللّه لا تدخل

علیهم وحدک،فقال أبو بکر:و ما عسیتهم أن یفعلوا بی و اللّه لآتینهم،فدخل علیهم أبو بکر،فتشهد علی فقال:انا قد عرفنا فضلک و ما أعطاک اللّه،و لم ننفس علیک خیرا ساقه اللّه إلیک و لکنک استبددت علینا بالامر،و کنا نری لقرابتنا من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم نصیبا،حتی فاضت عینا أبی بکر، فلما تکلم أبو بکر قال:و الذی نفسی بیده لقرابة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أحب الی أن أصل من قرابتی،و أما الذی شجر بینی و بینکم من هذه الاموال فانی لم آل فیها عن الخیر و لم اترک أمرا رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یصنعه فیها الا صنعته.

فقال علی لابی بکر:موعدک العشیة للبیعة،فلما صلی أبو بکر الظهر رقی علی المنبر،فتشهد،و ذکر شأن علی و تخلفه عن البیعة،و عذره بالذی اعتذر إلیه،ثم استغفر و تشهد علی فعظم حق أبی بکر،و حدث أنه لم یحمله علی الذی صنع نفاسة علی أبی بکر،و لا انکارا للذی فضله اللّه به،و لکنا کنا نری لنا فی هذا الامر نصیبا،و استبد علینا،فوجدنا فی أنفسنا،فسر

بذلک المسلمون،و قالوا أصبت،و کان المسلمون الی علی قریبا حین راجع الامر بالمعروف⁽¹⁾.

و مسلم در(صحیح)خود گفته:

حدثنی محمد بن رافع،قال أخبرنا حجین،قال لیث، عن عقیل،عن ابن شهاب،عن عروة بن الزبیر،عن عائشة أنها أخبرته: أن فاطمة بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أرسلت الی أبی بکر الصدیق،تسأله میراثها من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،مما أفاء اللّه علیه بالمدینة،و فدک،و ما بقی من خمس خیبر.

فقال أبو بکر:ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال:

(لا نورث ما ترکنا صدقة انما یأکل آل محمد صلی اللّه علیه و سلم فی هذا المال).

و انی و اللّه لا اغیر شیئا من صدقة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عن حالها التی کانت علیها فی عهد رسول اللّه،و لاعملن فیها بما عمل به رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،فأبی أبو بکر

أن یدفع الی فاطمة شیئا،فوجدت فاطمة علی أبی بکر فی ذلک،فهجرته فلم تکلمه حتی توفیت،و عاشت بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم ستة أشهر،فلما توفیت دفنها زوجها علی بن ابی طالب لیلا،و لم یؤذن بها أبا بکر،و صلی علیها علی،و کان لعلی من الناس وجهة حیاة فاطمة،فلما توفیت استنکر علی وجوه الناس،فالتمس مصالحة أبی بکر رض و مبایعته،و لم یکن بایع تلک الاشهر،فأرسل الی أبی بکر أن ائتنا و لا یأتنا معک أحد،کراهیة محضر عمر بن الخطاب رض،فقال عمر رض لابی بکر و اللّه لا تدخل علیهم وحدک، فقال أبو بکر رض و ما عساهم ان یفعلوا بی،و انی و اللّه لآتینهم فدخل علیهم أبو بکر رض.

فتشهد علی بن ابی طالب(رض)ثم قال:انا قد عرفنا یا أبا بکر فضیلتک،و ما أعطاک اللّه عز و جل،و لم ننفس علیک خیرا ساقه اللّه إلیک،و لکنک استبددت علینا بالامر،و کنا نحن نری لنا حقا لقرابتنا من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فلم یزل یکلم أبا بکر حتی فاضت عینا أبی بکر.

فلما تکلم أبو بکر قال:و الذی نفسی بیده،لقرابة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أحب الی أن أصل من قرابتی،و أما الذی شجر بینی و بینکم من هذه الاموال فانی لم آل فیها عن الحق،و لم اترک امرا رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یصنعه فیها الا صنعته.

فقال علی لابی بکر:موعدک العشیة للبیعة،فلما صلی أبو بکر صلاة الظهر،رقی علی المنبر فتشهد و ذکر شأن علی و تخلفه عن البیعة،و عذره بالذی اعتذر إلیه،ثم استغفر اللّه و تشهد علی ابن ابی طالب(رض)فعظم حق ابی بکر،و انه لم یحمله علی الذی صنع نفاسة علی ابی بکر و لا انکارا للذی فضله اللّه عز و جل به،و لکنا کنا نری لنا فی هذا الامر نصیبا فاستبد علینا به فوجدنا فی أنفسنا،فسر بذلک المسلمون، و قالوا اصبت،و کان المسلمون الی علی قریبا حین راجع الامر المعروف⁽¹⁾

قول النبی ( ص ) : لا نورث ما ترکنا فهو صدقة .

حدیث تاخر بیعت را زهری از عروه از عائشه نقل کرده

از ملاحظه عبارت بخاری و مسلم ظاهر است که زهری این خبر را از عروه

و او از عائشه روایت کرده است،پس ادّعای قطع و فصل،و عدم اسناد و وصل کذب بی اصل است.

اسناد حدیث تأخر بیعت بأبی سعید غیر سدید است

و نیز نسبت این روایت بابی سعید هم غیر سدید است،چه(بخاری) و(مسلم)هر دو این خبر را از(عائشه)نقل کرده اند نه ابی سعید(کما لا یخفی علی من ألقی السمع و هو شهید).

پس عجب که صاحب(منتهی)با این همه کبر و نخوت،نسبت این روایت را بابی سعید منسوب به(ارشاد ساری)ساخته،و حال آنکه در آن اصلی از آن نیست،و مقتضای بالاخوانی،و دراز نفسی او آن بود،که اگر بالفرض در (ارشاد ساری)این نسبت غیر صحیحه می یافت،بکتمان آن می پرداخت،نه آنکه بیچاره(قسطلانی)را باین نسبت باطله مبتلا می ساخت.

شهاب الدین احمد بن محمد القسطلانی در(ارشاد الساری)گفته.

و قد صحح ابن حبان و غیره من حدیث أبی سعید الخدری رضی اللّه عنه(ان علیا بایع أبا بکر فی أول الامر).

و أما ما فی مسلم،عن الزهری(ان رجلا قال له لم یبایع علی أبا بکر حتی ماتت فاطمة رضی اللّه عنها)،قال:(و لا أحد من بنی هاشم).

فقد ضعفه البیهقی،بأن الزهری لم یسنده،فان الروایة

الموصولة عن أبی سعید أصح⁽¹⁾.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که قسطلانی نسبت روایت مسلم بأبو سعید نکرده است،پس حیرت است که چگونه صاحب(منتهی)این نسبت غیر صحیحه ساری(بارشاد ساری)می گرداند،و نسبت عاری از صحت بآن می نماید لکن ظاهرا چون این بزرگ این نسبت در(صواعق)دیده آن را محض صواب فهمیده،و مراجعت اصل(صحیح مسلم)،و تتبّع دیگر افادات محدّثین،بآن همه استکبار و خیلا نکرده،و در وقت تحریر این مقام اتّکال بر حافظه مؤفه نموده،این نسبت غیر صحیحه را که در صواعق دیده،بارشاد ساری منسوب ساخته.

شهاب الدین احمد بن حجر مکّی در(صواعق محرقه)گفته:

روی البخاری عن عائشة رضی اللّه عنه: أن فاطمة أرسلت الی أبی بکر تسأله میراثها من النبی صلی اللّه علیه و سلم،مما أفاء اللّه علی رسوله من المدینة،و فدک و ما بقی من خمس خیبر.

فقال أبو بکر:ان رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال:(لا نورث ما ترکنا صدقة،انما یأکل آل محمد من هذا المال) و انی و اللّه لا اغیر شیئا من صدقة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عن حالها التی کانت علیها فی عهد رسول اللّه صلی اللّه

علیه و سلم،فأبی أبو بکر أن یدفع الی فاطمة منها شیئا.

فوجدت فاطمة علی أبی بکر فی ذلک فهجرته فلم تکلمه حتی توفیت،و عاشت بعد النبی صلی اللّه علیه و سلم ستة أشهر، فلما توفیت دفنها زوجها علی لیلا،و لم یؤذن بها أبا بکر، و صلی علیها.

و کان لعلی من الناس وجهة حیاة فاطمة،فلما توفیت استنکر علی وجوه الناس،فالتمس مصالحة أبی بکر و مبایعته و لم یکن یبایع تلک الاشهر،فأرسل الی أبی بکر أن ائتنا و لا یأتنا معک أحد،کراهیة لمحضر عمر.

فقال عمر:لا و اللّه لا تدخل علیهم وحدک،فقال أبو بکر:

و ما عسیتهم أن یفعلوا بی و اللّه لآتینهم.

فدخل علیهم ابو بکر فتشهد علی فقال:انا قد عرفنا فضلک و ما أعطاک اللّه،و لم ننفس علیک خیرا ساقه اللّه إلیک،و لکنک استبددت علینا بالامر،و کنا نری لقرابتنا من رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أن لنا نصیبا،حتی فاضت عینا أبی بکر.

فلما تکلم أبو بکر قال:و الذی نفسی بیده لقرابة رسول اللّه

صلی اللّه علیه و سلم أحب الی أن أصل من قرابتی،و أما الذی شجر بینی و بینکم من هذه الاموال،فانی لم آل فیها عن الخیر،و لم اترک أمرا رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یصنعه فیها الا صنعته.

فقال علی لابی بکر:موعدک العشیة للبیعة،فلما صلی أبو بکر الظهر رقی علی المنبر،فتشهد و ذکر شأن علی و تخلفه عن البیعة،و عذره بالذی اعتذر إلیه،ثم استغفر و تشهد علی فعظم حق أبی بکر و حدث أنه لم یحمله علی الذی صنع نفاسة علی أبی بکر،و لا انکارا للذی فضله اللّه به،و لکنا کنا نری لنا فی هذا الامر«أی المشورة کما یدل علیه بقیة الروایات» نصیبا فاستبد علینا فوجدنا فی أنفسنا.

فسر بذلک المسلمون و قالوا أصبت و کان المسلمون الی علی قریبا حین راجع الامر بالمعروف.

فتأمل عذره و قوله:انه لم ینفس علی أبی بکر خیرا ساقه اللّه إلیه و انه لا ینکر ما فضله اللّه به و غیر ذلک مما اشتمل علیه هذا الحدیث تجده بریئا مما نسبه إلیه الرافضة و نحوهم

فقاتلهم اللّه ما أجهلهم و أحمقهم.

ثم هذا الحدیث فیه التصریح بتأخر بیعة علی الی موت فاطمة رضی اللّه عنها،فینافی ما تقدم عن أبی سعید أن علیا و الزبیر بایعا من أول الامر،لکن هذا الذی مر عن أبی سعید هو الذی صححه ابن حبان و غیره.

و قال البیهقی،و اما ما وقع فی صحیح مسلم عن ابی سعید من تأخر بیعته هو و غیره من بنی هاشم الی موت فاطمة رضی اللّه عنها فضعیف،فان الزهری لم یسنده.

و ایضا فالروایة الاولی عن ابی سعید هی الموصولة فتکون أصح انتهی.

