اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

ذکر الخبر عن اصحاب الکهف

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

و کان اصحاب الکهف فتیة آمنوا بربهم، کما وصفهم الله عز و جل به من صفتهم فی القرآن المجید، فقال لنبیه محمد ص: « أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ اَلْکَهْفِ وَ اَلرَّقِیمِ کٰانُوا مِنْ آیٰاتِنٰا عَجَباً » . و الرقیم هو الکتاب الذی کان القوم الذین منهم کان الفتیه، کتبوه فی لوح بذکر خبرهم و قصصهم، ثم جعلوه علی باب الکهف الذی اووا الیه، او نقروه فی الجبل الذی اووا الیه، او کتبوه فی لوح و جعلوه فی صندوق خلفوه عندهم، إِذْ أَوَی الفتاه إِلَی اَلْکَهْفِ . و کان عدد الفتیه-فیما ذکر ابن عباس- سبعه، و ثامنهم کلبهم. حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا عبد الرحمن، قال: حدثنا إسرائیل، عن سماک، عن عکرمه، عن ابن عباس: « مٰا یَعْلَمُهُمْ إِلاّٰ قَلِیلٌ » ، قال: انا من القلیل، کانوا سبعه. حدثنا بشر، قال: حدثنا یزید، قال: حدثنا سعید، عن قتادة، قال: ذکر لنا ان ابن عباس کان یقول: انا من أولئک القلیل الذین استثنی الله تعالی، کانوا سبعة وَ ثٰامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ

قال: و کان اسم احدهم-و هو الذی کان یلی شرا الطعام لهم، الذی ذکره الله عنهم انهم قالوا اذهبوا من رقدتهم: « فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی اَلْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ » . حدثنی عبد الله بن محمد الزهری، قال: حدثنا سفیان، عن مقاتل: « فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی اَلْمَدِینَةِ » - اسمه یمنیخ. و اما ابن إسحاق فانه قال-فیما حدثنا به ابن حمید- قال: حدثنا سلمه، عنه: اسمه یملیخا. و کان ابن إسحاق یقول: کان عدد الفتیه ثمانیة، فعلی قوله کان کلبهم تاسعهم و کان-فیما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق- یسمیهم فیقول: کان احدهم-و هو اکبرهم و الذی کلم الملک عن سائرهم- مکسملینا، و الآخر محسملینا، و الثالث یملیخا، و الرابع مرطوس، و الخامس کسوطونس، و السادس بیرونس، و السابع رسمونس، و الثامن بطونس، و التاسع قالوس و کانوا احداثا. و قد حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن عبد الله بن ابی نجیح، عن مجاهد، قال: لقد حدثت انه کان علی بعضهم من حداثة أسنانهم وضح الورق و کانوا من قوم یعبدون الأوثان من الروم، فهداهم الله للإسلام، و کانت شریعتهم شریعه عیسی فی قول جماعه من سلف علمائنا

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا الحکم بن بشیر، قال: حدثنا عمرو- یعنی ابن قیس الملائی- فی قوله: « أَنَّ أَصْحٰابَ اَلْکَهْفِ وَ اَلرَّقِیمِ » ، کانت الفتیه علی دین عیسی بن مریم ص علی الاسلام، و کان ملکهم کافرا و کان بعضهم یزعم ان امرهم و مصیرهم الی الکهف کان قبل المسیح، و ان المسیح اخبر قومه خبرهم، فان الله عز و جل ابتعثهم من رقدتهم بعد ما رفع المسیح، فی الفتره بینه و بین محمد ص، و الله اعلم ای ذلک کان. فاما الذی علیه علماء اهل الاسلام فعلی ان امرهم کان بعد المسیح. فاما انه کان فی ایام ملوک الطوائف، فان ذلک مما لا یدفعه دافع من اهل العلم باخبار الناس القدیمه. و کان لهم فی ذلک الزمان ملک یقال له: دقینوس، یعبد الأصنام- فیما ذکر عنه-فبلغه عن الفتیه خلافهم ایاه فی دینه، فطلبهم فهربوا منه بدینهم، حتی صاروا الی جبل لهم یقال له-فیما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن عبد الله بن ابی نجیح، عن مجاهد، عن ابن عباس- نیحلوس. و کان سبب ایمانهم و خلافهم به قومهم-فیما حدثنا الحسن بن یحیی، قال: حدثنا عبد الرزاق، قال: حدثنا معمر، قال: أخبرنی اسماعیل بن سدوس، - انه سمع وهب بن منبه یقول: جاء حواری عیسی بن مریم الی مدینه اصحاب الکهف، فاراد ان یدخلها، فقیل له: ان علی بابها صنما لا یدخلها احد الا سجد له، فکره ان یدخلها، فاتی حماما، و کان فیه قریبا من تلک المدینة، فکان یعمل فیه، یؤاجر نفسه من صاحب الحمام. و رای صاحب الحمام فی حمامه البرکه، و در علیه الرزق، فجعل یعرض علیه الاسلام و جعل یسترسل الیه و علقه فتیة من اهل المدینة و جعل یخبرهم

خبر السماء و الارض و خبر الآخرة، حتی آمنوا به و صدقوه، و کانوا علی مثل حاله فی حسن الهیئة، و کان یشرط علی صاحب الحمام ان اللیل لی، لا تحول بینی و بین الصلاة إذا حضرت فکان علی ذلک حتی جاء ابن الملک بامرأة، فدخل بها الحمام، فعیره الحواری، فقال: أنت ابن الملک و تدخل و معک هذه الکذا! فاستحیا، فذهب فرجع مره اخری، فقال له مثل ذلک، و سبه و انتهره، و لم یلتفت حتی دخل، و دخلت معه المرأة فماتا فی الحمام جمیعا، فاتی الملک فقیل له: قتل صاحب الحمام ابنک. فالتمس فلم یقدر علیه فهرب قال من کان یصحبه: فسموا الفتیه، فالتمسوا فخرجوا من المدینة، فمروا بصاحب لهم فی زرع له، و هو علی مثل امرهم فذکروا انهم التمسوا، و انطلق معهم و معه الکلب، حتی آواهم اللیل الی الکهف، فدخلوه فقالوا: نبیت هاهنا اللیلة ثم نصبح ان شاء الله، فترون رأیکم فضرب علی آذانهم، فخرج الملک فی اصحابه یتبعونهم، حتی وجدوهم قد دخلوا الکهف، فکلما اراد رجل ان یدخل ارعب، فلم یطق احد ان یدخل، فقال قائل: ا لیس لو کنت قدرت علیهم قتلتهم؟ قال: بلی، قال: فابن علیهم باب الکهف، فدعهم فیه یموتوا عطشا و جوعا. ففعل فغبروا-بعد ما بنی علیهم باب الکهف- زمانا بعد زمان. ثم ان راعیا ادرکه المطر عند الکهف، فقال: لو فتحت هذا الکهف فادخلته غنمی من المطر! فلم یزل یعالجه حتی فتح ما ادخل فیه، و رد الله الیهم ارواحهم فی اجسادهم من الغد حین أصبحوا، فبعثوا احدهم بورق یشتری لهم طعاما، فکلما اتی باب مدینتهم رای شیئا ینکره، حتی دخل علی رجل، فقال: بعنی بهذه الدراهم طعاما، قال: و من این لک هذه الدراهم! قال: خرجت و اصحاب لی أمس، فآوانا اللیل حتی أصبحوا، فأرسلونی، فقال:

هذه الدراهم کانت علی عهد الملک فلان فانی لک بها! فرفعه الی الملک- و کان ملکا صالحا-فقال: من این لک هذه الورق؟ قال: خرجت انا و اصحاب لی أمس حتی أدرکنا اللیل فی کهف کذا و کذا، ثم أمرونی ان اشتری لهم طعاما قال: و این أصحابک؟ قال: فی الکهف، قال: فانطلقوا معه حتی أتوا باب الکهف، فقال: دعونی ادخل الی اصحابی قبلکم، فلما راوه و دنا منهم ضرب علی اذنه و آذانهم، فجعلوا کلما دخل رجل ارعب، فلم یقدروا علی ان یدخلوا الیهم، فبنوا عندهم کنیسه، و اتخذوها مسجدا یصلون فیه. حدثنا الحسن بن یحیی، قال: حدثنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة، عن عکرمه، قال: کان اصحاب الکهف أبناء ملوک الروم، رزقهم الله الاسلام، فتفردوا بدینهم، و اعتزلوا قومهم، حتی انتهوا الی الکهف، فضرب الله علی سمخانهم فلبثوا دهرا طویلا، حتی هلکت امتهم، و جاءت أمه مسلمه، و کان ملکهم مسلما، و اختلفوا فی الروح و الجسد، فقال قائل: تبعث الروح و الجسد جمیعا، و قال قائل: تبعث الروح، و اما الجسد فتأکله الارض، فلا یکون شیئا فشق علی ملکهم اختلافهم، فانطلق فلبس المسوح، و جلس علی الرماد، ثم دعا الله عز و جل، فقال: یا رب، قد تری اختلاف هؤلاء، فابعث لهم ما یبین لهم، فبعث الله اصحاب الکهف، فبعثوا احدهم یشتری لهم طعاما، فدخل السوق، فجعل ینکر الوجوه و یعرف الطرق، و یری الایمان بالمدینة ظاهرا، فانطلق و هو مستخف، حتی اتی رجلا یشتری منه طعاما، فلما نظر الرجل الی الورق أنکرها-قال: حسبت انه قال: کأنها اخفاف الربع-یعنی الإبل الصغار-قال له الفتی: ا لیس ملککم فلان؟ قال: بل ملکنا فلان، فلم یزل ذلک بینهما حتی رفعه الی الملک، فسأله فاخبره الفتی خبر اصحابه، فبعث الملک فی الناس، فجمعهم فقال: انکم قد اختلفتم فی الروح و الجسد،

و ان الله عز و جل قد بعث لکم آیه، فهذا رجل من قوم فلان-یعنی ملکهم الذی مضی-فقال الفتی: انطلقوا بی الی اصحابی، فرکب الملک، و رکب معه الناس، حتی انتهی الی الکهف، فقال الفتی: دعونی ادخل الی اصحابی، فلما ابصرهم ضرب الله علی اذنه و علی آذانهم، فلما استبطئوه دخل الملک و دخل الناس معه، فإذا اجساد لا ینکرون منها شیئا غیر انها لا ارواح فیها. فقال الملک: هذه آیه بعثها الله لکم. قال قتادة: و غزا ابن عباس مع حبیب بن مسلمه، فمروا بالکهف، فإذا فیه عظام، فقال رجل: هذه عظام اصحاب الکهف، فقال ابن عباس: لقد ذهبت عظامهم منذ اکثر من ثلاثمائة سنه. قال ابو جعفر: فکان منهم:

یونس بن متی

ذکر من قال ذلک: حدثنی الحارث، قال: حدثنا الحسن الاشیب، قال: سمعت أبا هلال محمد بن سلیم، قال: حدثنا شهر بن حوشب، قال: أتاه جبریل ع -یعنی یونس- و قال: انطلق الی اهل نینوی، فانذرهم ان العذاب قد حضرهم قال: التمس دابه، قال: الأمر اعجل من ذلک، قال: التمس حذاء، قال: الأمر اعجل من ذلک، قال: فغضب، فانطلق الی السفینة فرکب، فلما رکب احتبست السفینة لا تقدم و لا تأخر قال: فساهموا قال: فسهم، فجاء الحوت یبصبص بذنبه، فنودی الحوت: أیا حوت، انا لم نجعل یونس لک رزقا، انما جعلناک له حرزا و مسجدا، فالتقمه الحوت، فانطلق به من ذلک المکان حتی مر به علی الأیلة، ثم انطلق حتی مر به علی دجلة، ثم انطلق به حتی القاه فی نینوی. حدثنی الحارث، قال: حدثنا الحسن، قال: حدثنا ابو هلال، قال: حدثنا شهر بن حوشب، عن ابن عباس، قال: انما کانت رساله یونس بعد ما نبذه الحوت. و قال آخرون: کان ذلک منه بعد دعائه من ارسل الیهم الی ما امره الله بدعائهم الیه، و تبلیغه إیاهم رساله ربه، و لکنه وعدهم نزول ما کان حذرهم من باس الله فی وقت وقته لهم، ففارقهم إذ لم یتوبوا و لم یراجعوا طاعه الله و الایمان، فلما أظل القوم عذاب الله، فغشیهم-کما وصف الله فی تنزیله- تابوا الی الله، فرفع الله عنهم العذاب، و بلغ یونس سلامتهم و ارتفاع العذاب الذی کان وعدهموه، فغضب من ذلک، و قال: وعدتهم وعدا، فکذب وعدی! فذهب مغاضبا ربه، و کره الرجوع الیهم و قد جربوا علیه الکذب

ذکر بعض من قال ذلک: حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن یزید بن زیاد، عن عبد الله بن ابی سلمه، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس، قال: بعثه الله تعالی-یعنی یونس- الی اهل قریته، فردوا علیه ما جاءهم به، و امتنعوا منه، فلما فعلوا ذلک اوحی الله الیه: انی مرسل علیهم العذاب فی یوم کذا و کذا، فاخرج من بین اظهرهم فاعلم قومه الذی وعدهم الله من عذابه إیاهم، فقالوا: ارمقوه، فان هو خرج من بین أظهرکم فهو و الله کائن ما وعدکم فلما کانت اللیلة التی وعدوا العذاب فی صبیحتها ادلج وراءه القوم، فحذروا فخرجوا من القریة الی براز من ارضهم، و فرقوا بین کل دابه و ولدها، ثم عجوا الی الله و استقالوه فاقالهم و تنظر یونس الخبر عن القریة و أهلها حتی مر به مار، فقال: ما فعل اهل القریة؟ فقال: فعلوا ان نبیهم لما خرج من بین اظهرهم عرفوا انه صدقهم ما وعدهم من العذاب، فخرجوا من قریتهم الی براز من الارض، و فرقوا بین کل ذات ولد و ولدها، ثم عجوا الی الله و تابوا الیه، فقبل منهم، و اخر عنهم العذاب قال: فقال یونس عند ذلک و غضب: و الله لا ارجع الیهم کذابا ابدا، وعدتهم العذاب فی یوم، ثم رد عنهم! و مضی علی وجهه مغاضبا لربه فاستزله الشیطان. حدثنی المثنی بن ابراهیم، قال: حدثنا إسحاق بن الحجاج، قال: حدثنا عبد الله بن ابی جعفر، عن ابیه، عن الربیع بن انس، قال: حدثنا رجل قد قرأ القرآن فی صدره فی اماره عمر بن الخطاب، فحدث عن قوم یونس حیث انذر قومه فکذبوه، فاخبرهم انه مصیبهم العذاب و فارقهم، فلما رأوا ذلک و غشیهم العذاب، لکنهم خرجوا من مساکنهم، و صعدوا

فی مکان رفیع، و انهم جاروا الی ربهم، و دعوه مخلصین له الدین ان یکشف عنهم العذاب، و ان یرجع الیهم رسولهم، قال: ففی ذلک انزل الله تعالی: « فَلَوْ لاٰ کٰانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِیمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ اَلْخِزْیِ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ مَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ » . فلم یکن قریه غشیها العذاب ثم امسک عنها الا قوم یونس خاصه، فلما رای ذلک یونس، لکنه ذهب عاتبا علی ربه، و انطلق مغاضبا، و ظن ان لن یقدر علیه، حتی رکب سفینه، فأصاب أهلها عاصف من الریح فقالوا: هذه بخطیئة احدکم و قال یونس- و قد عرف انه هو صاحب الذنب: هذه بخطیئتی، فالقونی فی البحر و انهم أبوا علیه حتی أفاضوا بسهامهم، « فَسٰاهَمَ فَکٰانَ مِنَ اَلْمُدْحَضِینَ » ، فقال لهم: قد أخبرتکم ان هذا الأمر بذنبی و انهم أبوا علیه ان یلقوه فی البحر، حتی أفاضوا بسهامهم الثانیه، « فَکٰانَ مِنَ اَلْمُدْحَضِینَ » فقال لهم: قد أخبرتکم ان هذا الأمر بذنبی، و انهم أبوا علیه ان یلقوه فی البحر حتی أفاضوا بسهامهم الثالثه، « فَکٰانَ مِنَ اَلْمُدْحَضِینَ » فلما رای ذلک القی نفسه فی البحر، و ذلک تحت اللیل، فابتلعه الحوت « فَنٰادیٰ فِی اَلظُّلُمٰاتِ » - و عرف الخطیئة- « أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ اَلظّٰالِمِینَ » و کان قد سبق له من العمل الصالح، فانزل الله فیه فقال: « فَلَوْ لاٰ أَنَّهُ کٰانَ مِنَ اَلْمُسَبِّحِینَ لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ » ، و ذلک ان العمل الصالح یرفع صاحبه إذا عثر، « فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ » و القی علی ساحل البحر، و انبت الله علیه شجره من یقطین-و هی فیما ذکر-شجره القرع یتقطر علیه

من اللبن، حتی رجعت الیه قوته ثم رجع ذات یوم الی الشجرة فوجدها قد یبست، فحزن و بکی علیها، فعوتب فقیل له: ا حزنت علی شجره، و بکیت علیها و لم تحزن علی مائه الف او زیاده اردت هلاکهم جمیعا! ثم ان الله اجتباه من الضلالة، فجعله من الصالحین، ثم امر ان یاتی قومه و یخبرهم ان الله قد تاب علیهم فعمد الیهم، حتی لقی راعیا، فسأله عن قوم یونس و عن حالهم، و کیف هم؟ فاخبره انهم بخیر، و انهم علی رجاء ان یرجع الیهم رسولهم، فقال له: فاخبرهم انی قد لقیت یونس. فقال: لا استطیع الا بشاهد، فسمی له عنزا من غنمه، فقال: هذه تشهد لک انک قد لقیت یونس، قال: و ما ذا؟ قال: و هذه البقعة التی أنت فیها تشهد لک انک قد لقیت یونس قال: و ما ذا؟ قال: و هذه الشجرة تشهد لک انک قد لقیت یونس و انه رجع الراعی الی قومه فاخبرهم انه لقی یونس فکذبوه و هموا به شرا، فقال: لا تعجلوا علی حتی اصبح، فلما اصبح غدا بهم الی البقعة التی لقی فیها یونس فاستنطقها، فاخبرته انه لقی یونس، و سال العنز، فاخبرتهم انه لقی یونس، و استنطقوا الشجرة، فاخبرتهم انه قد لقی یونس ثم ان یونس أتاهم بعد ذلک قال: « وَ أَرْسَلْنٰاهُ إِلیٰ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ » . حدثنی الحسین بن عمرو بن محمد العنقزی، قال: حدثنا ابی، عن إسرائیل، عن ابی إسحاق، عن عمرو بن میمون الأودی، قال: حدثنا ابن مسعود فی بیت المال، قال: ان یونس کان وعد قومه العذاب، و اخبرهم انه یأتیهم الی ثلاثة ایام، ففرقوا بین کل والده و ولدها، ثم خرجوا فجاروا الی الله، و استغفروه، فکف الله عنهم العذاب، و غدا یونس ینتظر العذاب، فلم یر شیئا، و کان من کذب و لم یکن له بینه قتل

فانطلق مغاضبا « فَنٰادیٰ فِی اَلظُّلُمٰاتِ » ، قال: ظلمه بطن الحوت، و ظلمه اللیل، و ظلمه البحر. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عمن حدثه عن عبد الله بن رافع، مولی أم سلمه زوج النبی ص، قال: سمعت أبا هریرة یقول: [ قال رسول الله ص: لما اراد الله حبس یونس فی بطن الحوت اوحی الله الی الحوت ان خذه و لا تخدش له لحما، و لا تکسر عظما، فأخذه، ثم هوی به الی مسکنه من البحر. فلما انتهی به الی اسفل البحر، سمع یونس حسا، فقال فی نفسه: ما هذا؟ فاوحی الله الیه و هو فی بطن الحوت: ان هذا تسبیح دواب البحر قال: فسبح و هو فی بطن الحوت، قال: فسمعت الملائکة تسبیحه، فقالوا: یا ربنا، انا لنسمع صوتا ضعیفا بأرض غریبه قال: ذلک عبدی یونس، عصانی فحبسته فی بطن الحوت فی البحر، قالوا: العبد الصالح الذی کان یصعد إلیک منه فی کل یوم و لیله عمل صالح! قال: نعم، قال: فشفعوا له عند ذلک فامر الحوت، فقذفه فی الساحل کما قال الله: « وَ هُوَ سَقِیمٌ » ، و کان سقمه الذی وصفه الله به، انه القاه الحوت علی الساحل کالصبی المنفوس، قد بشر اللحم و العظم] . حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن یزید ابن زیاد، عن عبد الله بن ابی سلمه، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس، قال: خرج به-یعنی الحوت-حتی لفظه فی ساحل البحر، فطرحه مثل الصبی المنفوس، لم ینقص من خلقه شیء. حدثنی یونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: حدثنی ابو صخر،

قال: أخبرنی ابن قسیط انه سمع أبا هریرة یقول: طرح بالعراء، فانبت الله علیه یقطینه، فقلنا: یا أبا هریرة، و ما الیقطینة؟ قال: شجره الدباء، هیأ الله له ارویه وحشیه، تاکل من حشاش الارض-او هشاش الارض-فتفشح علیه، فترویه من لبنها کل عشیه و بکره، حتی نبت. و مما کان أیضا فی ایام ملوک الطوائف:

ارسال الله رسله الثلاثة

الذین ذکرهم فی تنزیله، فقال: « وَ اِضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ اَلْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا اَلْمُرْسَلُونَ إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اِثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ » ، الآیات التی ذکر تعالی ذکره فی خبرهم. و اختلف السلف فی امرهم، فقال بعضهم: کان هؤلاء الثلاثة-الذین ذکرهم الله فی هذه الآیات، و قص فیها خبرهم- أنبیاء و رسلا ارسلهم الی بعض ملوک الروم، و هو انطیخس، و القریة التی کان فیها هذا الملک الذی ارسل الله الیه فیها هؤلاء الرسل أنطاکیة. ذکر من قال ذلک: حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: کان من حدیث 9 صاحب یس 9 -فیما حدثنا محمد بن إسحاق- قال: مما بلغه عن کعب الاحبار، و عن وهب بن منبه الیمانی، انه کان رجلا من اهل أنطاکیة، و کان اسمه حبیبا و کان یعمل الحریر، و کان رجلا سقیما قد اسرع فیه الجذام، و کان منزله عند باب من أبواب المدینة قاصیا، و کان مؤمنا ذا صدقه، یجمع کسبه إذا امسی-فیما یذکرون-فیقسمه نصفین، فیطعم نصفا عیاله، و یتصدق بنصف، فلم یهمه سقمه و لا عمله و لا ضعفه حین طهر قلبه، و استقامت فطرته، و کان بالمدینة التی هو بها، مدینه أنطاکیة، فرعون من الفراعنة یقال له انطیخس بن انطیخس بن انطیخس، یعبد الأصنام، صاحب شرک

فبعث الله المرسلین، و هم ثلاثة: صادق و صدوق و شلوم، فقدم الله الیه و الی اهل مدینته منهم اثنین، فکذبوهما، ثم عزز الله بثالث. و قال آخرون: بل کانوا من حواریی عیسی بن مریم، و لم یکونوا رسلا لله، و انما کانوا رسل عیسی بن مریم، و لکن ارسال عیسی بن مریم إیاهم، لما کان عن امر الله تعالی ذکره ایاه بذلک، اضیف إرساله إیاهم الی الله، فقیل: « إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اِثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ » . ذکر من قال ذلک: حدثنا بشر بن معاذ، قال: حدثنا یزید بن زریع، قال: حدثنا سعید، عن قتادة، قوله: « وَ اِضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ اَلْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا اَلْمُرْسَلُونَ إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اِثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ » قال: ذکر لنا ان عیسی بن مریم بعث رجلین من الحواریین الی أنطاکیة، مدینه بالروم، فکذبوهما، فاعزهما بثالث، « فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ » ، الآیة. رجع الحدیث الی حدیث ابن إسحاق، فلما دعته الرسل، و نادته بأمر الله، و صدعت بالذی امرت به، و عابت دینهم و ما هم علیه، قال اصحاب القریة لهم: « إِنّٰا تَطَیَّرْنٰا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ » قالت لهم الرسل: « طٰائِرُکُمْ مَعَکُمْ » ، ای اعمالکم، « أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ » فلما اجمع هو و قومه علی قتل الرسل بلغ ذلک حبیبا، و هو علی باب المدینة الأقصی، فجاء یسعی الیهم

یذکرهم الله، و یدعوهم الی اتباع المرسلین، فقال: « یٰا قَوْمِ اِتَّبِعُوا اَلْمُرْسَلِینَ. اِتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ » ای لا یسألونکم أموالکم علی ما جاءوکم به من الهدی، و هم لکم ناصحون فاتبعوهم تهتدوا بهداهم. حدثنا بشر بن معاذ، قال: حدثنا یزید: قال: حدثنا سعید، عن قتادة، قال: لما انتهی-یعنی حبیبا- الی الرسل، قال: هل تسألون علی هذا من اجر؟ قالوا: لا، فقال عند ذلک: « یٰا قَوْمِ اِتَّبِعُوا اَلْمُرْسَلِینَ. اِتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ » . رجع الحدیث الی حدیث ابن إسحاق: ثم ناداهم بخلاف ما هم علیه من عباده الأصنام، و اظهر لهم دینه و عباده ربه، و اخبرهم انه لا یملک نفعه و لا ضره غیره، فقال: « وَ مٰا لِیَ لاٰ أَعْبُدُ اَلَّذِی فَطَرَنِی وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ. أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً » الی قوله: « إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ » . ای آمنت بربکم، الذی کفرتم به، فاسمعوا قولی فلما قال لهم ذلک وثبوا علیه وثبه رجل واحد فقتلوه، و استضعفوه لضعفه و سقمه، و لم یکن احد یدفع عنه. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی ابن إسحاق، عن بعض اصحابه، ان عبد الله بن مسعود کان یقول: وطئوه بارجلهم، حتی خرج قصبه من دبره. و قال الله له: ادخل الجنه، فدخلها حیا یرزق فیها، قد اذهب الله عنه سقم الدنیا و حزنها و نصبها، فلما افضی الی رحمه الله و جنته و کرامته، قال: « یٰا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ بِمٰا غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ اَلْمُکْرَمِینَ » و غضب الله له لاستضعافهم ایاه غضبه لم یبق معها من القوم شیئا فعجل لهم النقمه بما استحلوا منه و قال: « وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ مٰا کُنّٰا مُنْزِلِینَ » ، یقول: ما کابدناهم بالجموع،