و علیه فبینه و بین خبر البخاری المار عن عائشة رضی اللّه عنها تناف الخ⁽¹⁾.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که ابن حجر با وصف آنکه بروایت عائشه که بخاری وارد کرده بر فضل ابی بکر احتجاج نموده،لکن باز بمزید اعوجاج و لجاج از منافات و مناقضت احتجاج و استدلال خود باکی برنداشته ردّ ابن روایت خواسته،و حدیث أبی سعید را بر آن ترجیح داده،و بتصحیح

ابن حبّان متمسّک گردیده،و باز کلام بیهقی متضمّن تضعیف روایت مسلم وارد کرده دل خوش کرده،و نسبت روایت مسلم بأبو سعید که از بیهقی نقل کرده خطائی صریح است از بیهقی یا از خود ابن حجر.

و بهر حال تضعیف بیهقی متعلّق بفقره مخصوصه است که مثبت تخلّف جمیع بنی هاشم است و از خصائص مسلم می باشد(کما یظهر من جامع الاصول) و این تضعیف مساس با اصل حدیث عائشة که مسند است هم در صحیح مسلم و هم در صحیح بخاری ندارد.

پس ارجاع تضعیف بیهقی باصل روایت عائشه که از کلام صاحب (منتهی)ظاهر می شود ناشی از اختلال حواس است،و بهر کیف از این مقام ظاهر است که این حضرات هر گاه این روایت را مؤیّد مطلوب اهل حق یافتند،خود را از ردّ و قدح آن باز نداشتند،و انواع هفوات بر زبان آورند.

و فاضل معاصر در(ازالة الغین)بجواب روایت مغازی بخاری متضمن قصّه فدک،و هجران حضرت فاطمة علیها السّلام،و ترک جناب امیر المؤمنین علیه السلام بیعت أبی بکر را تا شش ماه،زیاده تر پیچ و تاب خورده،اهتمام بلیغ تر در تکذیب و ابطال این روایت آغاز نهاده،داد تفضیح اسلاف و اخلاف نا انصاف داده،چنانکه بعد از یاوه درائی بسیار بجواب این حدیث گفته:

این جمله که احاطه بر آن کردی،و آنچه بعد از این هم در ردّ اقوال آتیه مخالف خواهی دید،مبتنی بر تقدیر صحّت حدیث است،و الاّ می توان گفت که از کتب محدّثین چنان بوضوح می انجامد که بعد از تنقید و تحقیق،در صحت بعضی از روایات صحیح بخاری کلام است،و همچنین در بعضی از روایات صحیح مسلم،و قبل از این گذشته که آن روایات که اهل حدیث در صحّت آن قیل و قال دارند هر چند اقلّ قلیل است،مگر در صحیح ثانی زیاده

تر از آن است،و بر این قدر اکتفاء نمی توان کرد زیرا که افاده ابن اثیر رحمة اللّه علیه در صدر(جامع الاصول)جائی که فرع ثالث در طبقات مجروحین قرار داده است،دلالت بر آن دارد که بعضی از وضّاعین خود اقرار کرده اند که حدیث فدک را ساخته،بر مشایخ بغداد خواندیم،همگان قبول کردند مگر ابن ابی شیبه علوی،که او بعلّت جعل و افتراء پی برد،و هرگز قبول نکرد و عبارت آن مقام این است:

و منهم قوم وضعوا الحدیث لهوی یدعون الناس إلیه، فمنهم من تاب عنه و أقر علی نفسه.

قال شیخ من شیوخ الخوارج بعد أن تاب:ان هذه الاحادیث دین فانظروا ممن تأخذون دینکم،فانا کنا إذا هوینا أمرا صیرناه حدیثا.

و قال أبو العیناء:وضعت أنا و الجاحظ حدیث فدک و أدخلناه علی الشیوخ ببغداد فقبلوه الا ابن ابی شیبة⁽¹⁾العلوی فانه قال:لا یشبه آخر هذا الحدیث أوله و أبی أن یقبله الی آخره

بلفظه.

و از کتب کلامیه،و احادیث اهل حقّ و امامیّه،بعد از تتبع یسیر می توان دانست:که اهل تشیّع در مطاعن خلفای راشدین،خصوصا احادیثی که تعلّق بقصّه فدک دارد،چه افتراها که در لباس تسنّن و اعتزال نکرده اند،و قبل از این گذشت که تمییز و اخراج ایشان از زمره اهل سنّت خیلی مشکل افتاده مگر بعضی از اهل کشف و عرفان را این امر عظیم که مشکل ترین جمله مشکلها توان گفت،بعنایت ایزدی آسان گشته چنانکه قبل از اینهم گذشت فلا تغفل انتهی⁽¹⁾.

اهل سنت بصحت جمیع احادیث صحیحین معتقد نیستند

اشاره

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که بعد تحقیق و تنقید،در بعض روایات بخاری و مسلم کلام قیل و قال است،یعنی نزد اهل تنقید و تحقیق،و ارباب تتبع و تفحّص،صحّت جمله از روایات صحیحین مسلّم نیست،بلکه این روایات مقدوح و مجروح و مطعون است،و باز بنابر مزید اختلاج قلب،و ارتعاد جگر، و نهایت پریشانی و حیرانی،بر این قدر اکتفاء نکرده،مکذوب و مجعول و موضوع بودن روایت فدک ظاهر کرده،اثبات وجود موضوعات و مفتریات در صحیحین خواسته.

پس هر گاه روایت فدک که در صحیح بخاری چند جا موجود است،و در صحیح مسلم هم مذکور،موضوع و مجعول و مکذوب و منحول باشد،پس بیچاره شیخین و صحیحین ایشان را چه وقعت و مرتبت باقی ماند،که کسی

بعدم ذکرشان قدح در ثبوت و تحقق حدیثی تواند کرد،چه این قدح در صورت صحّت جمیع احادیثشان هم معقول و مقبول نبود،چه جا در صورت انتفاء صحت روایاتشان بلکه وجود موضوع و مکذوب در انبانشان.

مولوی حیدر علی حدیث بخاری را در فدک موضوع دانسته

و فاضل ممدوح را بر ما ذکر اکتفاء و اقتصار،و صبر و قرار دست نداده، بار دگر هم بآهنگ بی هنگام قدح و جرح روایت فدک برداشته است چنانکه پس از فاصله چند ورق از عبارت سابقه گفته:

و اهل بصیرت نیک می دانند:که این قسم روایات در کتب شیعه بیش از پیش موجود است،که روایت بخاری که کلام در آن می رود حرفی از آن کتاب است،پس یحتمل که رواة حدیث مذکور،بجهت دغل اهل تلبیس بالخصوص قدمای شیعه فریب خورده باشند،و غایت شروطی که در اخذ روایت عند المحدّثین معتبر است،در این مردم مکیدت پیشه که از عاداتشان است که خود را بصفات جمیله می آرایند،و دلهای مردم می ربایند،چنانکه(مجالس)قاضی نور اللّه شوشتری و غیره بر آن گواه است موجود باشد(نعوذ باللّه عن المکیدة و النفاق)فکیف که فرق دیگر هم در دشمنی اصحاب و اهل سنّت کامل باشند، و در کمین نشینند،و به عفّت و پارسایی خود را دور دور کشند انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است:که این فاضل نبیل،روایت بخاری را از جمله روایات موضوعه شیعه می داند،لکن بمزید اضطراب،اولا حتما و جزما بر این حکم جسارت کرده،و باز لفظ(یحتمل)بر زبان آورده داد تهافت داده،

بهر حال تجویز محض هم که بلفظ(یحتمل)ذکر کرده،در این مقام برای تخجیل رازی و اتباعش کافی و وافی است،چه جا که اولا حتما و جزما این روایت را حرفی از کتاب روایات شیعه گردانیده،کذب و وضع و بطلان آن حتما و قطعنا ظاهر ساخته.

و نیز در عبارت سابقه،که در آن عبارت ابن اثیر نقل کرده مکذوب و مجعول بودن حدیث فدک ظاهر ساخته.

و نیز در(ازالة الغین)بعد فاصله از این عبارت گفته:اهل انصاف اندک انصاف نمایند که غضب آن محفوظه،و هجران ما دام الحیوة از ابو بکر صدیق امّت محمدی،که از وجوه اصحاب رسالت مآب بود(چنانکه والد مخاطب در مجلّد امامت(عماد الاسلام)از اکابر خویش نقل می کند)و دغلی در اسلام نداشت،و انواع فضائل از وی صدور یافت(چنانکه از تفسیر(مجمع البیان) و(منهج الصادقین)و(خلاصة المنهج)معلوم توانکرد)با وجود حقّیة خلافتش می تواند شد؟و با وصف اینکه نماز جنازه وظیفه سلطان و خلیفه بود، چنانکه علمای شیعه اعتراف بورود روایات در این خصوص دارند.

کما یظهر من الکتاب المسمی بهدایة الامة الی أحکام الائمة.

عدم اعلام و ایذان ابو بکر برای نماز جنازه،و وقت شب دفن نمودن آن جناب،با وجود علم بحقّیّة صدّیق،از مثل نفس رسول مقبول ممکن است (لا و اللّه ثم لا و اللّه).

پس معلوم شد که هر چند این روایت در صحیح بخاری باشد،مگر چون مخالف روایات و درایات است،اعتمادی بر آن نمی توان کرد،آیا عاقلی دیندار

تجویز تواند کرد که جناب امیر کلّ امیر مصداق

(علی مع الحق و الحق مع علی) تا عرصه شش ماه بیعت امام بحق ننماید،و خود را معاذ اللّه داخل

«من لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة» (علی ما سنحقّقه انشاء اللّه تعالی)سازد و بعد عرصه شش ماه وقت استنکار وجوه ناس التماس بیعت از امام بحق فرماید؟(هیهات،هیهات)رمد تعصّب و عناد،بصر بصیرت اهل تشیّع را محیط گشته،که در این مقامات،بلکه دیگر امور متنازع فیها نیز،دست از انصاف برداشته،و بنیاد اعتراضات را بر معانی این قسم روایات گذاشته اند، که خلاف روایت و درایت است انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که این بزرگ روایت فدک را با وصف تصریح بموجود بودنش در صحیح بخاری مخالف در آیات و روایات وامی نماید، و سلب اعتماد از آن می کند،و مضمون آن را خلاف عقل و دین می داند،و اعتقاد را بمفاد آن عین تعصّب و عناد،و حقد و لداد می پندارد،پس این غایت تهجین و توهین این روایت،و نهایت تفضیح و تقبیح صحیحین و مؤلّفین آن است بوجوه عدیده.

پس چگونه عاقلی بعد سماع این همه افادات گوش به تشبّث رازی و اتباع او بعدم ذکر شیخین حدیث غدیر را خواهد داد،که از این کلمات نهایت شناعت و رکاکت این تشبث ظاهر می شود.

مولوی حیدر علی حدیث قرطاس را در صحیحین موضوع دانسته

و نیز فاضل معاصر در تکذیب حدیث قرطاس،که بخاری آن را در هفت جا

از صحیح خود وارد کرده،و مسلم هم در صحیح خود به سه طریق روایت نموده اهتمام تمام نموده است.