ای الأمر ایسر علینا من ذلک « إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ خٰامِدُونَ » فأهلک الله ذلک الملک و اهل أنطاکیة، فبادوا عن وجه الارض، فلم یبق منهم باقیه. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن الحسن ابن عماره، عن الحکم بن عتیبة، عن مقسم ابی القاسم، مولی عبد الله بن الحارث بن نوفل، عن مجاهد، عن عبد الله بن عباس، انه کان یقول: کان اسم صاحب یس حبیبا، و کان الجذام قد اسرع فیه. حدثنا ابن بشار، قال: حدثنا مؤمل، قال: حدثنا سفیان، عن عاصم الأحول، عن ابی مخلد، قال: کان اسم صاحب یس حبیب بن مری. و کان فیهم:

شمسون

و کان من اهل قریه من قری الروم، قد هداه الله لرشده، و کان قومه اهل أوثان یعبدونها فکان من خبره و خبرهم-فیما ذکر-ما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن المغیره بن ابی لبید، عن وهب بن منبه الیمانی: ان شمسون کان فیهم رجلا مسلما، و کانت أمه قد جعلته نذیره، و کان من اهل قریه من قراهم، کانوا کفارا یعبدون الأصنام، و کان منزله منها علی امیال غیر کثیره، و کان یغزوهم وحده و یجاهدهم فی الله، فیصیب منهم و فیهم حاجته، فیقتل و یسبی، و یصیب المال، و کان إذا لقیهم لقیهم بلحی بعیر لا یلقاهم بغیره، فإذا قاتلوه و قاتلهم، و تعب و عطش انفجر له من الحجر الذی مع اللحی ماء عذب فیشرب منه حتی یروی، و کان قد اعطی قوه فی البطش، و کان لا یوثقه حدید و لا غیره، و کان علی ذلک یجاهدهم فی الله و یغزوهم، و یصیب منهم حاجته، لا یقدرون منه علی شیء، حتی قالوا: لن تأتوه الا من قبل امراته، فدخلوا علی امراته، فجعلوا لها جعلا، فقالت: نعم انا اوثقه لکم، فاعطوها حبلا وثیقا، و قالوا: إذا نام فاوثقی یده الی عنقه حتی نأتیه فنأخذه فلما نام اوثقت یده الی عنقه بذلک الحبل، فلما هب جذبه بیده، فوقع من عنقه، فقال لها: لم فعلت؟ فقالت: اجرب به قوتک، ما رایت مثلک قط! فأرسلت الیهم انی قد ربطته بالحبل فلم اغن عنه شیئا، فأرسلوا إلیها بجامعه من حدید، فقالوا: إذا نام فاجعلیها فی عنقه، فلما نام جعلتها فی عنقه، ثم أحکمتها، فلما هب جذبها، فوقعت من یده و من عنقه، فقال لها: لم فعلت هذا؟ قالت: اجرب به قوتک، ما رایت مثلک فی الدنیا یا شمسون!

ا ما فی الارض شیء یغلبک! قال: لا، الا شیء واحد، قالت: و ما هو؟ قال: ما انا بمخبرک به، فلم تزل به تسأله عن ذلک- و کان ذا شعر کثیر- فقال لها: ویحک! ان أمی جعلتنی نذیره، فلا یغلبنی شیء ابدا، و لا یضبطنی الا شعری فلما نام اوثقت یده الی عنقه بشعر راسه، فاوثقه ذلک، و بعثت الی القوم، فجاءوا فاخذوه، فجدعوا انفه و أذنیه، و فقئوا عینیه، و وقفوه للناس بین ظهرانی المئذنة-و کانت مئذنه ذات أساطین، و کان ملکهم قد اشرف علیها بالناس لینظروا الی شمسون، و ما یصنع به-فدعا الله شمسون حین مثلوا به و وقفوه ان یسلطه علیهم، فامر ان یأخذ بعمودین من عمد المئذنة التی علیها الملک و الناس الذین معه فیجذبهما، فجذبهما فرد الله علیه بصره و ما أصابوا من جسده، و وقعت المئذنة بالملک و من علیها من الناس، فهلکوا فیها هدما

ذکر خبر جرجیس

و کان جرجیس- فیما ذکر- عبدا لله صالحا من اهل فلسطین، ممن ادرک بقایا من حواریی عیسی بن مریم، و کان تاجرا یکسب بتجارته ما یستغنی به عن الناس، و یعود بالفضل علی اهل المسکنه و انه تجهز مره الی ملک بالموصل، کما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن وهب بن منبه و غیره من اهل العلم: انه کان بالموصل داذانه، و کان قد ملک الشام کله، و کان جبارا عاتیا لا یطیقه الا الله تعالی و کان جرجیس رجلا صالحا من اهل فلسطین، و کان مؤمنا یکتم ایمانه فی عصبه معه صالحین، یستخفون بایمانهم، و کانوا قد أدرکوا بقایا من الحواریین فسمعوا منهم، و أخذوا عنهم و کان جرجیس کثیر المال، عظیم التجارة، عظیم الصدقه، فکان یاتی علیه الزمان یتلف ماله فی الصدقه حتی لا یبقی منه شیء، حتی یصیر فقیرا، ثم یضرب الضربه فیصیب مثل ماله أضعافا مضاعفه، فکانت هذه حاله فی المال و کان انما یرغب فی المال، و یعمره و یکسبه من اجل الصدقه، لو لا ذلک کان الفقر أحب الیه من الغنی. و کان لا یامن ولایه المشرکین علیه مخافه ان یؤذوه فی دینه، او یفتنوه عنه، فخرج یؤم ملک الموصل، و معه مال یرید ان یهدیه له، لئلا یجعل لأحد من تلک الملوک علیه سلطانا دونه، فجاءه حین جاءه، و قد برز فی مجلس له، و عنده عظماء قومه و ملوکهم، و قد اوقد نارا، و قرب أصنافا من اصناف العذاب الذی کان یعذب به من خالفه، و قد امر بصنم یقال له: افلون فنصب، فالناس یعرضون علیه، فمن لم یسجد له القی فی تلک النار، و عذب باصناف ذلک العذاب فلما رای جرجیس ما یصنع فظع به

و اعظمه، و حدث نفسه بجهاده، و القی الله فی نفسه بغضه و محاربته، فعمد الی المال الذی اراد ان یهدیه له فقسمه فی اهل ملته حتی لم یبق منه شیئا، و کره ان یجاهده بالمال، و أحب ان یلی ذلک بنفسه، فاقبل علیه عند ما کان أشد غضبا و أسفا، فقال له: اعلم انک عبد مملوک لا تملک لنفسک شیئا و لا لغیرک، و ان فوقک ربا هو الذی یملکک و غیرک، و هو الذی خلقک و رزقک، و هو الذی یحییک و یمیتک، و یضرک و ینفعک، و أنت قد عمدت الی خلق من خلقه-قال له: کن فکان-أصم ابکم، لا ینطق و لا یبصر و لا یسمع، و لا یضر و لا ینفع، و لا یغنی عنک من الله شیئا، فزینته بالذهب و الفضه لتجعله فتنه للناس، ثم عبدته دون الله، و اجبرت علیه عباد الله، و دعوته ربا. فکلم الملک جرجیس بنحو هذا، من تعظیم الله و تمجیده، و تعریفه امر الصنم، و انه لا تصلح عبادته فکان من جواب الملک ایاه مسألته ایاه عنه، و من هو؟ و من این هو؟ فأجابه جرجیس ان قال: انا عبد الله و ابن عبده و ابن امته، أذل عباده و افقرهم الیه، من التراب خلقت، و فیه اصیر و اخبره ما الذی جاء به و حاله و انه دعا ذلک الملک جرجیس الی عباده الله و رفض عباده الأوثان و ان الملک دعا جرجیس الی عباده الصنم الذی یعبده، و قال: لو کان ربک الذی تزعم انه ملک الملوک کما تقول، لرئی علیک اثره کما تری اثری علی من حولی من ملوک قومی. فأجابه جرجیس بتمجید الله و تعظیم امره و قال له-فیما قال: این تجعل طرقبلینا، و ما نال بولایتک، فانه عظیم قومک، من الیاس، و ما نال الیاس بولایة الله! فان الیاس کان بدؤه آدمیا یأکل الطعام، و یمشی فی الاسواق، فلم تتناه به کرامة الله حتی انبت له الریش، و البسه النور،

فصار إنسیا ملکیا، سمائیا ارضیا، یطیر مع الملائکة و حدثنی: این تجعل مجلیطیس، و ما نال بولایتک: فانه عظیم قومک، من المسیح بن مریم و ما نال بولایة الله! فان الله فضله علی رجال العالمین، و جعله و أمه آیه للمعتبرین. ثم ذکر من امر المسیح ما کان الله خصه به من الکرامه و قال أیضا: و حدثنی: این تجعل أم هذا الروح الطیب التی اختارها الله لکلمته، و طهر جوفها لروحه، و سودها علی امائه؟ فأین تجعلها و ما نالت بولایة الله، من ازبیل و ما نالت بولایتک؟ فإنها إذ کانت من شیعتک و ملتک أسلمها الله عند عظیم ملکها الی نفسها، حتی اقتحمت علیها الکلاب فی بیتها، فانتهشت لحمها و ولغت دمها، و جرت الثعالب و الضباع اوصالها! فأین تجعلها و ما نالت بولایتک من مریم ابنه عمران و ما نالت بولایة الله! فقال له الملک: انک لتحدثنا عن أشیاء لیس لنا بها علم، فاتنی بالرجلین اللذین ذکرت امرهما، حتی انظر إلیهما، و اعتبر بهما، فانی انکر ان یکون هذا فی البشر. فقال له جرجیس: انما جاءک الانکار من قبل الغرة بالله، و اما الرجلان فلن تراهما و لن یریاک، الا ان تعمل بعملهما، فتنزل منازلهما. فقال له الملک: اما نحن فقد أعذرنا إلیک، و قد تبین لنا کذبک، لأنک فخرت بامور عجزت عنها، و لم تات بتصدیقها ثم خیر الملک جرجیس بین العذاب و بین السجود لأفلُّون، فیثیبه! فقال له جرجیس: ان کان افلون هو الذی رفع السماء-و عدد علیه أشیاء من قدره الله-فقد اصبت و نصحت لی، و الا فاخسا ایها النجس الملعون! فلما سمعه الملک یسبه و یسب آلهته غضب من قوله غضبا شدیدا، و امر بخشبه فنصبت له للعذاب، و جعلت علیه امشاط الحدید، فخدش بها

جسده حتی تقطع لحمه و جلده و عروقه، ینضح خلال ذلک بالخل و الخردل. فلما رای ذلک لم یقتله، امر بسته مسامیر من حدید فاحمیت حتی إذا جعلت نارا، امر بها فسمر بها راسه حتی سال منه دماغه فلما رای ذلک لم یقتله، امر بحوض من نحاس، فاوقد علیه حتی إذا جعله نارا امر به فادخل فی جوفه، و اطبق علیه، فلم یزل فیه حتی برد حره. فلما رای ذلک لم یقتله، دعا به فقال: ا لم تجد ا لم هذا العذاب الذی تعذب به! فقال له جرجیس: ا ما اخبرتک ان لک ربا هو اولی بک من نفسک! قال: بلی قد أخبرتنی، قال: فهو الذی حمل عنی عذابک، و صبرنی لیحتج علیک فلما قال له ذلک ایقن بالشر، و خافه علی نفسه و ملکه، و اجمع رایه علی ان یخلده فی السجن، فقال الملا من قومه: انک ان ترکته طلیقا یکلم الناس اوشک ان یمیل بهم علیک، و لکن مر له بعذاب فی السجن یشغله عن کلام الناس فامر فبطح فی السجن علی وجهه، ثم اوتد فی یدیه و رجلیه اربعه أوتاد من حدید، فی کل رکن منها وتد، ثم امر باسطوان من رخام، فوضع علی ظهره حمل ذلک الاسطوان سبعه رجال فلم یقلوه، ثم اربعه عشر رجلا فلم یقلوه، ثم ثمانیة عشر رجلا فاقلوه، فظل یومه ذلک موتدا تحت الحجر. فلما ادرکه اللیل ارسل الله الیه ملکا-و ذلک أول ما أید بالملائکة، و أول ما جاءه الوحی- فقلع عنه الحجر، و نزع الأوتاد من یدیه و رجلیه، و اطعمه و سقاه، و بشره و عزاه، فلما اصبح اخرجه من السجن، و قال له: الحق بعدوک فجاهده فی الله حق جهاده، فان الله یقول لک: ابشر و اصبر، فانی ابتلیک بعدوی هذا سبع سنین، یعذبک و یقتلک فیهن اربع مرار، فی کل ذلک ارد إلیک روحک، فإذا کانت القتله الرابعه تقبلت روحک و اوفیتک اجرک فلم یشعر الآخرون الا و قد وقف جرجیس علی رؤوسهم یدعوهم الی الله. فقال له الملک: ا جرجیس! قال: نعم، قال: من اخرجک من السجن؟

قال: أخرجنی الذی سلطانه فوق سلطانک فلما قال له ذلک ملیء غیظا، فدعا باصناف العذاب حتی لم یخلف منها شیئا، فلما رآها جرجیس تصنف له، اوجس فی نفسه خیفة و جزعا، ثم اقبل علی نفسه یعاتبها باعلی صوته، و هم یسمعون فلما فرغ من عتابه نفسه مدوه بین خشبتین، و وضعوا علیه سیفا علی مفرق راسه، فوشروه حتی سقط بین رجلیه، و صار جزلتین، ثم عمدوا الی جزلتیه، فقطعوهما قطعا و له سبعه اسد ضاریه فی جب، و کانت صنفا من اصناف عذابه، ثم رموا بجسده إلیها، فلما هوی نحوها امر الله الأسد فخضعت برءوسها و أعناقها، و قامت علی براثنها، لا تالو ان تقیه الأذی، فظل یومه ذلک میتا، فکانت أول میته ذاقها فلما ادرکه اللیل جمع الله له جسده الذی قطعوه بعضه علی بعض، حتی سواه ثم رد فیه روحه و ارسل ملکا فاخرجه من قعر الجب، و اطعمه و سقاه، و بشره و عزاه. فلما أصبحوا قال له الملک: یا جرجیس، قال: لبیک! قال: اعلم ان القدره التی خلق آدم بها من تراب هی التی أخرجتک من قعر الجب، فالحق بعدوک ثم جاهده فی الله حق جهاده، و مت موت الصابرین. فلم یشعر الآخرون الا و قد اقبل جرجیس، و هم عکوف علی عید لهم قد صنعوه فرحا-زعموا بموت جرجیس- فلما نظروا الی جرجیس مقبلا، قالوا: ما اشبه هذا بجرجیس! قالوا: کأنه هو؟ قال الملک: ما بجرجیس من خفاء، انه لهو! ا لا ترون الی سکون ریحه، و قله هیبته قال جرجیس: بلی، انا هو حقا! بئس القوم أنتم! قتلتم و مثلتم، فکان الله-و حق له-خیرا و ارحم منکم. احیانی و رد علی روحی هلم الی هذا الرب العظیم الذی أراکم ما أراکم. فلما قال لهم ذلک، اقبل بعضهم علی بعض، فقالوا: ساحر سحر ایدیکم و اعینکم عنه فجمعوا له من کان ببلادهم من السحره، فلما جاء السحره، قال الملک لکبیرهم: اعرض علی من کبیر سحرک ما تسری به عنی، قال له: ادع لی بثور من البقر، فلما اتی به نفث فی احدی أذنیه فانشقت باثنتین، ثم نفث فی الاخری، فإذا هو ثوران، ثم امر ببذر فحرث و بذر، و نبت

الزرع، و اینع و حصد، ثم داس و ذری، و طحن و عجن، و خبز و اکل ذلک فی ساعه واحده کما ترون! قال له الملک: هل تقدر علی ان تمسخه لی دابه؟ قال الساحر: ای دابه امسخه لک؟ قال: کلبا، قال: ادع لی بقدح من ماء، فلما اتی بالقدح نفث فیه الساحر، ثم قال للملک: اعزم علیه ان یشربه، فشربه جرجیس حتی اتی علی آخره، فلما فرغ منه قال له الساحر: ما ذا تجد؟ قال: ما أجد الا خیرا، قد کنت عطشت فلطف الله لی بهذا الشراب، فقوانی به علیکم فلما قال له ذلک اقبل الساحر علی الملک فقال: اعلم ایها الملک، انک لو کنت تقاسی رجلا مثلک إذا کنت غلبته، و لکنک تقاسی جبار السموات، و هو الملک الذی لا یرام! و قد کانت امراه مسکینه، سمعت بجرجیس و ما یصنع من الأعاجیب، فاتته و هو فی أشد ما هو فیه من البلاء، فقالت له: یا جرجیس، انی امراه مسکینه، لم یکن لی مال و لا عیش الا ثور کنت احرث علیه فمات، و جئتک لترحمنی و تدعو الله ان یحیی لی ثوری فذرفت عیناه ثم دعا الله ان یحیی لها ثورها، و أعطاها عصا، فقال: اذهبی الی ثورک، فاقرعیه بهذه العصا و قولی له: احی باذن الله فقالت: یا جرجیس مات ثوری منذ ایام، و تفرقته السباع، و بینی و بینک ایام، فقال: لو لم تجدی منه الا سنا واحده ثم قرعتها بالعصا لقام باذن الله فانطلقت حتی أتت مصرع ثورها، فکان أول شیء بدا لها من ثورها احد روقیه و شعر ذنبه، فجمعت أحدهما الی الآخر، ثم قرعتهما بالعصا التی أعطاها، و قالت کما امرها، فعاش ثورها، و عملت علیه حتی جاءهم الخبر بذلک. فلما قال الساحر للملک ما قال، قال رجل من اصحاب الملک-و کان اعظمهم بعد الملک: اسمعوا منی ایها القوم احدثکم، قالوا: نعم، فتکلم، قال: انکم قد وضعتم امر هذا الرجل علی السحر، و زعمتم انه سحر ایدیکم عنه و اعینکم فاراکم انکم تعذبونه، و لم یصل الیه عذابکم! و أراکم انکم

قد قتلتموه فلم یمت، فهل رایتم ساحرا قط قدر ان یدرأ عن نفسه الموت، او أحیا میتا قط! ثم قص علیهم فعل جرجیس، و فعلهم به، و فعله بالثور و صاحبته، و احتج علیهم بذلک کله، فقالوا له: ان کلامک لکلام رجل قد اصغی الیه، قال: ما زال امره لی معجبا منذ رایت منه ما رایت، قالوا له: فلعله استهواک! قال: بل آمنت و اشهد الله انی بریء مما تعبدون فقام الیه الملک و صحابته بالخناجر، فقطعوا لسانه، فلم یلبث ان مات، و قالوا: اصابه الطاعون، فاعجله الله قبل ان یتکلم فلما سمع الناس بموته افزعهم، و کتموا شانه، فلما رآهم جرجیس یکتمونه برز للناس، فکشف لهم امره، و قص علیهم کلامه، فاتبعه علی کلامه اربعه آلاف و هو میت، فقالوا: صدق، و نعم ما قال! یرحمه الله! فعمد الیهم الملک فاوثقهم، ثم لم یزل یلون لهم العذاب و یقتلهم بالمثلات. حتی افناهم. فلما فرغ منهم اقبل علی جرجیس، فقال له: هلا دعوت ربک. فأحیا لک أصحابک، هؤلاء الذین قتلوا بجریرتک! فقال له جرجیس ما خلی بینک و بینهم حتی خار لهم فقال رجل من عظمائهم یقال له مجلیطیس: انک زعمت یا جرجیس ان الهک هُوَ اَلَّذِی یَبْدَؤُا اَلْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ، و انی سائلک امرا ان فعله الهک آمنت بک و صدقتک، و کفیتک قومی هؤلاء، هذه تحتنا اربعه عشر منبرا حیث تری، و مائدة بیننا علیها اقداح و صحاف، و کل صنع من الخشب الیابس، ثم هو من اشجار شتی، فادع ربک ینشئ هذه الانیه و هذه المنابر، و هذه المائدة، کما بداها أَوَّلَ مَرَّةٍ، حتی تعود خضرا نعرف کل عود منها بلونه و ورقه و زهره و ثمره. فقال له جرجیس: قد سالت امرا عزیزا علی و علیک، و انه علی الله لهین فدعا ربه، فما برحوا مکانهم حتی اخضرت تلک المنابر، و تلک الانیه کلها، فساخت عروقها، و البست اللحاء، و تشعبت، و نبت ورقها و زهرها و ثمرها، حتی عرفوا کل عود منها باسمه و لونه و زهره و ثمره. فلما نظروا الی ذلک انتدب له مجلیطیس، الذی تمنی علیه ما تمنی،

فقال: انا اعذب لکم هذا الساحر عذابا یضل عنه کیده فعمد الی نحاس فصنع منه صوره ثور جوفاء واسعه، ثم حشاها نفطا و رصاصا و کبریتا و زرنیخا، ثم ادخل جرجیس مع الحشو فی جوفها، ثم اوقد تحت الصورة، فلم یزل یوقد حتی التهبت الصورة، و ذاب کل شیء فیها و اختلط، و مات جرجیس فی جوفها فلما مات ارسل الله ریحا عاصفا، فملأت السماء سحابا اسود مظلما، فیه رعد لا یفتر، و برق و صواعق متدارکات، و ارسل الله اعصارا فملأت بلادهم عجاجا و قتاما، حتی اسود ما بین السماء و الارض و اظلم، و مکثوا أیاما متحیرین فی تلک الظلمه، لا یفصلون بین اللیل و النهار. و ارسل الله میکائیل فاحتمل الصورة التی فیها جرجیس، حتی إذا أقلها ضرب بها الارض ضربا، فزع من روعته اهل الشام أجمعون، و کلهم یسمعه فی ساعه واحده، فخروا لوجوههم صعقین من شده الهول، و انکسرت الصورة، فخرج منها جرجیس حیا، فلما وقف یکلمهم انکشفت الظلمه، و اسفر ما بین السماء و الارض، و رجعت الیهم انفسهم فقال له رجل منهم یقال له طرقبلینا: لا ندری یا جرجیس أنت تصنع هذه العجائب أم ربک؟ فان کان هو الذی یصنعها، فادعه یحی لنا موتانا، فان فی هذه القبور التی تری أمواتا من أمواتنا، منهم من نعرف و منهم من مات قبل زماننا، فادعه یحیهم حتی یعودوا کما کانوا و نکلمهم، و نعرف من عرفنا منهم، و من لا نعرف أخبرنا خبره فقال له جرجیس: لقد علمت ما یصفح الله عنکم هذا الصفح، و یریکم هذه العجائب الا لیتم علیکم حججه، فتستوجبوا بذلک غضبه ثم امر بالقبور فنبشت و هی عظام و رفات و رمیم ثم اقبل علی الدعاء فما برحوا مکانهم، حتی نظروا الی سبعه عشر إنسانا: تسعه رهط و خمس نسوه و ثلاثة صبیه، فإذا شیخ منهم کبیر، فقال له جرجیس: ایها الشیخ، ما اسمک؟ فقال: اسمی یوبیل، فقال: متی مت؟ قال: فی زمان کذا و کذا، فحسبوا فإذا هو قد مات منذ أربعمائة عام

فلما نظر الی ذلک الملک و صحابته، قالوا: لم یبق من اصناف عذابکم شیء الا قد عذبتموه، الا الجوع و العطش، فعذبوه بهما فعمدوا الی بیت عجوز کبیره فقیره، کان حریزا، و کان لها ابن اعمی ابکم مقعد، فحصروه فی بیتها فلا یصل الیه من عند احد طعام و لا شراب فلما بلغه الجوع، قال للعجوز: هل عندک طعام او شراب؟ قالت: لا و الذی یحلف به، ما عهدنا بالطعام منذ کذا و کذا، ، و ساخرج و التمس لک شیئا قال لها جرجیس: هل تعرفین الله؟ قالت له: نعم، قال: فإیاه تعبدین؟ قالت: لا، قال: فدعاها الی الله فصدقته، و انطلقت تطلب له شیئا، و فی بیتها دعامه من خشبة یابسه تحمل خشب البیت، فاقبل علی الدعاء، فما کان کشیء حتی اخضرت تلک الدعامه، فانبتت کل فاکهة تؤکل او تعرف، او تسمی حتی کان فیما انبتت اللیاء و اللوبیاء. قال ابو جعفر: اللیاء نبت بالشام له حب یؤکل و ظهر للدعامه فرع من فوق البیت اظله و ما حوله و اقبلت العجوز، و هو فیما شاء یأکل رغدا، فلما رات الذی حدث فی بیتها من بعدها، قالت: آمنت بالذی أطعمک فی بیت الجوع، فادع هذا الرب العظیم لیشفی ابنی، قال: ادنیه منی، فادنته منه، فبصق فی عینیه فابصر، فنفث فی أذنیه فسمع، قالت له: اطلق لسانه و رجلیه، رحمک الله! قال: اخریه، فان له یوما عظیما و خرج الملک یسیر فی مدینته، فلما نظر الی الشجرة، قال لأصحابه: انی اری شجره بمکان ما کنت اعرفها به، قالوا له: تلک الشجرة نبتت لذلک الساحر الذی اردت ان تعذبه بالجوع، فهو فیما شاء قد شبع منها، و شبعت الفقیره و شفی لها ابنها فامر بالبیت فهدم، و بالشجرة لتقطع، فلما هموا بقطعها ایبسها الله تعالی کما کانت أول مره، فترکوها، و امر بجرجیس فبطح علی