چنانکه در«ازالة الغین»قبل از این مبحث بجواب حدیث قرطاس گفته:

بدانکه فقیر را بعد از تتبع کتب قدمای این فرقه،و تصفّح مضمرات و مکنونات ایشان،که در تألیفات خویش بمقتضای حدیث مرتضوی

«ما أضمر أحد شیئا الاّ و قد ظهر فی فلتات لسانه» گاه گاه از آن خبر می دهند،چنان مذعن شد:که این حدیث مثل

حدیث ردّت جمیع أصحاب الاّ شاذّی (لا یعبأ به)از خصائص مذهب امامیّه بوده،و اکابر این مسلک باین اسرار و دقائق آگهی داشتند،و این قصّه را علق نفیس گمان می بردند،و بکتمانش هم دگر وصایا می نمودند،من بعد اهل مکیدت و بدا مصلحت در آن دیدند که در لباس تسنّن این روایت را،که منتهای آرزویشان بقول مجلسی در بحار و حیاة القلوب است،در مدرسها پیش معتقدین خویش از زمره اهل حق روایت نمودند،تا آنکه رفته رفته در کتب محدّثین حتی ملتزمین صحّت مندرج شد،و پر ظاهر است که اگر این حدیث در صدر اول طبقه تابعین ثابت و مشهور می بود،کتمان و اختفاء،و آن هم بدین تاکیدات بی انتها که پاره از آن بگوشت رسانیدم،صورت نمی داشت و هر یکی از دیگری عهود و مواثیق چرا می گرفت،و کی می گفت که پس خبردار باید بود،چنان نشود که اهل خلاف، که بر محبّت شیخین خود را فدا می کنند،بر این معنی مطلع شوند.

چنانکه نسخه سلیم بن قیس هلالی که اقدم و افضل از جمیع کتب احادیث امامیّه توان گفت(کما اعترف المجلسی فی مجلّد الفتن من البحار)بر امور مرقوم الصدور دلالت می کند،و این هم از اشارات و عباراتش پیداست، که بعضی از اسرار این حدیث،مثل نام فاروق،از شیعیان هم دریغ می کردند

و کتب رجال،و رسائل تحقیق اسامی رواة،بر این مکاید اوّل دلیل است،که مقصود اینها از اختفاء و استتار همین بود،که آینده علمای اهل سنّت فریب خورند،و سهام تدبیر بر نشانه نشیند،و برای مناظره خصوصا متأخرین را بکار آید،و در صورت ظهور این کید پیش نخواهد رفت،و جمهور محدّثین سنّیان خواهند گفت:که این روایت از خصائص شیعه است،و مؤیّد این مدّعا که در این جا یاد کردم آن است،که بعضی از علمای ما باین مکاید پی بردند،و حقیقت امر را دانستند،چنانکه ناقضین هفوات مشهدی از آمدی نقل می کنند و می گویند:که او در مسند خویش می فرماید که قصّه

(ایتونی بقرطاس) بی ثبوت و بی اساس است،و از شیوخ محدّثین نقل می نمایند،که بعد از تصفح بظهور می انجامد که در صحیحین دویست و ده حدیث ضعیف است،تفرّد بخاری بهشتاد و تفرّد مسلم بیک صد می رسد،و در سی روایت هر دو بزرگ شریک شده اند انتهی.

پس حال حدیث قرطاس نزد احقر الناس،در رنگ حدیث فدک می نماید که شیخ مبارک جزری ابو السعادات در تصانیف خویش آورده،و گفته:که بعضی از اهل اختلاق بعد از آنکه اقرار بجعل و افتراء کردند و گفتند:که ما قصه فدک را موضوع ساخته بر محدّثین بغداد عرض کردیم،و نزد آنها معنعن روایت نمودیم،پس تمامی جماعت مذکور قبول کردند،و بدام فریب واقع شدند،مگر ابن شیبه علوی که بوضع و اختلاق پی برد،و دانست که حدیث از موضوعات است.

و انشاء اللّه تعالی عبارت جزری بعد از این خواهد آمد.

بالجمله از دقائق مکیدت اهل دغا،جان بسلامت بردن سخت دشوار

است(شعر):(هان مگر لطف خدا پیش نهد گامی چند)انتهی⁽¹⁾.

از این عبارت واضح است که فاضل معاصر بقطع و حتم،و جزم و یقین، و اذعان و ایقان،حدیث قرطاس را،مثل حدیث ردّت جمیع أصحاب الاّ شاذّی،از اکاذیب فضیحه،و مفتریات قبیحه می داند،و از ناقضین کلمات مشهدی نقل می کند:که ایشان از آمدی ردّ حدیث قرطاس نقل کرده اند،و بر آن هم اکتفاء نکرده،برای مزید تفضیح و تقبیح صحیحین،از شیوخ محدثین نقل کرده اند:که در صحیحین دویست و ده حدیث ضعیف است،و نیز تصریح کرده:که حال حدیث قرطاس نزد او در رنگ حدیث فدک است،یعنی مثل حدیث فدک مجعول و مفتری و مکذوب و معیوب است.

پس بعد این همه تفضیح و تقبیح صحیحین،چگونه عاقلی روایات ایشان را لائق اعتناء و اعتبار خواهد گردانید،چه جا که بعدم ذکر ایشان قدح در ثبوت و تحقق حدیثی خواهد کرد،لکن حضرات را در هوای باطل،اصلا تمیز در غثّ و سمین،و واهی و متین دست نمی دهد،و بهر رطب و یابس که می خواهند و آن را نافع گمان می بردند دست می زنند.

مولوی حیدر علی در منتهی الکلام احادیث بخاری را واجب القبول ندانسته

و نیز فاضل معاصر در«منتهی الکلام»بجواب الزام مخالفت حنفیّه با احادیث صحیح بخاری گفته است:

مغلطه اولی آنکه ملازمانش در میان صحّت حدیث صحیح بخاری، و وجوب عمل بر آن،بتقلید صاحب«نزهة»ملازمت فهمیده اند،یعنی هر حدیث

آن واجب العمل است،من بعد در لجّه تحیّر فرو رفته گفته اند:که اکنون اعمال حنفیّه مخالف حکم الهی است،یا اکثر اخبار مرویّه صحیح بخاری صحیح نیست،و همانا این تقریر از جهت غلبه وهم،و تسلّط سلطان قوی، بر جوهر عقل است،و الاّ بودن هر حدیث صحیح واجب العمل مخالف تصریح علمای اعلام است.

شیخ الاسلام ابو زکریای نووی،در تقریب آنچه فرموده مآلش آنست که هر حدیث صحیح جائز العمل هم نیست،چه جای آنکه واجب العمل باشد،و ادلّه این مسئله را از شروح آن مثل(تهذیب)و غیره مفصّل می توان دریافت،بلکه ملخّص کلام قدوة المحدثین،و الفقهاء المتبحّرین،کمال الدین ابن الهمام،باین عبارت می رسد:که ضرور نیست که هر روایت بخاری و مسلم و مانند ایشان واجب القبول باشد،زیرا که در جرح و تعدیل بعضی از رواة اختلاف است،ممکن است که نزد امام ابو حنیفه راوی مجروح باشد،و نزد شیخین موثّق،و هم چنین چیزی که آن را ضعیف یا موضوع گفته اند،علی الاطلاق نزد ما ضعیف و موضوع نیست انتهی.

بلکه از کتب ثقات بوضوح می انجامد،که خود علمای شافعیّه،روایات دیگران را در بعضی از مقامات بر روایت بخاری ترجیح داده اند،بلکه علی جیلانی شیعه در(فتح السبل)می گوید(و العهدة علیه):که امام فخر الدین رازی در(رساله تفضیل مذهب شافعی)در بعض روایات بخاری طعن نموده انتهی.

و این همه که مذکور شد منافی اصحّیت صحیح بخاری که من حیث المجموع است نیست،چه این مرتبه عقلا و نقلا باین صورت مجتمع می تواند شد که در أفضل صفتی از صفات کمال باشد که در فاضل نبوده باشد کما

لا یخفی الخ⁽¹⁾.

از این عبارت واضح است که فاضل معاصر اولا برای تخلیص گلوی امام اعظم و اتباعش از مخالفت احادیث صحیحه،منع ملازمت در میان وجوب عمل و صحّت حدیث صحیح بخاری کرده،و بر فهمیدن این ملازمت استهزاء را بغایت قصوی رسانیده،با آنکه موافق تصریح خود همین نووی که استناد بکلامش کرده،و او را از علماء اعلام دانسته،این ملازمت ثابت است(کما لا یخفی علی من راجع شرحه علی صحیح مسلم)و بعد این منع ممنوع ترقّی بر آن کرده،در هتک استار و کشف عوار صحیحین مشغول شده،از ابن الهمام که او را بقدوة المحدّثین،و الفقهاء المتبحرین ستوده،عدم وجوب قبول هر روایت بخاری و مسلم نقل کرده.

و نیز امکان این معنی را که راوی موثق شیخین نزد ابو حنیفه مجروح باشد از او آورده،و نیز ترجیح علمای شافعیّه روایات دیگر آن را بر روایت بخاری در بعض مقامات ذکر کرده،و علاوه بر این همه طعن فخر رازی را در بعض روایات بخاری،بواسطه صاحب(فتح السبل)نقل کرده،و فتح سبل تفضیح بخاری نموده،و بعد ذکر این همه آن را منافی اصحّیت صحیح بخاری ندانسته،در رفع اعتراض بر آن کوشیده.

پس این همه افادات برای تفضیح رازی و اتباعش که تشبّث بعدم ذکر شیخین حدیث غدیر را می کنند کافی و وافی است.

قدح مولوی حیدر علی در منتهی الکلام در تقدم صحیحین بر کتب دیگر

و فاضل معاصر در(منتهی الکلام)بسبب مزید اضطراب،و التهاب، و اختلاج،و انزعاج،صبر و قرار بر این همه خدمت گزاری مسلم و بخاری دست نداده،باز هم آهنگ قدح صحیحین برداشته است،چنانکه بعد عبارت سابقه بفاصله چند ورق گفته:

مغلطه خامسه آنکه مؤلف رساله مذهب محدّثین و مجتهدین را هر دو یکی دانسته،و خیال نکرده که در کتب معتمده حنفیّه که اسامی بعضی از آن بر زبان قلم رفت،هر دو مذهب را جدا جدا نوشته اند،از تتبع کتب و تصفّح مقالات،چنان بوضوح می گراید که ترتیبی که اهل حدیث در صحیحین مقرّر کرده اند،و این هر دو را بر دیگر کتب مقدّم داشته اند،بر السنه اتباع مجتهدین (بضرب من التقلید)جاری می شود،و الاّ از ائمّه اربعه چیزی در این باب منقول نیست،و چگونه تصوّر توان کرد و حال آنکه علم غیب خاصّه الوهیت یا نزد شیعه از خواص امامت است،پس اگر شخصی بعد تألیف این کتب بپایه اجتهاد می رسید،و تمییز صحیح از سقیم نزد او مناط اعتبار می شد،و در باب جرح و تعدیل بلا واسطه متوجه می گشت،ضرور نبود که بر قرار داد شیخین در باب اخذ روایت می رفت،و مخالفت ایشان را بهیچ گونه مباح نمی دانست،آخر این بزرگان هم از جمله بشر بوده اند،اگر چه در تصحیح حدیث بغایت قصوی کوشیده باشند،سیّما محمد بن اسماعیل بخاری که او در این امور گوی سبق از اقران و امثال ربوده،لیکن باز هم جای اجتهاد مجتهدین باقی است،مگر یاد نداری که در باره چندی از رواتش بعضی از علماء و فقهاء بحث

دارند،و شارحین در جواب آن وجوهی نقل می کنند،که بعضی از آن خالی از غرابت نیست،و از مطالعه(صحاح ستة)دریافت می شود:که اکثری از جامعین تقلید کسی از مجتهدین نمی کردند،بلکه خود اجتهاد می نمودند،و تأییدات مجتهدات خود را در این کتب غالبا مدّ نظر داشته اند⁽¹⁾.

جمعی از اکابر اهل سنت صحیحین را از اعتماد کلی ساقط کرده اند

اشاره

هفتم آنکه قطع نظر از آنکه این حضرات بمقام مقابله و مناظره اهل حق،بسبب مزید عجز و اضطرار،و نهایت ناچاری و انتشار،دست بر ردّ و قدح و جرح احادیث صحیح انداخته اند،در مقام تحقیق نیز اکابر و اجلّه اینها هتک استار صحیحین کرده اند،و بمطاعن و فضائح آن را نواخته،و از اوج اعتماد کلّی بحضیض جرح و قدح انداخته،بنابر انموزج بر بعضی عبارات در این مقام اکتفاء می رود:

ترجمه عبد القادر حنفی که از قادحین صحیحین است

اشاره

محیی الدین عبد القادر بن محمد القرشی الحنفی که علاّمه سیوطی در (حسن المحاضرة فی أخبار مصر و القاهرة)بترجمه او گفته:

عبد القادر بن محمد بن محمد بن نصر اللّه بن سالم محی الدین أبو محمد بن أبی الوفا القرشی،درس و صنف شرح معانی الاثار،و طبقات الحنفیة،و شرح الخلاصة و تخریج

أحادیث الهدایة،و غیر ذلک.

ولد سنة ست و سبعین و ستمائة،و مات فی ربیع الاول سنة خمس و سبعین و سبعمائة⁽¹⁾.

و محمود بن سلیمان الکفوی در کتاب(اعلام الاخیار من مذهب النعمان المختار)بترجمه او گفته:

المولی الفاضل،و النحریر الکامل،عبد القادر بن محمد ابن محمد بن نصر اللّه بن سالم بن أبی الوفاء القرشی،کان عالما فاضلا جامعا للعلوم،له مجموعات،و تصانیف،و تواریخ، و محاضرات،و تآلیف الخ.

در کتاب(الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة)که در(کشف الظنون) ذکر آن باین نهج کرده:

طبقات الحنفیة أول من صنف فیه الشیخ عبد القادر بن محمد القرشی المتوفی سنة خمس و سبعین و سبعمائة،صاحب الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة الخ⁽²⁾.

قدح عبد القادر حنفی در صحیح بخاری و مسلم

و حقیر بمساعی جمیله نقل آن از بعض علمای مخالفین گرفته ام گفته:

فائدة:حدیث أبی حمید الساعدی فی صفة صلاة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی مسلم و غیره یشتمل علی أنواع:منها التورک فی الجلسة الثانیة،ضعفه الطحاوی لمجیئه فی بعض الطرق عن رجل عن أبی حمید.

قال الطحاوی:فهذا منقطع علی أصل مخالفینا،و هم یردون الحدیث باقل من هذا.قلت:و لا یخنق علینا لمجیئه فی مسلم فقد وقع فی مسلم أشیاء لا تقوی عند الاصطلاح، فقد وضع الحافظ الرشید العطار کتابا علی الاحادیث المقطوعة المخرجة فی مسلم،سماه(بغرر الفوائد المجموعة فی بیان ما وقع فی مسلم من الاحادیث المقطوعة)سمعته عن شیخنا أبی اسحاق ابراهیم بن محمد بن عبد اللّه الطاهری سنة اثنتی عشر و سبعمائة،بسماعه من مصنفه الحافظ رشید الدین،بقراءة الشیخ فخر الدین أبی عمرو عثمان المقابلی، و بینها الشیخ محیی الدین فی أول شرح مسلم و ما یقوله الناس ان من روی له الشیخان فقد جاز القنطرة،هذا أیضا من التخنیق و لا یقوی.

فقد روی مسلم فی کتابه عن لیث بن أبی مسلم و غیره من الضعفاء،فیقولون انما روی فی کتابه للاعتبار و الشواهد و المتابعات،و هذا لا یقوی لان الحفاظ قالوا الاعتبار و الشواهد و الاعتبارات و المتابعات امور یتعرفون بها حال الحدیث، و کتاب مسلم التزم فیه الصحة،فکیف یتعرف حال الحدیث الذی فیه بطرق ضعیفة.

و اعلم أن عن مقتضیة للانقطاع عند أهل الحدیث، و وقع فی مسلم و البخاری من هذا النوع شیء کثیر،فیقولون علی سبیل التخنیق ما کان من هذا النوع فی غیر الصحیحین فمنقطع،و ما کان فی الصحیحین فمحمول علی الاتصال،و روی مسلم فی کتابه عن أبی الزبیر عن جابر احادیث کثیرة بالعنعنة.

و قال الحافظ:أبو الزبیر محمد بن مسلم بن تدرس المکی یدلس فی حدیث جابر فما کان یصفه بالعنعنة و لا یقبل.

و قد ذکر ابن حزم،و عبد الحق عن اللیث بن سعد،أنه قال لابی الزبیر علم،لی احادیث سمعتها من جابر حتی

أسمعها منک،فعلم لی احادیث أظن أنها سبعة عشر حدیثا، فسمعتها منه.

قال الحافظ:فما کان من طریق اللیث عن أبی الزبیر عن جابر فصحیح،و فی مسلم من غیر طریق اللیث عن أبی الزبیر عن جابر أحادیث.

و قد روی مسلم فی کتابه أیضا عن جابر و ابن عمر فی حجة الوداع ان النبی صلی اللّه علیه و سلم توجه الی مکة یوم النحر،و طاف طواف الافاضة،ثم صلی الظهر بمکة،ثم رجع الی منی.

و فی الروایة الاخری انه طاف طواف الافاضة،ثم رجع فصلی الظهر بمنی.

فیتخنقون،و یقولون أعادها لبیان الجواز،و غیر ذلک من التأویلات،و لهذا قال ابن حزم فی هاتین الروایتین إحداهما کذب بلا شک.

و روی مسلم أیضا حدیث الاسراء،و فیه:«و ذلک قبل أن یوحی إلیه».

و قد تکلم الحفاظ فی هذه اللفظة،و بینوا ضعفها.

و روی مسلم أیضا:«خلق اللّه سبحانه التربة یوم السبت».

و اتفق الناس علی أن یوم السبت لم یقع فیه خلق.

و قد روی مسلم عن أبی سفیان أنه قال للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم لما أسلم:یا رسول اللّه أعطنی ثلاثا:تزوج ابنتی أم حبیبة،و ابنی معاویة اجعله کاتبا،و أمرنی أن اقاتل الکفار کما قاتلت المسلمین،فأعطاه النبی صلی اللّه علیه و سلم ما سأله.

و الحدیث معروف مشهور،و فی هذا من الوهم ما لا یخفی.

فأم حبیبة تزوجها رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،و هی بالحبشة و أصدقها النجاشی عن النبی صلی اللّه علیه و سلم أربعمائة دینار،و حضر،و خطب و أطعم.و القصة مشهورة،و ابو سفیان انما اسلم عام الفتح،و بین الهجرة الی الحبشة و الفتح عدة سنین.

و معاویة کان کاتبا للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم من قبل.

و اما امارة أبی سفیان فقد قال الحافظ:انهم لا یعرفونها،

فیجیبون علی سبیل التخنق بأجوبة غیر طائفة:

فیقولون فی نکاح ابنته:اعتقد أن نکاحها بغیر اذنه لا یجوز،و هو حدیث عهد بکفر،فأراد من النبی صلی اللّه علیه و سلم تجدید النکاح.

و یذکرون عن الزبیر بن بکار باسانید ضعیفة:أن النبی صلی اللّه علیه و سلم أمره⁽¹⁾فی بعض الغزوات،و هذا لا یعرف.

و ما حملهم علی هذا کله الا بعض التعصب،و قد قال الحافظ:ان مسلما لما وضع کتابه الصحیح عرضه علی أبی زرعة الرازی،فانکر علیه،و قال سمیته الصحیح فجعلت سلما لاهل البدع و غیرهم،فاذا روی لهم المخالف حدیثا یقولون هذا لیس فی صحیح مسلم،فرحم اللّه تعالی أبا زرعة فقد نطق بالصواب،فقد وقع هذا،و ما ذکرت ذلک کله الا أنه وقع بینی و بین بعض المخالفین بحث فی مسئلة التورک،فذکر لی حدیث أبی حمید المذکور اولا،فاجبته بتضعیف الطحاوی،

فما تلفظ و قال:مسلم یصحح و الطحاوی یضعف،اللّه تعالی یغفر لنا و له آمین⁽¹⁾.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که عبد القادر بغرض ردّ حدیث تورّک که در صحیح مسلم مذکور است،و مخالف مذهب او است،قدح صحیح مسلم آغاز نهاده،و تمسّک را باین حدیث،بسبب ورود آن در صحیح مسلم خلاف حق و صواب دانسته،و افاده کرده که حافظ رشید عطّار کتابی برای بیان احادیث مقطوعه که در صحیح مسلم واقع شده تصنیف کرده،و آن را (بغرر الفوائد المجموعة)(فی بیان ما وقع فی مسلم من الاحادیث المقطوعة) نام نهاده،و نیز عبد القادر،زعم مردم را که روات صحیحین را کلا موثّق و مزکّی می دانند باطل ساخته،و قول ایشان را که(من روی له الشیخان فقد جاز القنطرة)ناشی از تخنّق دانسته،و اظهار کرده که مسلم در کتاب خود از ضعفاء روایت کرده،و اعتذار اعتبار،و شواهد،و متابعات را ساقط از اعتبار ساخته،متابعت آن را جائز ندانسته،و شاهد و دلیل فساد آن وارد کرده.

و نیز افاده کرده که عنعنه موجب انقطاع نزد اهل حدیث است،و در صحیحین عنعنه بسیار واقع است،و زعم حامیان صحیحین که عنعنه صحیحین محمول بر اتصال است،نه عنعنه غیر صحیحین،مردود و غیر مقبول است.

و نیز ذکر کرده که روایت کرده است مسلم در کتاب خود از أبی الزبیر از جابر احادیث بسیار را بعنعنه،و حافظ عطّار گفته است:که ابو الزبیر محمد ابن مسلم مکّی تدلیس می کند در حدیث جابر،پس حدیثی را که بعنعنه روایت

می کند مقبول نیست.

و از ابن حزم و عبد الحق نقل کرده که ایشان از لیث بن سعد نقل کرده اند که او بأبو الزبیر گفته:که نشان کن برای من احادیثی را که شنیدی از جابر، پس نشان کرد ابو الزبیر احادیثی را که بناء بر ظنّ لیث هفده حدیث باشد، حافظ عطّار گفته:که هر حدیثی که از طریق لیث از أبی الزبیر از جابر باشد پس صحیح است،و در مسلم از غیر طریق لیث از أبی الزبیر از جابر احادیثی است بطریق عنعنه،یعنی آن صحیح نیست.

و نیز افاده کرده که روایت کرده است مسلم در کتاب خود از جابر و ابن عمر در حجّة الوداع روایتی که دلالت دارد بر آنکه جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و سلم نماز ظهر را روز نحر در مکّه خوانده،و روایت دیگر متضمن خواندن آن حضرت نماز ظهر را روز نحر بمنی آورده،و ابن حزم افاده کرده که یکی از این هر دو روایت کذب است بلا شک.