وجهه و اوتد له اربعه أوتاد، و امر بعجل فاوقر اسطوانا ما حمل، و جعل فی اسفل العجل خناجر و شفارا، ثم دعا بأربعین ثورا، فنهضت بالعجل نهضه واحده، و جرجیس تحتها، فتقطع ثلاث قطع، ثم امر بقطعه فاحرقت بالنار، حتی إذا عادت رمادا بعث بذلک الرماد رجالا فذروه فی البحر، فلم یبرحوا مکانهم حتی سمعوا صوتا من السماء یقول: یا بحر، ان الله یأمرک ان تحفظ ما فیک من هذا الجسد الطیب، فانی ارید ان اعیده کما کان ثم ارسل الله الریاح فاخرجته من البحر، ثم جمعته حتی عاد الرماد صبره کهیئته قبل ان یذروه، و الذین ذروه قیام لم یبرحوا ثم نظروا الی الرماد یثور کما کان، حتی خرج منه جرجیس مغبرا ینفض راسه، فرجعوا، و رجع جرجیس معهم، فلما انتهوا الی الملک اخبروه خبر الصوت الذی احیاه، و الریح التی جمعته فقال له الملک: هل لک یا جرجیس فیما هو خیر لی و لک! فلو لا ان یقول الناس انک قهرتنی و غلبتنی لاتبعتک و آمنت بک، و لکن اسجد لأفلُّون سجده واحده، او اذبح له شاه واحده، ثم انا افعل ما یسرک. فلما سمع جرجیس هذا من قوله طمع ان یهلک الصنم حین یدخله علیه، رجاء ان یؤمن له الملک حین یهلک صنمه، و ییئس منه، فخدعه جرجیس، فقال: نعم، إذا شئت فأدخلنی علی صنمک اسجد له، و اذبح له، ففرح الملک بقوله، فقام الیه فقبل یدیه و رجلیه و راسه، و قال: انی اعزم علیک الا تظل هذا الیوم، و لا تبیت هذه اللیلة الا فی بیتی و علی فراشی، و مع اهلی حتی تستریح و یذهب عنک وصب العذاب، فیری الناس کرامتک علی. فاخلی له بیته، و اخرج منه من کان فیه فظل فیه جرجیس، حتی إذا ادرکه اللیل، قام یصلی، و یقرا الزبور- و کان احسن الناس صوتا- فلما سمعته امراه الملک استجابت له، و لم یشعر الا و هی خلفه تبکی معه، فدعاها

جرجیس الی الایمان فآمنت، و امرها فکتمت ایمانها فلما اصبح غدا به الی بیت الأصنام لیسجد لها، و قیل للعجوز التی کان سجن فی بیتها: هل علمت ان جرجیس قد فتن بعدک، و اصغی الی الدنیا، و اطمعه الملک فی ملکه، و قد خرج به الی بیت اصنامه لیسجد لها! فخرجت العجوز فی اعراضهم، تحمل ابنها علی عاتقها، و توبخ جرجیس، و الناس مشتغلون عنها فلما دخل جرجیس بیت الأصنام، و دخل الناس معه، نظر فإذا العجوز و ابنها علی عاتقها اقرب الناس منه مقاما، فدعا ابن العجوز باسمه، فنطق بإجابته، و ما تکلم قبل ذلک قط، ثم اقتحم عن عاتق أمه یمشی علی رجلیه سویتین، و ما وطیء الارض قبل ذلک قط بقدمیه، فلما وقف بین یدی جرجیس قال: اذهب، فادع لی هذه الأصنام، و هی حینئذ علی منابر من ذهب، واحد و سبعون صنما، و هم یعبدون الشمس و القمر معها، فقال له الغلام: کیف اقول للأصنام؟ قال: تقول لها: ان جرجیس یسألک و یعزم علیک بالذی خلقک الا ما جئته فلما قال لها الغلام ذلک، اقبلت تدحرج الی جرجیس، فلما انتهت الیه رکض الارض برجله، فخسف بها و بمنابرها، و خرج ابلیس من جوف صنم منها هاربا فرقا من الخسف، فلما مر بجرجیس، أخذ بناصیته، فخضع له برأسه و عنقه، و کلمه جرجیس فقال له: أخبرنی أیتها الروح النجسه، و الخلق الملعون، ما الذی یحملک علی ان تهلک نفسک، و تهلک الناس معک، و أنت تعلم انک و جندک تصیرون الی جهنم! فقال له ابلیس: لو خیرت بین ما اشرقت علیه الشمس، و اظلم علیه اللیل، و بین هلکه بنی آدم و ضلالتهم او واحد منهم طرفه عین، لاخترت طرفه العین علی ذلک کله، و انه لیقع لی من الشهوة فی ذلک و اللذه مثل جمیع ما یتلذذ به جمیع الخلق ا لم تعلم یا جرجیس ان الله اسجد لأبیک آدم جمیع الملائکة، فسجد له: جبریل، و میکائیل، و اسرافیل، و جمیع الملائکة

المقربین، و اهل السموات کلهم، و امتنعت من السجود، فقلت: لا اسجد لهذا الخلق و أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ! فلما قال هذا خلاه جرجیس، فما دخل ابلیس منذ یومئذ جوف صنم، مخافه الخسف، و لا یدخله بعدها-فیما یذکرون-ابدا. و قال الملک: یا جرجیس خدعتنی و غررتنی، و اهلکت آلهتی، فقال له جرجیس: انما فعلت ذلک عمدا لتعتبر و لتعلم انها لو کانت آلهه کما تقول إذا لامتنعت منی، فکیف ثقتک ویلک بآلهة لم تمنع أنفسها منی! و انما انا مخلوق ضعیف لا املک الا ما ملکنی ربی قال: فلما قال هذا جرجیس، کلمتهم امراه الملک، و ذلک حین کشفت لهم ایمانها، و باینتهم بدینها، و عددت علیهم افعال جرجیس، و العبر التی اراهم و قالت لهم: ما تنتظرون من هذا الرجل الا دعوه فتخسف بکم الارض فتهلکوا، کما هلکت أصنامکم الله الله ایها القوم فی انفسکم! فقال لها الملک: ویحا لک اسکندره! ما اسرع ما اضلک هذا الساحر فی لیله واحده! و انا اقاسیه منذ سبع سنین، فلم یطق منی شیئا. قالت له: ا فما رایت الله کیف یظفره بک، و یسلطه علیک، فیکون له الفلج و الحجه علیک فی کل موطن! فامر بها عند ذلک فحملت علی خشبة جرجیس التی کان علق علیها، فعلقت بها، و جعلت علیها الأمشاط التی جعلت علی جرجیس فلما المت من وجع العذاب قالت: ادع ربک یا جرجیس یخفف عنی، فانی قد المت من العذاب فقال: انظری فوقک فلما نظرت ضحکت، فقال لها: ما الذی یضحکک؟ قالت: اری ملکین فوقی، معهما تاج من حلی الجنه ینتظران به روحی ان تخرج، فإذا خرجت زیناها بذلک التاج، ثم صعدا بها الی الجنه، فلما قبض الله روحها اقبل جرجیس علی الدعاء، فقال: اللهم أنت الذی أکرمتنی بهذا البلاء، لتعطینی به فضائل الشهداء! اللهم فهذا آخر ایامی الذی وعدتنی فیه الراحة من بلاء الدنیا، اللهم فانی اسالک الا تقبض روحی، و لا ازول من مکانی هذا حتی تنزل بهذا القوم المتکبرین من سطواتک و نقمتک ما لا قبل لهم به، و ما تشفی به صدری، و تقر به عینی، فإنهم ظلمونی و عذبونی اللهم و اسالک الا یدعو

بعدی داع فی بلاء و لا کرب فیذکرنی، و یسألک باسمی الا فرجت عنه و رحمته و اجبته، و شفعتنی فیه. فلما فرغ من هذا الدعاء، امطر الله علیهم النار، فلما احترقوا عمدوا الیه فضربوه بالسیوف غیظا من شده الحریق، لیعطیه الله تعالی بالقتله الرابعه ما وعده 3 فلما احترقت المدینة بجمیع ما فیها، و صارت رمادا، حملها الله من وجه الارض حتی أقلها، ثم جعل عالیها سافلها، فلبثت زمانا من الدهر یخرج من تحتها دخان منتن، لا یشمه احد الا سقم سقما شدیدا، الا انها اسقام مختلفه، لا یشبه بعضها بعضا، فکان جمیع من آمن بجرجیس، و قتل معه اربعه و ثلاثین ألفا، و امراه الملک رحمها الله! و نرجع الان الی:

ذکر الخبر عن ملوک الفرس و سنی ملکهم

اشارة

لسیاق تمام التاریخ، إذ کنا قد ذکرنا الجلائل من الأمور التی کانت فی ایام ملوک الطوائف فی الفرس، و بنی إسرائیل، و الروم، و العرب، الی عهد أردشیر.

ذکر ملک أردشیر بن بابک

و لما مضی من لدن ملک الاسکندر ارض بابل فی قول النصاری و اهل الکتب الاول خمسمائة سنه و ثلاث و عشرون سنه، و فی قول المجوس مائتان و ست و ستون سنه، وثب أردشیر بن بابک شاه ملک خیر بن ساسان الاصغر بن بابک، بن ساسان بن بابک بن مهرمس بن ساسان بن بهمن الملک بن اسفندیار بن بشتاسب بن لهراسب بن کیوجی بن کیمنش- و قیل فی نسبه: أردشیر بن بابک بن ساسان بن بابک بن زرار بن بهافریذ بن ساسان الاکبر، بن بهمن بن اسفندیار بن بشتاسب بن لهراسب- بفارس طالبا -بزعمه-بدم ابن عمه دارا بن دارا بن بهمن بن اسفندیار، الذی حارب الاسکندر، فقتله حاجباه، مریدا-فیما یقول- رد الملک الی اهله، و الی ما لم یزل علیه ایام سلفه و آبائه الذین مضوا قبل ملوک الطوائف، و جمعه لرئیس واحد و ملک واحد. و ذکر ان مولده کان بقریة من قری اصطخر یقال لها طیروده، من رستاق خیر من کوره اصطخر و کان جده ساسان شجاعا شدید البطش، و انه بلغ من شجاعته و شده بطشه، انه حارب وحده ثمانین رجلا من اهل اصطخر، ذوی باس و نجده، فهزمهم و کانت امراته من نسل قوم من الملوک، کانوا بفارس، یعرفون بالبازرنجین، یقال لها: رامبهشت، ذات جمال و کمال، و کان ساسان قیما علی بیت نار اصطخر، یقال له بیت

نار انا هیذ، و کان مغرما بالصید و الفروسیة، فولدت رامبهشت لساسان بابک، و طول شعره حین ولدته اطول من شبر فلما احتنک قام بأمر الناس بعد ابیه، ثم ولد له ابنه أردشیر. و کان ملک اصطخر یومئذ رجل من البازرنجین، یقال له-فیما حدثت عن هشام بن محمد- جوزهر و قال غیره: کان یسمی جزهر، و کان له خصی یقال له تیری، قد صیره ارجبذا بدارابجرد فلما اتی لاردشیر سبع سنین، سار به أبوه الی جزهر، و هو بالبیضاء، فوقفه بین یدیه، و ساله ان یضمه الی تیری، لیکون ربیبا له، و ارجبذا من بعده فی موضعه فأجابه الی ذلک، و کتب بما ساله من ذلک سجلا، و صار به الی تیری، فقبله احسن قبول، و تبناه فلما هلک تیری تقلد أردشیر الأمر، و حسن قیامه به و اعلمه قوم من المنجمین و العرافین صلاح مولده، و انه یملک البلاد فذکر ان أردشیر تواضع و استکان لذلک، و لم یزل یزداد فی الخیر کل یوم، و انه رای فی نومه ملکا جلس الی راسه، فقال له: ان الله یملکه البلاد، فلیأخذ لذلک اهبته، فلما استیقظ سر بذلک، و احس من نفسه قوه و شده بطش، لم یکن یعهد مثله. و کان أول ما فعل انه سار الی موضع من دارابجرد، یقال له جوبانان، فقتل ملکا کان بها یقال له فاسین ثم سار الی موضع یقال له کونس، فقتل ملکا کان بها یقال له منوشهر، ثم الی موضع یقال له لرویر، فقتل ملکا کان بها یقال له دارا، و ملک هذه المواضیع قوما من قبله، ثم کتب الی ابیه بما کان منه، و امره بالوثوب بجزهر و هو بالبیضاء، ففعل ذلک، و قتل جزهر و أخذ تاجه، و کتب الی اردوان البهلوی ملک الجبال و ما یتصل بها، یتضرع له و یسأله الاذن فی تتویج سابور ابنه بتاج جزهر فکتب الیه اردوان کتابا عنیفا، و اعلمه انه و ابنه أردشیر علی الخلاف بما کان من