و نیز مسلم روایت کرده است حدیثی که دلالت دارد بر آنکه اسراء قبل از وحی واقع شده،و حفّاظ تکلّم کرده اند در این لفظ و بیان کرده اند ضعف آن را.

و نیز مسلم روایت کرده است که خلق کرده است حق تعالی تربت را روز شنبه،و اتفاق کرده اند بر آنکه خلق روز شنبه واقع نشده.

و نیز مسلم حدیث سؤال ابو سفیان سه چیز را از جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و سلم نقل کرده و در آن اوهام عدیده است،و جوابات مسئولین لا طائل است،باعث بر آن نیست مگر بعض تعصّب.

و نیز مسلم هر گاه کتاب خود تصنیف کرد و عرض کرد آن را بر ابو زرعه رازی،ابو زرعه بر آن انکار کرد،و گفت که نام نهادی آن را صحیح،پس

گردانیدی نردبانی برای اهل بدع و غیر ایشان،که هر گاه روایت کند برای ایشان مخالف حدیثی را خواهند گفت که این حدیث در صحیح مسلم نیست.

عبد القادر می گوید که رحمت کند خدای تعالی ابو زرعه را،پس گویا شد او بصواب،پس بتحقیق که واقع شد این معنی،یعنی اهل بدع و غیر ایشان باین حیله در ردّ احادیث نبویّه متمسّک شدند،که این حدیث در صحیح مسلم نیست.

و فقیر می گویم:که تشبث رازی و اتباع او در قدح حدیث غدیر نیز از این قبیل است که ابو زرعه رازی از وقوع آن تخویف کرده،و بر مسلم بسبب آن انکار و طعن آغاز نهاده.

ملا علی قاری از محققین اهل سنت نیز در صحیحین قدح کرده

و ملا علی قاری که از اجلّه محققین،و اکابر محدّثین،و اعاظم منقّدین سنّیه است نیز مثل عبد القادر در قدح و جرح صحیحین،خصوصا صحیح مسلم مبالغه نموده است.

چنانکه در کتاب(الرّجال)علی ما نقل صاحب النزهة طاب ثراه گفته:

و قد وقع منه أی من مسلم أشیاء لا تقوی عند المعارضة،فقد وضع الحافظ الرشید العطار کتابا علی الاحادیث المقطوعة و بینها الشیخ محی الدین النووی فی اول شرح مسلم و ما یقوله الناس ان من روی له الشیخان فقد جاز القنطرة،هذا أیضا من التجاهل و التساهل،فقد روی مسلم فی کتابه عن اللیث

عن أبی مسلم و غیره من الضعفاء،فیقولون انما روی عنهم فی کتابه للاعتبار،و الشواهد،و المتابعات،و هذا لا یقوی لان الحفاظ قالوا:الاعتبار امور یتعرفون بها حال الاحادیث:

و کتاب مسلم التزم فیه الصحة فکیف یتعرف حال الحدیث الذی فیه بطرق ضعیفة.

و قال الحافظ:ابو الزبیر محمد بن مسلم المکی یدلس فی حدیث جابر فما یصفه بالعنعنة لا یقبل.

و قد ذکر ابن حزم و عبد الحق عن اللیث بن سعد أنه قال لابی الزبیر:علم لی علی أحادیث سمعتها من جابر حتی أسمعها منک،فعلم لی علی أحادیث أظن أنها سبعة عشر حدیثا فسمعتها منه.

قال الحافظ:فما کان من طریق اللیث عن أبی الزبیر عن جابر فصحیح،و فی مسلم عن غیر طریق اللیث،عن أبی الزبیر عن جابر بالعنعنة أحادیث،و

قد روی أیضا فی کتابه عن جابر عن ابن عمر فی حجة الوداع: أن النبی صلی اللّه علیه و سلم توجه الی مکة یوم النحر،فطاف طواف الافاضة،ثم

صلی الظهر بمکة،ثم رجع الی منی.

و فی الروایة الاخری أنه طاف طواف الافاضة،ثم رجع، فصلی الظهر بمنی.

فیوجهون،و یقولون أعادها لبیان الجواز، و غیر ذلک من التأویلات،و لهذا قال ابن حزم فی هاتین الروایتین:إحداهما کذب بلا شک.

و روی مسلم أیضا حدیث الاسراء و فیه:و ذلک قبل أن یوحی إلیه،و قد تکلم الحفاظ فی هذه اللفظة و بینوا ضعفها.

و قد روی مسلم أیضا: خلق اللّه التربة یوم السبت، و اتفق الناس علی أن السبت لم یقع فیه خلق،و أن ابتداء الخلق یوم الاحد.

و قد روی مسلم عن أبی سفیان أنه قال للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم لما أسلم:یا رسول اللّه أعطنی ثلاثا:تزوج ابنتی أم حبیبة،و ابنی معاویة اجعله کاتبا،و أمرنی أن اقاتل الکفار کما قاتلت المسلمین،فأعطاه النبی صلی اللّه علیه و سلم ما سأله.

و الحدیث معروف مشهور و فی هذا من الوهم ما لا یخفی:

فأم حبیبة تزوجها النبی صلی اللّه علیه و سلم و هی بالحبشة، و أصدقها النجاشی أربعمائة دینار و حضر و خطب،و أطعم و القصة مشهورة،و أبو سفیان و ابنه معاویة انما أسلما عام الفتح سنة ثمان من الهجرة،و أما امارة أبی سفیان فقد قال الحفاظ:

انهم لا یعرفونها فیجیبون بأجوبة غیر طائلة:فیقولون فی نکاح ابنته:اعتقد أن نکاحها بغیر اذنه لا یجوز و هو حدیث عهد بالکفر،فاراد النبی صلی اللّه علیه و سلم تجدید النکاح، و یذکرون عن الزبیر بن بکار بأسانید ضعیفة أن النبی صلی اللّه علیه و سلم أمره فی بعض الغزوات،و هذا لا یعرف الاثبات.

و قد قال الحافظ:ان مسلما لما وضع کتابه الصحیح عرضه علی أبی زرعة فانکر علیه و تغیظ و قال:سمیته الصحیح و جعلته سلما لاهل البدع و غیرهم.

ترجمه ادفوی شافعی که از قادحین صحیحین است

اشاره

و علاّمه ابو الفضل جعفر بن ثعلب الادفوی الشافعی که ابن حجر عسقلانی بترجمه او در(درر کامنه)گفته:

جعفر بن ثعلب بن جعفر بن علی أبو الفضل الادفوی الادیب الفقیه الشافعی،ولد بعد سنة ثمانین و ستمائة،و قرأت بخط الشیخ تقی الدین السبکی:انه کان یسمی وعد اللّه.

قال الصفدی:اشتغل فی بلاده،فمهر فی الفنون،و لازم ابن دقیق العید،و تأدب بجماعة منهم أبو حیان،و حمل عنه کثیرا،و کان یقیم فی بستان له ببلده،و صنف(الامتاع فی احکام السماع)و(الطالع السعید فی تاریخ الصعید)،و(البدر السافر فی تحفة المسافر)و کل مجامیعه جیدة،و له النظم و النثر الحسن.

الی أن قال ابن حجر بعد ذکر نبذ من أشعاره:و من خط البدر النابلسی کان عالما،فاضلا،متقللا من الدنیا،و مع ذلک فکان لا یخلو من المکان الطیبة،مات فی اوائل سنة 0748 قرأت بخط السبکی قال:ورد الخبر بذلک فی ربیع الاول من السنة،و فی آخر ترجمة ابراهیم بن محمد بن عثمان من المعجم المختص للذهبی:مات فی صفر سنة 748،و مات قبله بایام الادیب العالم کمال الدین جعفر بن ثعلب عن نیف و

ستین سنة بعد رجوعه من الحج⁽¹⁾.

و جمال الدین عبد الرحیم بن الحسن بن علی الاسنوی در(طبقات)خود گفته:

کمال الدین أبو الفضل جعفر وعد اللّه⁽²⁾ابن ثعلب بن جعفر الادفوی،و هذه الاربعة کانت أعلاما علیه بوضع والده، و کان یعرف بکل منها،و لا یعرف أحد من العصریین وقع له مثل ذلک،و أدفو بلدة فی أواخر الاعمال القوصیة،قریبة من اسوان.

کان المذکور فاضلا مشارکا فی علوم متعددة،أدیبا شاعرا،ذکیا،کریما،طارحا للتکلف،ذا مروئة کبیرة.

صنف فی أحکام السماع کتابا نفیسا،سماه بالامتاع،أنبأ فیه عن اطلاع کثیر،فانه کان یمیل الی ذلک میلا کبیرا و یحضره.

سمع،و حدث،و درس قبل موته بأیام یسیرة بمدرس الحدیث الذی أنشأه الامیر جنکلی ابن البابا بمسجده،و أعاد

بالمدرسة الصالحیة من القاهرة،و کان مقیما بها،لم یتزوج و لم یتسر لفقدان داعیة ذلک عنده،الا أنه عقد علی امرأة لغرض آخر.

مات قبیل الطاعون الکبیر الواقع فی سنة تسع و أربعین و سبعمائة و عمره ما بین الستین و السبعین⁽¹⁾.

و أبو بکر اسدی در(طبقات فقهاء شافعیّه)مدح او بابن عنوان نموده:

جعفر بن ثعلب بن جعفر بن علی الامام،العلامة،الادیب البارع،ذو الفنون،کمال الدین أبو الفضل الادفوی.

ولد فی شعبان سنة خمس و ثمانین،و قیل خمس و سبعین و ستمائة،و سمع الحدیث بقوص،و القاهرة،و أخذ المذهب و العلوم عن علماء ذلک العصر،منهم ابو دقیق العید.

قال الاسنوی:کان مشارکا فی علوم متعددة أدیبا شاعرا ذکیا،کریما،طارحا للتکلف،ذا مروئة کثیرة،و صنف فی أحکام السماع کتابا نفیسا،سماه بالامتاع،أنبأ فیه عن اطلاع کثیر،فانه کان یمیل الی ذلک میلا کثیرا و یحضره،سمع، و حدث،و درس،و أفاد،و لم یتزوج،و لم یتسر لفقدان داعیة

ذلک عنده.

و قال أبو الفضل العراقی:کان من فضلاء أهل العلم، صنف تاریخا للصعید،و مصنفا فی حل السماع،و الطالع السعید فی تاریخ الصعید،و البدر السافر فی تحفة المسافر فی التاریخ انتهی.

و قد کتب علی مقدمة شرح المهذب أشیاء حسنة،و زاد أشیاء مهمة،وقفت له علی مجموع فیه فوائد فقهیة،اعتنی فیها بالنقل،و له فیها مباحث حسنة،و جمع لنفسه جزءا سماه الغرر المأثورة.

قیل:انه توفی فی صفر سنة ثمان و أربعین و سبعمائة،و قیل فی السنة الاتیة،و قال الاسنوی:قبل الطاعون الواقع فی سنة تسع و أربعین،و عمره ما بین الستین و السبعین،و دفن بمقابر الصوفیة الخ⁽¹⁾.

قدح ادفوی شافعی در صحیحین

در کتاب(الامتاع فی احکام السماع)در تبیین فضائح و قبائح صحیحین،

و نشر معایب و مثالب آن سعی وافر نموده،چنانکه در مقام ردّ مذهب ابن الصلاح گفته:

ثم أقول ان الامة تلقت کل حدیث صحیح و حسن بالقبول،و عملت به عند عدم المعارض،و حینئذ لا یختص بالصحیحین،و قد تلقت الامة الکتب الخمسة و الستة بالقبول و أطلق علیها جماعة اسم صحیح،و رجح بعضهم بعضها علی کتاب مسلم و غیره.