قتلهما من قتلا- فلم یحفل بابک بذلک، و هلک فی تلک الأیام، فتتوج سابور ابن بابک بالتاج، و ملک مکان ابیه، و کتب الی أردشیر ان یشخص الیه. فامتنع أردشیر من ذلک، فغضب سابور من امتناعه، و جمع جموعا، و سار بهم نحوه لیحاربه، و خرج من اصطخر، فالفی بها عده من اخوته، کان بعضهم اکبر سنا منه، فاجتمعوا و احضروا التاج و سریر الملک، فسلم الجمیع لاردشیر، فتتوج بالتاج، و جلس علی السریر، و افتتح امره بقوة و جد، و رتب قوما مراتب، و صیر رجلا یقال له ابرسام بن رحفر وزیرا، و اطلق یده و فوض الیه، و صیر رجلا یقال له فاهر موبذان موبذ، و احس من اخوته و قوم کانوا معه بالفتک به، فقتل جماعه منهم کثیره ثم أتاه ان اهل دارابجرد قد فسدوا علیه، فعاد إلیها حتی افتتحها بعد ان قتل جماعه من أهلها ثم سار الی کرمان، و بها ملک یقال له: بلاش، فاقتتل و هو قتالا شدیدا، و قاتل أردشیر بنفسه حتی اسر بلاش، و استولی علی المدینة، فملک أردشیر علی کرمان ابنا له یقال له أردشیر أیضا. و کان فی سواحل بحر فارس ملک یقال له ابتنبود، کان یعظم و یعبد، فسار الیه أردشیر فقتله و قطعه بسیفه نصفین، و قتل من کان حوله، و استخرج من مطامیر کانت لهم کنوزا مجموعه فیها، و کتب الی مهرک، و کان ملک ایراهسان من أردشیر خره، و الی جماعه من امثاله فی طاعته، فلم یفعلوا، فسار الیهم، فقتل مهرک، ثم سار الی جور، فاسسها، و أخذ فی بناء الجوسق المعروف بالطربال، و بیت نار هناک. فبینا هو کذلک إذ ورد علیه رسول الاردوان بکتاب منه، فجمع أردشیر الناس لذلک، و قرأ الکتاب بحضرتهم، فإذا فیه: انک قد عدوت طورک، و اجتلبت حتفک، ایها الکردی المربی فی خیام الأکراد! من اذن لک فی التاج الذی لبسته، و البلاد التی احتویت علیها و غلبت ملوکها و أهلها! و من امرک ببناء المدینة التی اسستها فی صحراء-یرید جور- مع انا ان خلیناک

و بناءها فابتن فی صحراء طولها عشره فراسخ مدینه، و سمها رام‌اردشیر و اعلمه انه قد وجه الیه ملک الاهواز لیأتیه به فی وثاق. فکتب الیه أردشیر: ان الله حبانی بالتاج الذی لبسته، و ملکنی البلاد التی افتتحتها، و أعاننی علی من قتلت من الجبابرة و الملوک، و اما المدینة التی ابنیها و اسمیها رام‌اردشیر، فانا أرجو ان امکن منک، فابعث براسک و کنوزک الی بیت النار الذی اسسته فی أردشیر خره. ثم شخص أردشیر نحو اصطخر، و خلف ابرسام باردشیر خره، فلم یلبث أردشیر الا قلیلا حتی ورد علیه کتاب ابرسام بموافاه ملک الاهواز، و انصرافه منکوبا ثم سار الی أصبهان فاسر شاذ سابور ملکها، و قتله، ثم عاد الی فارس، و توجه لمحاربه نیروفر صاحب الاهواز، و سار الی الرجان و الی بنیان و طاشان من رامهرمز، ثم الی سرق فلما سار الی ما هنالک، رکب فی رهط من اصحابه، حتی وقف علی شاطئ دجیل، فظفر بالمدینة، و ابتنی مدینه سوق الاهواز، و انصرف الی فارس بالغنائم، ثم ارتحل من فارس راجعا الی الاهواز علی طریق جره و کازرون، ثم صار من الاهواز الی میسان، فقتل ملکا کان بها یقال له بندو، و بنی هنالک کرخ میسان، ثم انصرف الی فارس، و ارسل الی اردوان یرتاد موضعا یقتتلان فیه، فأرسل الیه اردوان: انی اوافیک فی صحراء تدعی هرمزجان، لانسلاخ مهر ماه فوافاه أردشیر قبل الوقت، و تبوأ من الصحراء موضعا، و خندق علی نفسه و جنده، و احتوی علی عین کانت هناک، و وافاه اردوان فاصطف القوم للقتال، و قد تقدم سابور بن أردشیر دافعا عنه، و نشب القتال بینهم، فقتل سابور دارا بنداذ، کاتب اردوان بیده، فانقض أردشیر من موضعه الی اردوان حتی قتله، و کثر القتل فی اصحابه، و هرب من بقی علی وجهه و یقال: ان أردشیر نزل حتی توطأ راس اردوان بقدمه و فی ذلک الیوم سمی أردشیر شاهنشاه

ثم سار من موضعه الی همذان فافتتحها، و الی الجبل و اذربیجان و أرمینیة و الموصل عنوه، ثم سار من الموصل الی سورستان، و هی السواد فاحتازها، و بنی علی شاطئ دجلة قباله مدینه طهسبون-و هی المدینة التی فی شرقی المدائن- مدینه غربیه و سماها به أردشیر، و کورها و ضم إلیها بهرسیر، و الرومقان، و نهر درقیط، و کوثی و نهر جوبر، و استعمل علیها عمالا، ثم توجه من السواد الی اصطخر، و سار منها الی سجستان، ثم جرجان، ثم الی ابرشهر، و مرو، و بلخ، و خوارزم، الی تخوم بلاد خراسان ثم رجع الی مرو، و قتل جماعه و بعث رءوسهم الی بیت نار أناهیذ، ثم انصرف من مرو الی فارس و نزل جور، فاتته رسل ملک کوشان، و ملک طوران، و ملک مکران بالطاعة ثم توجه أردشیر من جور الی البحرین، فحاصر سنطرق ملکها، و اضطره الجهد الی ان رمی بنفسه من سور الحصن، فهلک ثم انصرف الی المدائن، فأقام بها و توج سابور ابنه بتاجه فی حیاته. و یقال: انه کانت بقریة یقال لها الار، من رستاق کوجران من رساتیق سیف أردشیر خره ملکه تعظم و تعبد، فاجتمعت لها اموال و کنوز و مقاتله فحارب أردشیر سدنتها و قتلها، و غنم اموالا و کنوزا عظاما کانت لها: و انه کان بنی ثمانی مدن، منها بفارس مدینه أردشیر خره، و هی جور، و مدینه رام‌اردشیر، و مدینه ریو أردشیر، و بالاهواز هرمز أردشیر، و هی سوق الاهواز، و بالسواد به أردشیر، و هی غربی المدائن، و استاباذ أردشیر، و هی کرخ میسان، و بالبحرین فنیاذ أردشیر، و هی مدینه الخط، و بالموصل بوذ أردشیر، و هی حزه

و ذکر ان أردشیر عند ظهوره کتب الی ملوک الطوائف کتبا بلیغه، احتج علیهم فیها، و دعاهم الی طاعته، فلما کان فی آخر امره رسم لمن بعده عهده، و لم یزل محمودا مظفرا منصورا، لا یفل له جمع، و لا ترد له رایه، و قهر الملوک حول مملکته و اذلهم، و اثخن فی الارض، و کور الکور، و مدن المدن، و رتب المراتب، و استکثر من العمارة و کان ملکه من وقت قتله اردوان الی ان هلک اربع عشره سنه و قال بعضهم: کان ملکه اربع عشره سنه و عشره اشهر. و حدثت عن هشام بن محمد، قال: قدم أردشیر فی اهل فارس یرید الغلبه علی الملک بالعراق، فوافق بابا ملکا کان علی الارمانیین، و وافق اردوان ملکا علی الاردوانیین. قال هشام: الارمانیون انباط السواد، و الاردوانیون انباط الشام. قال: و کل واحد منهما یقاتل صاحبه علی الملک، فاجتمعا علی قتال أردشیر فقاتلاه متساندین، یقاتله هذا یوما، و هذا یوما، فإذا کان یوم بابا لم یقم له أردشیر، و إذا کان یوم اردوان لم یقم لاردشیر، فلما رای ذلک أردشیر صالح بابا علی ان یکف عنه و یدعه و اردوان، و یخلی أردشیر بین بابا و بین بلاده و ما فیها، و تفرغ أردشیر لحرب اردوان، فلم یلبث ان قتله و استولی علی ما کان له، و سمع له، و اطاع بابا، فضبط أردشیر ملک العراق و دانت له ملوکها، و قهر من کان یناوئه من أهلها، حتی حملهم علی ما اراد مما خالفهم و وافقه. و لما استولی أردشیر علی الملک بالعراق کره کثیر من تنوخ ان یقیموا فی مملکته، و ان یدینوا له، فخرج من کان منهم من قبائل قضاعه الذین کانوا أقبلوا مع مالک و عمرو ابنی فهم، و مالک بن زهیر و غیرهم، فلحقوا بالشام الی من هنالک من قضاعه. و کان ناس من العرب یحدثون فی قومهم الاحداث، او تضیق بهم

المعیشة، فیخرجون الی ریف العراق و ینزلون الحیرة علی ثلاثة اثلاث: ثلث تنوخ، و هو من کان یسکن المظال و بیوت الشعر و الوبر فی غربی الفرات، فیما بین الحیرة و الأنبار و ما فوقها و الثلث الثانی العباد، و هم الذین کانوا سکنوا الحیرة و ابتنوا بها و الثلث الثالث الاحلاف، و هم الذین لحقوا باهل الحیرة، و نزلوا فیهم، ممن لم یکن من تنوخ الوبر، و لا من العباد الذین دانوا لاردشیر. و کانت الحیرة و الأنبار بنیتا جمیعا فی زمن بختنصر فخربت الحیرة لتحول أهلها عنها عند هلاک بختنصر الی الأنبار، و عمرت الأنبار خمسمائة سنه و خمسین سنه، الی ان عمرت الحیرة فی زمن عمرو بن عدی، باتخاذه إیاها منزلا، فعمرت الحیرة خمسمائة سنه و بضعا و ثلاثین سنه الی ان وضعت الکوفه، و نزلها الاسلام، فکان جمیع ملک عمرو بن عدی مائه سنه و ثمانی عشره سنه، من ذلک فی زمن اردوان و ملوک الطوائف خمس و تسعون سنه، و فی زمن ملوک فارس ثلاث و عشرون سنه، من ذلک فی زمن أردشیر بن بابک اربع عشره سنه و عشره اشهر، و فی زمن سابور بن أردشیر ثمانی سنین و شهران

ذکر الخبر

عن القائم کان بملک فارس بعد أردشیر بن بابک

و لما هلک أردشیر بن بابک، قام بملک فارس من بعده ابنه سابور. و کان أردشیر بن بابک لما افضی الیه الملک اسرف فی قتل الاشکانیه، الذین منهم کان ملوک الطوائف، حتی افناهم بسبب الیه کان ساسان بن أردشیر بن بهمن بن اسفندیار الاکبر، جد أردشیر بن بابک، کان آلاها، انه ان ملک یوما من الدهر لم یستبق من نسل اشک بن خره أحدا، و اوجب ذلک علی عقبه، و اوصاهم بالا یبقوا منهم أحدا ان هم ملکوا، او ملک منهم احد یوما فکان أول من ملک من ولد ولده و نسله أردشیر بن بابک، فقتلهم جمیعا، نساءهم و رجالهم، فلم یستبق منهم أحدا لعزمه جده ساسان. فذکر انه لم یبق منهم احد، غیر ان جاریه کان وجدها أردشیر فی دار المملکة، فاعجبه جمالها و حسنها، فسألها-و کانت ابنه الملک المقتول- عن نسبها فذکرت انها کانت خادما لبعض نساء الملک، فسألها: ا بکر أنت أم ثیب؟ فاخبرته انها بکر، فواقعها و اتخذها لنفسه، فعلقت منه، فلما امنته علی نفسها لاستمکانها منه بالحبل، اخبرته انها من نسل اشک، فنفر منها و دعا هرجبذا ابرسام- و کان شیخا مسنا-فاخبره انها اقرت انها من نسل اشک، و قال: نحن اولی باستتمام الوفاء بنذر أبینا ساسان، و ان کان موقعها من قلبی علی ما قد علمت، فانطلق بها فاقتلها فمضی الشیخ لیقتلها، فاخبرته انها حبلی، فاتی بها القوابل، فشهدن بحبلها، فأودعها سربا فی الارض، ثم قطع مذاکیره فوضعها فی حق، ثم ختم علیه، و رجع الی الملک، فقال له الملک: ما فعلت؟ قال: قد استودعتها بطن الارض، و دفع الحق الیه، و ساله ان یختم علیه بخاتمه، و یودعه بعض خزائنه ففعل، فاقامت الجاریه عند الشیخ، حتی وضعت غلاما، فکره الشیخ ان یسمی ابن الملک دونه،

و کره ان یعلمه به صبیا حتی یدرک، و یستکمل الأدب و قد کان الشیخ أخذ قیاس الصبی ساعه ولد، و اقام له الطالع، فعلم عند ذلک ان سیملک، فسماه اسما جامعا یکون صفه و اسما و یکون فیه بالخیار إذا علم به، فسماه شاه بور، و ترجمتها بالعربیة: ابن الملک، و هو أول من سمی هذا الاسم، و هو سابور الجنود بالعربیة، بن أردشیر و قال بعضهم: بل سماه اشه بور، ترجمتها بالعربیة: ولد اشک، الذی کانت أم الغلام من نسله. فغبر أردشیر دهرا لا یولد له، فدخل علیه الشیخ الامین، الذی عنده الصبی، فوجده محزونا، فقال: ما یحزنک ایها الملک؟ فقال له أردشیر: و کیف لا احزن، و قد ضربت بسیفی ما بین المشرق و المغرب حتی ظفرت بحاجتی، و صفا لی الملک ملک آبائی، ثم اهلک لا یعقبنی فیه عقب، و لا یکون لی فیه بقیة! فقال له الشیخ: سرک الله ایها الملک و عمرک! لک عندی ولد طیب نفیس، فادع بالحق الذی استودعتک، و ختمته بخاتمک ارک برهان ذلک. فدعا أردشیر بالحق، فنظر الی نقش خاتمه، ثم فضه، و فتح الحق، فوجد فیه مذاکیر الشیخ، و کتابا فیه: انا لما اختبرنا ابنه اشک التی علقت من ملک الملوک أردشیر حین امرنا بقتلها حین حملها، لم نستحل اتواء زرع الملک الطیب، فاودعناها بطن الارض کما امرنا ملکنا، و تبرأنا الیه من أنفسنا لئلا یجد عاضه الی عضهها سبیلا، و قمنا بتقویه الحق المنزوع حتی لحق باهله، و ذلک فی ساعه کذا من عام کذا فأمره أردشیر عند ذلک ان یهیئه فی مائه غلام و قال بعضهم: فی الف غلام من اترابه و أشباهه فی الهیئة و القامة، ثم یدخلهم علیه جمیعا لا یفرق بینهم فی زی و لا قامه و لا ادب، ففعل ذلک الشیخ، فلما نظر الیهم أردشیر قبلت نفسه ابنه من بینهم، و استحلاه من غیر ان یکون أشیر له الیه او لحن به ثم امر بهم جمیعا

فاخرجوا الی حجره الإیوان، فأعطوا صوالجه، فلعبوا بالکره و هو فی الإیوان علی سریره، فدخلت الکره فی الإیوان الذی هو فیه، فکاع الغلمان جمیعا ان یدخلوا الإیوان، و اقدم سابور من بینهم فدخل فاستدل أردشیر بدخوله علیه، و اقدامه و جراته مع ما کان من قبول نفسه له أول مره حین رآه، و رقته علیه دون اصحابه انه ابنه فقال له أردشیر بالفارسیه: ما اسمک؟ فقال الغلام: شاه بور، فقال: أردشیر: شاه بور! فلما ثبت عنده انه ابنه شهر امره، و عقد له التاج من بعده. و کان سابور قد ابتلی منه اهل فارس- قبل ان یفضی الیه الملک فی حیاه ابیه- عقلا و فضلا و علما، مع شده بطش، و بلاغه منطق، و رافه بالرعیة و رقه فلما عقد التاج علی راسه، اجتمع الیه العظماء، فدعوا له بطول البقاء، و اطنبوا فی ذکر والده و ذکر فضائله، فاعلمهم انهم لم یکونوا یستدعون إحسانه بشیء یعدل عنده ذکرهم والده، و وعدهم خیرا. ثم امر بما کان فی الخزائن من الأموال، فوسع بها علی الناس، و قسمها فیمن رآه لها موضعا، من الوجوه و الجنود و اهل الحاجة، و کتب الی عماله بالکور و النواحی ان یفعلوا مثل ذلک فی الأموال التی فی ایدیهم، فوصل من فضله و إحسانه الی القریب و البعید، و الشریف و الوضیع، و الخاص و العام ما عمهم و رفغت معایشهم ثم تخیر لهم العمال، و اشرف علیهم و علی الرعیة اشرافا شدیدا، فبان فضل سیرته، و بعد صوته، و فاق جمیع الملوک. و قیل: انه سار الی مدینه نصیبین، لإحدی عشره سنه مضت من ملکه، و فیها جنود من جنود الروم، فحاصرهم حینا، ثم أتاه عن ناحیه من خراسان ما احتاج الی مشاهدته، فشخص إلیها حتی احکم امرها، ثم رجع الی نصیبین و زعموا ان سور المدینة تصدع و انفرجت له فرجه دخل منها،

فقتل المقاتله و سبی و أخذ اموالا عظیمه کانت لقیصر هنالک، ثم تجاوزها الی الشام و بلاد الروم، فافتتح من مدائنها مدنا کثیره. و قیل: ان فیما افتتح قالوقیه و قذوقیه، و انه حاصر ملکا کان بالروم، یقال له الریانوس بمدینه أنطاکیة، فاسره و حمله و جماعه کثیره معه، و اسکنهم جندی سابور. و ذکر انه أخذ الریانوس ببناء شاذروان تستر، علی ان یجعل عرضه الف ذراع، فبناه الرومی بقوم اشخصهم الیه من الروم، و حکم سابور فی فکاکه بعد فراغه من الشاذروان، فقیل انه أخذ منه اموالا عظیمه، و اطلقه بعد ان جدع انفه و قیل انه قتله. و کان بحیال تکریت بین دجلة و الفرات مدینه یقال لها الحضر، و کان بها رجل من الجرامقة یقال له الساطرون، و هو الذی یقول فیه ابو دواد الأیادی: و اری الموت قد تدلی من الحضر علی رب اهله الساطرون

و العرب تسمیه الضیزن و قیل: ان الضیزن من اهل باجرمی. و زعم هشام بن الکلبی انه من العرب من قضاعه و انه الضیزن بن معاویه ابن العبید بن الاجرام بن عمرو بن النخع بن سلیح بن حلوان بن عمران ابن الحاف بن قضاعه، و ان أمه من تزید بن حلوان اسمها جیهله، و انه انما کان یعرف بامه و زعم انه کان ملک ارض الجزیرة، و کان معه من بنی عبید بن الاجرام و قبائل قضاعه ما لا یحصی، و ان ملکه کان قد بلغ الشام، و انه تطرف من بعض السواد فی غیبه کان غابها الی ناحیه خراسان سابور بن أردشیر، فلما قدم من غیبته اخبر بما کان منه، فقال فی ذلک من فعل الضیزن، عمرو بن اله بن الجدی بن الدهاء بن جشم بن حلوان

ابن عمران بن الحاف بن قضاعه: لقیناهم بجمع من علاف و بالخیل الصلادمه الذکور

فلاقت فارس منا نکالا و قتلنا هرابذ شهر زور

دلفنا للاعاجم من بعید بجمع کالجزیرة فی السعیر

فلما اخبر سابور بما کان منه شخص الیه حتی اناخ علی حصنه، و تحصن الضیزن فی الحصن، فزعم ابن الکلبی انه اقام سابور علی حصنه اربع سنین، لا یقدر علی هدمه و لا علی الوصول الی الضیزن. و اما الأعشی میمون بن قیس فانه ذکر فی شعره انه اقام علیه حولین، فقال: ا لم تر للحضر إذ اهله بنعمی و هل خالد من نعم!

اقام به شاهبور الجنود حولین تضرب فیه القدم

فما زاده ربه قوه و مثل مجاوره لم یقم

فلما رای ربه فعله أتاه طروقا فلم ینتقم

و کان دعا قومه دعوه هلموا الی امرکم قد صرم

فموتوا کراما بأسیافکم اری الموت یجشمه من جشم

ثم ان ابنه للضیزن یقال لها النضیره عرکت فأخرجت الی ربض

المدینة، و کانت من اجمل نساء زمانها- و کذلک کان یفعل بالنساء إذا هن عرکن- و کان سابور من اجمل اهل زمانه- فیما قیل-فرای کل واحد منهما صاحبه، فعشقته و عشقها، فأرسلت الیه: ما تجعل لی ان دللتک علی ما تهدم به سور هذه المدینة و تقتل ابی؟ قال: حکمک و ارفعک علی نسائی، و اخصک بنفسی دونهن قالت: علیک بحمامه ورقاء مطوقة، فاکتب فی رجلها بحیض جاریه بکر زرقاء، ثم أرسلها، فإنها تقع علی حائط المدینة، فتتداعی المدینة و کان ذلک طلسم المدینة لا یهدمها الا هذا، ففعل و تاهب لهم، و قالت: انا اسقی الحرس الخمر، فإذا صرعوا فاقتلهم، و ادخل المدینة ففعل و تداعت المدینة، ففتحها عنوه، و قتل الضیزن یومئذ، و أبیدت افناء قضاعه الذین کانوا مع الضیزن، فلم یبق منهم باق یعرف الی الیوم، و أصیبت قبائل من بنی حلوان، فانقرضوا و درجوا، فقال عمرو بن اله- و کان مع الضیزن: ا لم یحزنک و الأنباء تنمی بما لاقت سراه بنی عبید!

و مصرع ضیزن و بنی ابیه و احلاس الکتائب من تزید!

أتاهم بالفیول مجللات و بالابطال سابور الجنود

فهدم من اواسی الحصن صخرا کان ثفاله زبر الحدید

و اخرب سابور المدینة، و احتمل النضیره ابنه الضیزن، فاعرس بها بعین التمر، فذکر انها لم تزل لیلتها تضور من خشونة فرشها، و هی من

حریر محشوه بالقز فالتمس ما کان یؤذیها، فإذا ورقه آس ملتزقه بعکنه من عکنها قد اثرت فیها قال: و کان ینظر الی مخها من لین بشرتها- فقال لها سابور: ویحک بای شیء کان یغذوک ابوک؟ قالت: بالزبد و المخ و شهد الابکار من النحل و صفو الخمر قال: و ابیک لأنا احدث عهدا بک، و آثر لک من ابیک الذی غذاک بما تذکرین فامر رجلا فرکب فرسا جموحا، ثم عصب غدائرها بذنبه، ثم استرکضها فقطعها قطعا، فذلک قول الشاعر: اقفر الحصن من نضیره فالمر باع منها فجانب الثرثار

و قد اکثر الشعراء ذکر ضیزن هذا فی اشعارهم، و ایاه عنی عدی بن زید بقوله: و أخو الحضر إذ بناه و إذ دجلة تحبی الیه و الخابور.

شاده مرمرا و جلله کلسا فللطیر فی ذراه وکور

لم یهبه ریب المنون فباد الملک عنه فبابه مهجور

و یقال ان سابور بنی بمیسان شاذ سابور، التی تسمی بالنبطیة ریما. و فی ایام سابور ظهر مانی الزندیق، و یقال: ان سابور لما سار الی موضع جندی سابور لیؤسسها صادف عندها شیخا یقال له بیل، فسأله: هل یجوز ان یتخذ فی ذلک الموضع مدینه؟ فقال له بیل: ان الهمت الکتابه مع ما قد بلغت من السن جاز ان یبنی فی هذا الموضع مدینه فقال له سابور: بل لیکن الأمران اللذان انکرت کونهما فرسم المدینة و اسلم بیل الی معلم، و فرض علیه تعلیمه الکتاب و الحساب فی سنه، فخلا به المعلم و بدا بحلق راسه

و لحیته لئلا یتشاغل بهما، و جاده التعلیم ثم اتی به سابور و قد نفذ و مهر، فقلده احصاء النفقة علی المدینة و اثبات حسابها، و کور الناحیة و سماها بهازندیو سابور، و تاویل ذلک: خیر من أنطاکیة، و مدینه سابور-و هی التی تسمی جندی سابور، و اهل الاهواز یسمونها بیل باسم القیم کان علی بنائها و لما حضر سابور الموت ملک ابنه هرمز و عهد الیه عهدا امره بالعمل به. و اختلف فی سنی ملکه، فقال: بعضهم کان ذلک ثلاثین سنه و خمسه عشر یوما و قال آخرون: کان ملکه احدی و ثلاثین سنه و سته اشهر و تسعه عشر یوما