و قال أبو سلیمان أحد الخطابی:کتاب السنن لابی داود کتاب شریف،لم یصنف فی حکم الدین کتاب مثله،و قد رزق من الناس القبول کافة،فصار حکما بین فرق العلماء،و طبقات الفقهاء،علی اختلاف مذاهبهم،و کتاب السنن أحسن وضعا و أکثر فقها من کتاب البخاری و مسلم.

و قال الحافظ أبو الفضل محمد بن طاهر المقدسی:سمعت الامام أبا الفضل عبد اللّه بن محمد الانصاری بهراة یقول و قد جری بین یدیه ذکر أبی عیسی الترمذی و کتابه،فقال:عندی کتابه أنفع من کتاب البخاری و مسلم.

و قال الامام أبو القاسم سعید بن علی الزنجانی:ان لابی

عبد الرحمن النّسائی شرطا فی الرجال أشد من شرط البخاری و مسلم.

و قال أبو زرعة الرازی لما عرض علیه ابن ماجة السنن کتابه:أظن ان وقع هذا فی أیدی الناس تعطلت هذه الجوامع کلها،أو قال أکثرها.

و وراء هذا بحث آخر،و هو أن قول الشیخ أبی عمرو بن الصلاح ان الامة تلقت الکتابین بالقبول.

ان أراد کل الامة فلا یخفی فساد ذلک،إذ الکتابان انما صنفا فی المائة الثالثة،بعد عصر الصحابة،و التابعین،و تابعی التابعین،و أئمة المذاهب المتبعة،و رؤس حفاظ الاخبار، و نقاد الاثار المتکلمین فی الطرق و الرجال الممیزین بین الصحیح و السقیم.

و ان أراد بالامة الذین وجدوا بعد الکتابین،فهم بعض الامة،فلا یستقیم له دلیله الذی قرره من تلقی الامة،و ثبوت العصمة لهم،و الظاهریة انما یعتنون باجماع الصحابة خاصة و الشیعة لا تعتد بالکتابین،و طعنت فیهما،و قد اختلف فی اعتبار

قولهم فی الاجماع و انعقاده.

ثم ان أراد کل حدیث فیهما تلقی بالقبول من الناس کافة فغیر مستقیم،فقد تکلم جماعة من الحفاظ فی أحادیث فیهما:

فتکلم الدارقطنی فی أحادیث و عللها.

و تکلم ابن حزم فی أحادیث،کحدیث شریک فی الاسراء قال:انه خلط.

و وقع فی الصحیحین أحادیث متعارضة لا یمکن الجمع بینهما و القطع لا یقع التعارض فیه.

و قد اتفق البخاری و مسلم علی اخراج حدیث محمد بن بشار بندارا،و أکثرا من الاحتجاج بحدیثه،و تکلم فیه غیر واحد من الحفاظ،أئمة الجرح و التعدیل،و نسب الی الکذب، و حلف عمرو بن علی الفلاس شیخ البخاری:أن بندار یکذب فی حدیثه عن یحیی:و تکلم فیه أبو موسی،و قال علی بن المدینی فی الحدیث الذی رواه فی السجود:هذا کذب،و کان یحیی لا یعبأ به،و یستضعفه،و کان القواریری لا یرضاه.

و أکثرا من حدیث عبد الرزاق،و الاحتجاج به،و تکلم فیه و نسب الی الکذب.

و أخرج مسلم لاسباط بن نصر،و تکلم فیه أبو زرعة و غیره.

و أخرج أیضا عن سماک بن حرب،و أکثر عنه،و تکلم فیه غیر واحد،و قال الامام أحمد بن حنبل:هو مضطرب الحدیث و ضعفه أمیر المؤمنین فی الحدیث شعبة،و سفیان الثوری.

و قال یعقوب بن شعبة:لم یکن من المتثبتین،و قال النّسائی:

فی حدیثه ضعف،قال شعبة:کان سماک یقول فی التفسیر عکرمة و لو شئت لقلت له ابن عباس لقاله،و قال ابن المبارک سماک ضعیف فی الحدیث،و ضعفه ابن حزم قال:و کان یلقن فیتلقن.

و کان أبو زرعة یذم وضع کتاب مسلم،و یقول:کیف تسمیه الصحیح و فیه فلان و فلان،و ذکر جماعة.

و أمثال ذلک یستغرق أوراقا،فتلک الاحادیث عندهما و لم یتلقوها بالقبول.

و ان أراد أن غالب ما فیهما سالم من ذلک لم یبق له حجة⁽¹⁾.

از ملاحظه این عبارت واضح است که این عالم نحریر،و فقیه کبیر،اوّلا تفضیل و ترجیح سنن أبی داود،و سنن ترمذی بر صحیحین،و همچنین ترجیح شرط نسائی بر شرط شیخین،و غابت مدح سنن ابن ماجه از ابو زرعه رازی نقل کرده،و بعد از آن افاده کرده آنچه حاصلش این است:که اگر مراد ابن صلاح از تلقّی امّت کتابین را بقبول آن است که کلّ امّت تلقّی آن بقبول کرده اند.

پس این معنی ظاهر الفساد است،زیرا که این هر دو کتاب در مائه ثالثه تصنیف شده،و بعد از انقراض عصر صحابه،و تابعین،و تبع تابعین،و ائمّه مذاهب متّبعه،و رؤس حفّاظ اخبار،و نقّاد آثار،که تکلّم می کردند در طرق روایات و رجال آن،و تمییز می نمودند در صحیح و سقیم مؤلّف شده،پس اجماع کلّ امّت بر تلقّی صحیحین بقبول راست و درست نباشد،و اگر مراد ابن صلاح از امّت کسانی هستند که بعد از تصنیف صحیحین بوجود آمدند، پس ایشان بعض امّتند نه کلّ امّت.

پس دلیل ابن صلاح که تقریر آن نموده،و بنای آن را بر تلقّی امّت و نبوت عصمت بر ایشان گذاشته،مدخول و غیر مستقیم خواهد بود.

و چگونه این دلیل تمام شود و حال آنکه ظاهریّه اعتناء نمی کنند مگر باجماع صحابه خاصّه،و شیعه اعتداد باین هر دو کتاب نمی کنند،بلکه طعن

در آن می نمایند،و اختلاف است در اعتبار قول شیعه در اجماع و انعقاد آن، حاصل آنکه هر گاه در اعتبار قول شیعه در اجماع خلاف باشد،و عدم اعتبار قولشان اجماعی نباشد،اجماع بر قبول صحیحین با وصف مخالفت شیعه، و عدم اعتدادشان باین هر دو کتاب،و طعنشان در آنها ثابت نشود.

و بعد از این همه افادات،فقیه مذکور غایت سعی در استیصال دعوی اجماع نموده،طعن و قدح ائمّه و اعاظم سنیّه در صحیحین ثابت کرده،و ارشاد کرده آنچه حاصلش این است:که اگر اراده کرده است ابن صلاح:که هر حدیثی که در صحیحین است تلقّی کرده شده است بقبول از کافّه مردم،پس غیر مستقیم است.

زیرا که تکلّم کرده اند جماعتی از حفّاظ در احادیث عدیده که در صحیحین است،پس تکلّم کرده است دارقطنی در احادیث عدیدة و تعلیل کرده است آن را،و تکلم کرده است ابن حزم در احادیث عدیده،مثل حدیث شریک در اسراء،و گفته است که این حدیث خلط است.

و نیز واقع شده است در صحیحین احادیث متعارضه که ممکن نیست جمع در میان آن،و در قطع تعارض واقع نمی شود.

و نیز اتفاق کرده اند بخاری و مسلم بر اخراج حدیث محمد بن بشار بندار، و اکثار احتجاج بحدیث او کرده اند،و تکلم کرده اند حفّاظ که ائمّه جرح و تعدیلند در او،و منسوب شده است محمد بن بشّار بکذب،و قسم یاد کرده است عمرو بن علی الفلاس شیخ بخاری بر اینکه بندار دروغ می گوید در حدیث خود از یحیی،و نیز تکلم کرده است در او ابو موسی،و علی بن المدینی گفته است:در حدیثی که روایت کرده است آن را محمد بن بشّار در سجود که این دروغ است،و یحیی اعتناء باو نمیکرد،و استضعاف او می نمود،و قواریری

او را نمی پسندید.

و نیز اکثار کرده اند از حدیث عبد الرزاق و احتجاج باو،و حال آنکه تکلم کرده شده است در او،و منسوب شده است بکذب.

و اخراج کرده است مسلم برای اسباط بن نصر،و تکلّم کرده است در او ابو زرعه و غیر او.

و نیز اخراج کرده است مسلم از سماک بن حرب،و اکثار کرده است از او با اینکه تکلّم کرده در او غیر واحد،و گفته است امام احمد بن حنبل:که او مضطرب الحدیث است،و تضعیف کرده است او را شعبه که معاذ اللّه نزد اینها موسوم بامیر المؤمنین فی الحدیث است،و نیز تضعیف کرده است او را سفیان ثوری،و یعقوب بن شیبه،و نسائی،و ابن المبارک هم در او قدح کرده اند.

و ابو زرعه ذمّ وضع کتاب مسلم می نمود،و می گفت:که چگونه نام می گذاری آن را صحیح و حال آنکه در آنست فلان و فلان،و ذکر کرد جماعتی را.

فقیه ابو جعفر افاده می کند:که امثال این ذمّ و لوم،و جرح و قدح صحیحین استغراق اوراق می کند،یعنی آنچه آورده بطور انموذج اندکی بسیار است.

ابو زرعه رازی نیز صحیح مسلم را مذمت کرده

اشاره

و تناول ابو زرعه صحیح مسلم را بذمّ،و عیب،و لوم،و طعن،و ثلب علاّمه ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن عثمان الذهبی هم در مصنّفات خود نقل کرده چنانکه در(تذهیب التهذیب)بترجمه احمد بن عیسی المصری گفته:

قال سعید البرذعی:شهدت أبا زرعة ذکر صحیح مسلم

فقال:هؤلاء قوم أرادوا التقدم قبل أوانه،فعملوا شیئا یتسوقون به،و أتاه رجل و أنا شاهد بکتاب مسلم،فجعل ینظر فیه، فاذا حدیث عن أسباط بن نصر،فقال:ما أبعد هذا عن الصحیح ثم رأی قطن بن نسیر فقال لی:هذا أطم من الاول،قطن بن نسیر یصل أحادیث عن ثابت جعلها عن أنس،ثم نظر فقال:

یروی عن أحمد بن عیسی فی الصحیح،ما رأیت أهل مصر یشکون فی أنه،و أشار الی لسانه⁽¹⁾.

و نیز ذهبی در(میزان الاعتدال)فی نقد الرجال بترجمه احمد بن عیسی گفته:

قال سعید البرذعی:شهدت أبا زرعة ذکر عنده صحیح مسلم،فقال:هؤلاء قوم أرادوا التقدم قبل أوانه فعملوا شیئا یتسوقون به،و قال:یروی عن أحمد بن عیسی فی صحیح:

ما رأیت أهل مصر یشکون فی أنه،و أشار الی لسانه⁽²⁾.

و نیز ذهبی در کتاب(سیر اعلام النبلاء)بترجمه محمد بن یحیی ذهلی گفته:

قال أبو قریش الحافظ:کنت عند أبی زرعة فجاء مسلم

ابن الحجاج،فسلم علیه،و جلس ساعة و تذاکرا،فلما أن قام قلت له:هذا جمع أربعة آلاف حدیث فی الصحیح،قال:فلمن ترک الباقی،ثم قال:هذا لیس له عقل،لو داری محمد بن یحیی لصار رجلا⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است:که هر گاه ابو قریش نزد ابو زرعه بعد از رفتن مسلم ذکر کرد:که این کس جمع کرده چهار هزار احادیث در صحیح،ابو زرعه گفت:که پس برای که ترک کرده باقی را،و این اظهار تنغص و تکدّر صریح است از تصنیف مسلم،و ابو زرعه بر این قدر اکتفاء نفرموده،همّت عالی را باخراج مسلم از زمره عقلاء گماشته،بتصریح صریح فرموده:که این کس نیست برای او عقلی،و باز گفت:که اگر مدارات می کرد محمد بن یحیی را هر آینه می شد مردی،و این صریح است در آنکه مسلم نزد ابو زرعه بمرتبه بی عقل و احمق بود که او را از جمله رجال خارج می دانست.

و چون محتمل است که بعد از اطلاع بر نهایت توهین،و تهجین،و تقبیح و تفضیح ابو زرعه مسلم و صحیح او را،ناواقفی در جلالت شأن ابو زرعه ارتیابی بهم رساند،لهذا بعض جلائل فضائل ابو زرعه،که قفل سکوت بر لب زند نقل می کنم:

ابو زرعه و فضائل او در کتب تراجم اهل سنت

علاّمه شمس الدین ابو عبد اللّه محمد الذهبی در(سیر اعلام النبلاء) گفته:

أبو زرعة الرازی الامام سید الحفاظ عبید اللّه بن عبد الکریم بن یزید بن فروخ محدث الری،و دخول الزای فی نسبته غیر مقیس کالمروزی.

مولده بعد نیف و مائتین،و قد ذکر ابن أبی حاتم:أن أبا زرعة سمع من عبد اللّه بن صالح العجلی،و الحسن بن عطیة بن نجیح،و هما ممن توفی سنة احدی عشرة و مائتین فیما بلغنی، فاما وقع غلط فی وفاتهما،و اما فی مولده،و اما فی لقیاه لهما و قد سمع من محمد بن سابق،و قرة بن حبیب،و أبی نعیم، و القعنبی،و خلاد بن یحیی،و عمرو بن هاشم،و عیسی بن مینا قالون،و اسحاق بن محمد الفروی،و عبد العزیز بن عبد اللّه الاویسی،و یحیی بن بکیر،و عبد الحمید بن بکار،و صفوان بن صالح،و سلیمان بن بنت شرحبیل،و أحمد بن حنبل و طبقتهم قال لنا أبو الحجاج فی تهذیبه:هو مولی عیاش بن مطرف ابن عبد اللّه بن عیاش بن أبی ربیعة المخزومی،ثم سرد شیوخه، و منهم أحمد بن یونس الیربوعی،و الحسن بن بشر البجلی، و الحسن بن ربیع البورانی،و أبو عمر الحوضی،و الربیع بن

یحیی الاشنانی،و سهل بن بکار الدارمی،و شاذ بن فیاض، و قبیصة بن عقبة،و محمد بن الصلت الاسدی،و مسلم بن ابراهیم و موسی بن اسماعیل،و أبو الولید الطیالسی،و آخرون.

و ذکر شیخنا أبو الحجاج فیهم:أبا عاصم النبیل،و هذا وهم،لم یدرکه،و لا سمع منه،و لا دخل البصرة الا بعد موته بأعوام.

و طلب هذا الشأن و هو حدث،و ارتحل الی الحجاز، و الشام،و مصر،و العراق،و الجزیرة،و خراسان،و کتب ما لا یوصف کثرة.

حدث عنه أبو حفص الفلاس،و حرملة بن یحیی،و اسحاق ابن موسی الحظی،و محمد بن حمید الرازی،و یونس بن عبد الاعلی،و الربیع المرادی،و هم من شیوخه،و ابن وارة،و أبو حاتم،و مسلم بن الحجاج،و خلق من اقرانه،و عبد اللّه بن أحمد و أبو بکر بن أبی داود،و أبو عوانة الاسفراینی،و أبو بکر بن زیاد،و أحمد بن محمد بن أبی حمزة الذهبی،و محمد بن حمدون النیسابوریّ،و عدی بن عبد اللّه والد الحافظ أبی أحمد،و موسی

ابن العباس الجوینی،و محمد بن الحسین القطان،و الحسن بن محمد الدارکی،و خلق کثیر،و ابن سابق شیخه هو محمد بن سعید بن سابق.

و ذکر سعید بن عمرو البرذعی:أن أبا زرعة قال:لا أعلم صفا لی رباط یوم قط،اما سرت⁽¹⁾فأردت العباس بن الولید ابن مزید،و أما عسقلان فأردت محمد بن أبی السری،و أما قزوین فمحمد بن سعید بن سابق.

قال ابن أبی حاتم:فروخ جد أبی زرعة هو مولی عیاش ابن مطرف القرشی.

قال أبو بکر الخطیب:سمع أبو زرعة من مسلم بن ابراهیم،و أبی نعیم،و قبیصة،و أبی الولید،و یحیی بن بکیر.

قال:و کان اماما ربانیا،حافظا،متقنا،مکثرا،جالس أحمد بن حنبل و ذاکره.

و حدث عنه من أهل بغداد ابراهیم الحربی و عبد اللّه بن

أحمد،و قاسم المطرز.

قال تمام الرازی:أنبا جعفر بن محمد الکندی:ثنا أبو زرعة الدمشقی قال:قدم علینا جماعة من أهل الری دمشق قدیما منهم:أبو یحیی فرخویه،فلما انصرفوا فیما أخبرنی غیر واحد،منهم أبو حاتم الرازی رأوا هذا الفتی قد کاس⁽¹⁾، یعنی أبا زرعة الرازی،فقالوا له:نکنیک بکنیة أبی زرعة الدمشقی ثم لقینی أبو زرعة الرازی بدمشق،و کان یذکر لی هذا الحدیث و یقول:بکنیتک اکتنیت.

قال أبو عبد اللّه بن بطة:سمعت النجار،سمعت عبد اللّه بن أحمد یقول:لما ورد علینا ابو زرعة،نزل عندنا،فقال لی أبی:

یا بنی قد اعتضت بنوافلی مذاکرة هذا الشیخ.

و قال صالح بن محمد جزرة:سمعت ابا زرعة یقول:کتبت عن ابراهیم بن موسی الرازی مائة ألف حدیث،و عن أبی بکر ابن أبی شیبة مائة الف،فقلت له:بلغنی أنک تحفظ مائة الف حدیث تقدر ان تملی علی الف حدیث من حفظ؟قال:لا

و لکن إذا القی علی عرفت.

قال عبد الرحمن بن أبی حاتم قلت لابی زرعة تجوز ما کتبت عن ابراهیم بن موسی مائة الف؟قال:مائة الف کثیر، قلت فخمسین الفا؟قال:نعم و ستین و سبعین الفا،حدثنی من عد کتاب الوضوء و الصلوة فبلغ ثمانیة عشر الف حدیث.

و قال أبو عبد اللّه بن مندة الحافظ:سمعت أبا العباس محمد ابن جعفر بن حمکویه بالری یقول:سئل ابو زرعة عن رجل حلف بالطلاق أن ابا زرعة یحفظ مائتی الف حدیث هل حنث؟فقال:لا،ثم قال ابو زرعة:أحفظ مائتی الف حدیث کما یحفظ الانسان قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ ،و فی المذاکرة ثلث مائة الف حدیث،هذه حکایة مرسلة،و حکایة صالح جزرة أصح، روی الخطیب هذه من عبد اللّه بن احمد السوذرجانی،أنه سمع ابن مندة یقول ذلک.

قال الحافظ ابو أحمد بن عدی:سمعت أبی یقول:کنت بالری و أنا غلام فی البزازین،فحلف رجل بالطلاق من امرأته ان ابا زرعة یحفظ مائة الف حدیث،فذهب قوم انا

فیهم الی أبی زرعة فسئلناه،فقال:ما حمله علی الحلف بالطلاق؟ قیل قد جری الان منه ذلک،فقال ابو زرعة:لیمسک امرأته فانها لم تطلق علیه.

و قال ابن عدی:سمعت الحسن بن عثمان التستری،سمعت ابا زرعة یقول:کل شیء قال الحسن قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم،وجدت له أصلا الا اربعة احادیث.

و قال ابن أبی حاتم:قال ابو زرعة:عجبت ممن یفتی فی مسائل الطلاق یحفظ اقل من مائة الف حدیث.

و قال ابن أبی شیبة:ما رأیت احفظ من أبی زرعة.

و قال ابو عبد اللّه الحاکم:سمعت ابا جعفر محمد بن احمد الرازی یقول:سمعت محمد بن مسلم بن وارة،قال:کنت عند اسحاق بنیسابور،فقال رجل من العراق:سمعت احمد بن حنبل یقول:صح من الحدیث سبعمائة ألف حدیث و کسر و هذا الفتی یعنی أبا زرعة قد حفظ ستمائة ألف حدیث.

قلت:أبو جعفر لیس بثقة.

ابن عدی سمعت أحمد بن محمد بن سعید،حدثنی

الحضرمی،سمعت أبا بکر ابن أبی شیبة و قیل له من أحفظ من رأیت؟قال:ما رأیت أحفظ من أبی زرعة الرازی.

ابن المقری أنبأنا عبد اللّه بن محمد بن جعفر القزوینی، سمعت محمد بن اسحاق الصاغانی،یقول:أبو زرعة یشبه بأحمد بن حنبل.

و قال علی بن الحسین بن الجنید:ما رأیت أحدا أعلم بحدیث مالک من أبی زرعة،و کذلک سائر العلوم.

قال ابن أبی حاتم:سئل أبی عن أبی زرعة؟فقال:امام.

قال عمر بن محمد بن اسحاق القطان:سمعت عبد اللّه بن أحمد بن حنبل،سمعت أبی یقول:ما جاوز الجسر أحد أفقه من اسحاق بن راهویه.و لا أحفظ من أبی زرعة.

ابن عدی سمعت أبا یعلی الموصلی یقول:ما سمعنا یذکر أحد فی الحفظ الا کان اسمه اکبر من رؤیته الا أبو زرعة الرازی.فان مشاهدته کانت أعظم من اسمه،و کان قد جمع حفظ الابواب و الشیوخ و التفسیر،کتبنا باملائه بواسط ستة آلاف حدیث.

و قال صالح جزرة:حدثنا سلمة بن شبیب،حدثنی الحسن ابن محمد ابن امین،حدثنا زهیر،حدثتنا أم عمرو بنت شمر، سمعت سوید ابن غفلة یقول:و اعیس عین یرید حور عین قال صالح:فألقیت هذا علی أبی زرعة فبقی متعجبا،فقال:

أنا أحفظ فی القراءات عشرة آلاف حدیث،قلت:فتحفظ هذا؟قال:لا.

ابن عدی،سمعت الحسن بن عثمان،سمعت ابن وارة، سمعت اسحاق بن راهویه،یقول:کل حدیث لا یعرفه أبو زرعة الرازی فلیس له أصل.

و قال الحاکم:سمعت الفقیه أبا حامد أحمد بن محمد، سمعت أبا العباس الثقفی یقول:لما انصرف قتیبة بن سعید الی الری،سألوه أن یحدثهم،فقال:احدثکم بعد أن حضر مجلسی أحمد،و ابن معین،و ابن المدینی،و أبو بکر بن أبی شیبة،قالوا له:فان عندنا غلاما یسرد کل ما حدثت به مجلسا مجلسا قم یا أبا زرعة،قال:فقام،فسرد کل ما حدث به قتیبة فحدثهم قتیبة.

قال سعید بن عمرو الحافظ:سمعت أبا زرعة یقول:دخلت البصرة فحضرت سلیمان الشاذکونی فی یوم الجمعة،فروی حدیثا فرددت علیه،ثم قال:حدثنا ابن أبی عتیبة،عن أبیه عن سعید بن ابراهیم،عن نافع،عن ابن جبیر،عن أبیه،قال:

لا حلف فی الاسلام.

فقلت:هذا وهم،انما هو سعد عن أبیه،عن جبیر.

قال:من یقول هذا؟ قلت:حدثنا ابراهیم بن موسی،أنبا ابن أبی عتیبة.

فغضب،ثم قال لی:ما تقول فی من جعل الاذان مکان الاقامة؟ قلت:یعید.

قال:من قال هذا؟ قلت:الشعبی.

قال من عن الشعبی؟ قلت:ثنا قبیصة،عن سفیان،عن جابر،عن الشعبی.

قال:و من غیر هذا؟

قلت:ابراهیم،حدثنا أبو نعیم،حدثنا منصور بن أبی الاسود،عن مغیرة،عنه.

قال:أخطأت.

قلت:حدثنا أبو نعیم،حدثنا جعفر الاحمر،حدثنا مغیرة عنه.

قال:أخطأت.

قلت:أنا أبو نعیم،حدثنا أبو کدینة،عن مغیرة.

قال:أصبت.

ثم قال أبو زرعة:اشتبه علی،و کتبت هذه الاحادیث الثلاثة عن أبی نعیم،فما طالعتها منذ کتبتها.

ثم قال:و ایش غیر هذا؟ قلت:معاذ بن هشام،عن أشعث،عن الحسن.

قال:هذا سرقته،و صدق،کان ذاکرنی به رجل ببغداد، فحفظته عنه.

قال أبو علی جزرة:قال أبو زرعة:مر بنا الی سلیمان الشاذکونی نذاکره،قال:فذهبنا،فما زال یذاکره،حتی عجز

الشاذکونی عن حفظه،فلما أعیاه،القی حدیثا من حدیث الرازیین فلم یعرفه أبو زرعة،فقال سلیمان:یا سبحان اللّه حدیث بلدک هذا مخرجه من عندکم،و أبو زرعة ساکت و یری من حضر انه قد عجز،فلما خرجنا رأیت أبا زرعة قد اغتم و یقول:لا أدری من این جاء بهذا؟فقلت له:وضعه فی الوقت کی تعجز و تخجل،قال:هکذا؟قلت:نعم،فسری عنه.

ابن عدی سمعت مخلد بن ابراهیم المقری،سمعت فضلک الصائغ یقول:دخلت المدینة،فصرت الی باب أبی مصعب، فخرج الی شیخ مخضوب و کنت ناعسا،فحرکنی و قال:یا مردک من أنت أی شیء تنام؟قلت:أصلحک اللّه أنا من الری من بعض شاکردی أبی زرعة.

قال:و دخلت علی الربیع بمصر،فقال:من این؟قلت:

من الری،قال:ترکت أبا زرعة و جئت،ان أبا زرعة آیة، و ان اللّه تعالی إذا جعل انسانا آیة أبانه من شکله حتی لا یکون له ثان.

قال ابن أبی حاتم:سمعت یونس ابن عبد الاعلی،یقول:

ما رأیت أکثر تواضعا من أبی زرعة،هو و أبو حاتم اماما خراسان.

و قال یوسف المنایحی:سمعت عبد اللّه بی محمد القزوینی القاضی،یقول:حدثنا یونس بن عبد الاعلی یوما فقال:حدثنی أبو زرعة،فقیل له:من هذا؟فقال:ان أبا زرعة اشهر فی الدنیا من الدنیا.

ابن أبی حاتم حدثنا الحسن بن احمد،سمعت احمد بن حنبل یدعو اللّه لابی زرعة،و سمعت عبد الواحد بن غیاث یقول ما رأی ابو زرعة مثل نفسه.

سعید بن عمرو البرذعی،سمعت محمد بن یحیی،یقول:

لا یزال المسلمون بخیر ما أبقی اللّه لهم مثل أبی زرعة یعلم⁽¹⁾الناس،و ما کان اللّه لیترک الارض الا و فیها مثل أبی زرعة یعلم الناس ما جهلوه.

علقها ابن أبی حاتم،عن سعید بن عدی،حدثنا احمد بن محمد بن سلیمان القطان،أنبأنا ابو حاتم الرازی،حدثنی ابو

زرعة عبید اللّه،و ما خلف بعده مثله علما و فهما،و لا أعلم من المشرق و المغرب من کان یفهم هذا الشیطان مثله.

ابن عدی سمعت القاسم بن صفوان،سمعت ابا حاتم،یقول أزهد من رأیت اربعة:آدم بن أبی یاس،و ثابت بن محمد الزاهد،و ابو زرعة الرازی،و ذکر آخر.

قال النّسائی:أبو زرعة الرازی ثقة.

و قال أبو نعیم بن عدی:سمعت ابن خراش،یقول:کان بینی و بین أبی زرعة موعد أن ابکر علیه فاذاکره فبکرت علیه، فمررت بأبی حاتم و هو قاعد،فأجلسنی معه یذاکرنی حتی أضحی النهار،فقلت بینی و بین أبی زرعة موعد،فجئت الی أبی زرعة و الناس منکبین علیه،فقال لی:تأخرت عن الموعد، قلت بکرت فمررت بهذا المسترشد،فدعانی فرحمته لوحدته و هو أعلی اسنادا منک،و صرت أنت بالدست.

أو کما قال أبو العباس السراج:أنبا محمد بن مسلم بن وارة،قال:رأیت ابا زرعة فی المنام فقلت له ما حالک؟قال:

أحمد اللّه علی الاحوال کلها،انی حضرت فوقفت بین یدی اللّه

فقال لی:یا عبید اللّه لم تذرعت⁽¹⁾فی القول فی عبادی؟قلت یا رب انهم حاولوا دینک،فقال:صدقت،ثم اتی بطاهر الخلقانی فاستعدیت علیه،الی ربی فضرب الحد علیه مائة،ثم امر به الی الحبس،ثم قال:ألحقوا عبید اللّه بأصحابه بأبی عبد اللّه،و أبی عبد اللّه،و أبی عبد اللّه:سفیان،و مالک،و أحمد بن حنبل.

رواها عن ابن وارة ایضا ابن أبی حاتم،و أبو القاسم بن أخی أبی زرعة.

قال ابو جعفر محمد بن علی،و راق أبی زرعة: حضرنا أبا زرعة بمارستان،و هو فی السوق⁽²⁾،و عنده ابو حاتم،و ابن وارة،و المنذر بن شاذان،و غیرهم،فذکروا حدیث التلقین:

(لقنوا موتاکم لا اله الا اللّه)و استحیوا من أبی زرعة ان یلقنوه فقالوا تعالوا نذکر الحدیث، فقال ابن وارة:حدثنا أبو عاصم حدثنا عبد الحمید بن جعفر،عن صالح،و جعل یقول ابن أبی .

و لم یجاوزه،و قال ابو حاتم:حدثنا بندار،حدثنا ابو عاصم، عن عبد الحمید بن جعفر،و لم یجاوز،و الباقون سکتوا،

فقال ابو زرعة و هو فی السوق:حدثنا بندار،أنبا ابو عاصم،حدثنا عبد الحمید،عن صالح بن أبی عریب،عن کثیر بن مرة،عن معاذ بن جبل،قال:قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: (من کان آخر کلامه لا اله الا اللّه دخل الجنة)و توفی رحمه اللّه تعالی.

رواها ابو عبد اللّه الحاکم،و غیره،عن أبی بکر محمد ابن عبد اللّه الوراق الرازی،عن أبی جعفر بهذا.

قال ابو الحسین بن المنادی،و أبو سعید بن یونس:توفی ابو زرعة الرازی فی آخر یوم من سنة اربع و ستین و مائتین، و مولده کان فی سنة مائتین.

و أما الحاکم فقال فی ترجمة أبی الحسین محمد بن علی بن محمد بن مهدی الرازی المعمر:هذا الشیخ عندی صدوق فانه قال:رأیت ابا زرعة الرازی،فقلت له:کیف رأیته؟فقال أسود اللحیة نحیف اسمر،و هذه صفة أبی زرعة،فانه توفی

و هو ابن ست و خمسین سنة.

قلت:احسب ابا عبد اللّه و هم فی مقدار سن أبی زرعة، فانه قد ارتحل بنفسه و سمع من قبیصة و أبی نعیم،و الظاهر أنه ولد سنة مائتین،و اللّه اعلم.

و قد ذکر الحاکم فی کتاب الجامع لذکر أئمة الاعصار المزکین لرواة الاخبار:سمعت عبد اللّه بن محمد بن موسی، سمعت احمد بن محمد بن سلیمان الرازی الحافظ یقول:ولد ابو زرعة سنة اربع و تسعین و مائة و ارتحل من الری و هو ابن ثلث عشرة سنة،و أقام بالکوفة عشرة اشهر ثم رجع الی الری ثم خرج فی رحلته الثانیة،و غاب عن وطنه اربع عشرة سنة، و جلس للتحدیث و هو ابن اثنتین و ثلثین سنة،قال:و توفی سنة ستین و مائتین و هو ابن اربع و ستین سنة.

قلت:و هذا القول خطاء فی وفاته و الصحیح ما مر.

و ذکر ابراهیم حرب العسکری:انه رأی ابا زرعة الرازی و هو یؤم الملئکة فی السماء الرابعة،فقلت:بما نلت هذه المنزلة؟قال:برفع الیدین فی الصلوة عند الرکوع و عند

الرفع منه.

و قال اسحاق بن ابراهیم بن عبد الحمید القرشی:سمعت عبد اللّه بن احمد یقول:ذاکرت أبی لیلة الحفاظ،فقال:یا بنی قد کان الحفظ عندنا،ثم تحول الی خراسان الی هؤلاء الشباب الاربعة،قلت:من هم؟قال:ابو زرعة ذاک الرازی،و محمد بن اسماعیل ذاک البخاری،و عبد اللّه بن عبد الرحمن ذاک السمرقندی،و الحسن بن شجاع ذاک البلخی،قلت:یا أبت فمن أحفظ هؤلاء؟قال:أما أبو زرعة فأسردهم،و أما البخاری فأعرفهم،و أما عبد اللّه یعنی الدارمی فأتقنهم،و أما ابن شجاع فأجمعهم للابواب.

قال الحاکم:أنبا ابو حاتم الرازی،سمعت ابا محمد بن أبی حاتم،سمعت أبا زرعة یقول:بینا انا قائم اصلی و أنا اقرأ:

(وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) . (فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ) الآیة⁽¹⁾،فوقفت متعجبا من هذا الوعید ساعة،و رجعت الی اول الآیة ثلث مرات،فلما کانت المرة