ذکر ملک هرمز بن سابور

ثم قام بالملک بعد سابور بن أردشیر بن بابک ابنه هرمز و کان یلقب بالجریء، و کان یشبه فی جسمه و خلقه و صورته باردشیر، غیر لاحق به فی رایه و تدبیره، الا انه کان من البطش و الجرأة و عظم الخلق علی امر عظیم. و کانت أمه-فیما قیل-من بنات مهرک، الملک الذی قتله أردشیر باردشیر خره و ذلک ان المنجمین کانوا أخبروا أردشیر انه یکون من نسله من یملک فتتبع أردشیر نسله فقتلهم، و أفلتت أم هرمز و کانت ذات عقل و جمال و کمال و شده خلق، فوقعت الی البادیة، و أوت الی بعض الرعاء. و ان سابور خرج یوما متصیدا، فأمعن فی طلب الصید، و اشتد به العطش، فارتفعت له الاخبیه التی کانت أم هرمز أوت إلیها، فقصدها فوجد الرعاء غیبا، فطلب الماء، فناولته المرأة، فعاین منها جمالا فائقا، و قواما عجیبا، و وجها عتیقا ثم لم یلبث ان حضر الرعاء، فسألهم سابور عنها، فنسبها بعضهم الیه، فسأله ان یزوجها منه، فساعفه، فصار بها الی منازله، و امر بها فنظفت و کسیت و حلیت، و أرادها علی نفسها، فکان إذا خلا بها و التمس منها ما یلتمس الرجل من المرأة امتنعت و قهرته عند المجاذبه قهرا ینکره. و تعجب من قوتها، فلما تطاول ذلک من امرها انکره، ففحص عن امرها

فاخبرته انها ابنه مهرک، و انها انما فعلت ما فعلت إبقاء علیه من أردشیر، فعاهدها علی ستر امرها، و وطئها فولدت هرمز، فستر امره حتی أتت له سنون. و ان أردشیر رکب یوما، ثم انکفأ الی منزل سابور لشیء اراد ذکره له، فدخل منزله مفاجاه، فلما استقر به القرار خرج هرمز، و قد ترعرع و بیده صولجان یلعب به و هو یصیح فی اثر الکره، فلما وقعت عین أردشیر علیه انکره، و وقف علی المشابه التی فیه منهم، لان الکیة التی فی آل أردشیر کانت لا تخفی، و لا یذهب امرهم علی احد، لعلامات کانت فیهم، من حسن الوجوه، و عباله الخلق، و امور کانوا بها مخصوصین فی اجسامهم فاستدناه أردشیر، و سال سابور عنه، فخر مکفرا علی سبیل الاقرار بالخطا مما کان منه، و اخبر أباه حقیقة الخبر، فسر به، و اعلمه انه قد تحقق الذی ذکر المنجمون فی ولد مهرک، و من یملک منهم، و انهم انما ذهبوا فیه الی هرمز، إذ کان من نسل مهرک، و ان ذلک قد سلی ما کان فی نفسه و اذهبه. فلما هلک أردشیر و افضی الأمر الی سابور ولی هرمز خراسان، و سیره إلیها، فاستقل بالعمل، و قمع من کان یلیه من ملوک الأمم، و اظهر تجبرا شدیدا، فوشی به الوشاة الی سابور، و وهموه انه ان دعاه لم یجب، و انه علی ان یبتزه الملک، و نمت الاخبار بذلک الی هرمز، فقیل: انه خلا بنفسه، فقطع یده و حسمها، و القی علیها ما یحفظها، و أدرجها فی نفیس من الثیاب، و صیرها فی سفط، و بعث بها الی سابور، و کتب الیه بما بلغه، و انه انما فعل ما فعل، ازاله للتهمة عنه، و لان فی رسمهم الا یملکوا ذا عاهة فلما وصل الکتاب بما معه الی سابور، تقطع أسفا، و کتب الیه بما ناله من الغم بما فعل، و اعتذر، و اعلمه انه لو قطع بدنه عضوا عضوا، لم یؤثر علیه أحدا بالملک. فملکه

و قیل: انه لما وضع التاج علی راسه، دخل علیه العظماء، فدعوا له فاحسن لهم الجواب، و عرفوا منه صدق الحدیث، و احسن فیهم السیرة، و عدل فی رعیته، و سلک سبیل آبائه، و کور کوره رام‌هرمز و کان ملکه سنه و عشره ایام .

ذکر ملک بهرام بن هرمز

ثم قام بالملک بعده ابنه بهرام و هو بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر ابن بابک. و کان من عمال سابور بن أردشیر، و هرمز بن سابور، و بهرام بن هرمز بن سابور- بعد مهلک عمرو بن عدی بن نصر بن ربیعه علی فرج العرب من ربیعه و مضر و سائر من ببادیه العراق و الحجاز و الجزیرة یومئذ- ابن لعمرو بن عدی، یقال له امرؤ القیس البدء، و هو أول من تنصر من ملوک آل نصر بن ربیعه و عمال ملوک الفرس، و عاش-فیما ذکر هشام بن محمد- مملکا فی عمله مائه سنه و اربع عشره سنه، من ذلک فی زمن سابور بن أردشیر ثلاثا و عشرین سنه و شهرا، و فی زمن هرمز بن سابور سنه و عشره ایام، و فی زمن بهرام بن هرمز ابن سابور ثلاث سنین و ثلاثة اشهر و ثلاثة ایام، و فی زمن بهرام بن بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر ثمانی عشره سنه. و کان بهرام بن هرمز- فیما ذکر- رجلا ذا حلم و تؤده، فاستبشر الناس بولایته، و احسن السیرة فیهم، و اتبع فی ملکه فی سیاسه الناس آثار آبائه، و کان مانی الزندیق- فیما ذکر-یدعوه الی دینه، فاستبری ما عنده، فوجده داعیه للشیطان، فامر بقتله و سلخ جلده و حشوه تبنا و تعلیقه علی باب من أبواب مدینه جندی سابور، یدعی باب المانی، و قتل اصحابه و من دخل فی ملته. و کان ملکه-فیما قبل-ثلاث سنین و ثلاثة اشهر و ثلاثة ایام

ذکر ملک بهرام بن بهرام بن هرمز

ثم قام بالملک بعده ابنه بهرام بن بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر. و کان ذا علم- فیما قیل-بالأمور، فلما عقد التاج علی راسه دعا له العظماء بمثل ما کانوا یدعون لآبائه، فرد علیهم مردا حسنا، و احسن فیهم السیرة، و قال: ان ساعدنا الدهر نقبل ذلک بالشکر، و ان یکن غیر ذلک نرض بالقسم. و اختلف فی سنی ملکه، فقال بعضهم: کان ملکه ثمانی عشره سنه. و قال بعضهم: کان سبع عشره سنه .

ذکر ملک شاهنشاه بن بهرام

ثم ملک بهرام الملقب بشاهنشاه بن بهرام بن بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر، فلما عقد التاج علی راسه اجتمع الیه العظماء، فدعوا له ببرکه الولایة و طول العمر، فرد علیهم احسن الرد، و کان قبل ان یفضی الیه الملک مملکا علی سجستان. و کان ملکه اربع سنین .

ذکر ملک نرسی بن بهرام

ثم قام بالملک بعده نرسی بن بهرام، و هو أخو بهرام الثالث، فلما عقد التاج علی راسه دخلت علیه الاشراف و العظماء، فدعوا له فوعدهم خیرا، و امرهم بمکانفته علی امره، و سار فیهم باعدل السیرة، و قال یوم ملک: انا لن نضیع شکر الله علی ما انعم به علینا. و کان ملکه تسع سنین .

ذکر ملک هرمز بن نرسی

ثم ملک هرمز بن نرسی بن بهرام بن بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر. و کان الناس قد وحلوا منه، و أحسوا بالفظاظه و الشده، فاعلمهم انه قد

علم ما کانوا یخافونه من شده ولایته، و اعلمهم انه قد ابدل ما کان فی خلقه من الغلظه و الفظاظة رقه و رافه، و ساسهم بارفق السیاسة، و سار فیهم باعدل السیرة، و کان حریصا علی انتعاش الضعفاء و عماره البلاد و العدل علی الرعیة. ثم هلک و لا ولد له، فشق ذلک علی الناس، فسألوا بمیلهم الیه عن نسائه، فذکر لهم ان بعضهن حبلی و قد قال بعضهم: ان هرمز کان اوصی بالملک لذلک الحمل فی بطن أمه، و ان تلک المرأة ولدت سابور ذا الاکتاف. و کان ملک هرمز فی قول بعضهم ست سنین و خمسه اشهر، و فی قول آخرین سبع سنین و خمسه اشهر .

ذکر ملک سابور ذی الاکتاف

ثم ولد سابور ذو الاکتاف بن هرمز بن نرسی بن بهرام بن بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر، مملکا بوصیه ابیه هرمز له بالملک، فاستبشر الناس بولادته، و بثوا خبره فی الافاق، و کتبوا الکتب، و وجهوا به البرد الی الافاق و الاطراف، و تقلد الوزراء و الکتاب الاعمال التی کانوا یعملونها فی ملک ابیه، و لم یزالوا علی ذلک، حتی فشا خبرهم، و شاع فی اطراف مملکه الفرس انه کان لا ملک لهم، و ان أهلها انما یتلومون صبیا فی المهد، لا یدرون ما هو کائن من امره، فطمعت فی مملکتهم الترک و الروم. و کانت بلاد العرب ادنی البلاد الی فارس، و کانوا من احوج الأمم الی تناول شیء من معایشهم و بلادهم، لسوء حالهم و شظف عیشهم، فسار جمع عظیم منهم فی البحر من ناحیه بلاد عبد القیس و البحرین و کاظمه، حتی أناخوا علی ابرشهر و سواحل أردشیر خره و اسیاف فارس، و غلبوا أهلها علی مواشیهم و حروثهم و معایشهم، و أکثروا الفساد فی تلک البلاد، فمکثوا علی ذلک من امرهم حینا، لا یغزوهم احد من الفرس، لعقدهم تاج الملک علی طفل من الأطفال، و قله هیبة الناس له، حتی تحرک سابور و ترعرع، فلما ترعرع ذکر ان أول ما عرف من تدبیره و حسن فهمه، انه استیقظ ذات

لیله و هو فی قصر المملکة بطیسبون، من ضوضاء الناس بسحر، فسال عن ذلک، فاخبر ان ذلک ضجه الناس عند ازدحامهم علی جسر دجلة مقبلین و مدبرین، فامر باتخاذ جسر آخر، حتی یکون أحدهما معبرا للمقبلین، و الآخر معبرا للمدبرین، فلا یزدحم الناس فی المرور علیهما. فاستبشر الناس بما رأوا من فطنته لما فطن من ذلک علی صغر سنه و تقدم فیما امر به من ذلک، فذکر ان الشمس لم تغرب من یومهم ذلک حتی عقد جسر بالقرب من الجسر الذی کان فاستراح الناس من المخاطره بانفسهم فی الجواز علی الجسر، و جعل الغلام یتزید فی الیوم ما یتزیده غیره فی الحین الطویل. و جعل الکتاب و الوزراء یعرضون علیه الأمر بعد الأمر، فکان فیما عرض علیه امر الجنود التی فی الثغور، و من کان منهم بإزاء الأعداء و ان الاخبار وردت بان اکثرهم قد اخل، و عظموا علیه الأمر فی ذلک، فقال لهم سابور: لا یکبرن هذا عندکم، فان الحیله فیه یسیره، و امر بالکتاب الی أولئک الجنود جمیعا، بانه انتهی الیه طول مکثهم فی النواحی التی هم بها، و عظم غنائهم عن أولیائهم و إخوانهم، فمن أحب ان ینصرف الی اهله فلینصرف مأذونا له فی ذلک، و من أحب ان یستکمل الفضل بالصبر فی موضعه عرف ذلک له و تقدم الی من اختار الانصراف فی لزوم اهله و بلاده الی وقت الحاجة الیه. فلما سمع الوزراء ذلک من قوله استحسنوه، و قالوا: لو کان هذا قد اطال تجربه الأمور، و سیاسه الجنود ما زاد رایه و صحه منطقه علی ما سمعنا به ثم تتابعت اخباره الی البلدان و الثغور، بما قوم اصحابه، و قمع اعداءه. حتی إذا تمت له ست عشره سنه و اطاق حمل السلاح و رکوب الخیل، و اشتد عظمه، جمع الیه رؤساء اصحابه و اجناده، ثم قام فیهم خطیبا، ثم ذکر ما انعم الله به علیه و علیهم بابائه، و ما أقاموا من أدبهم و نفوا من اعدائهم، و ما اختل من أمورهم، فی الأیام التی مضت من ایام صباه، و اعلمهم انه

یبتدئ العمل فی الذب عن البیضه، و انه یقدر الشخوص الی بعض الأعداء لمحاربته، و ان عده من یشخص معه من المقاتله الف رجل فنهض الیه القوم داعین متشکرین، و سألوه ان یقیم بموضعه، و یوجه القواد و الجنود لیکفوه ما قدر من الشخوص فیه، فأبی ان یجیبهم الی المقام، فسألوه الازدیاد علی العده التی ذکرها فأبی ثم انتخب الف فارس من صنادید جنده و ابطالهم، و تقدم الیهم فی المضی لأمره، و نهاهم عن الإبقاء علی من لقوا من العرب، و العرجه علی اصابه مال ثم سار بهم فاوقع بمن انتجع بلاد فارس من العرب و هم غارون، و قتل منهم ابرح القتل، و اسر اعنف الاسر، و هرب بقیتهم ثم قطع البحر فی اصحابه، فورد الخط، و استقری بلاد البحرین، یقتل أهلها و لا یقبل فداء، و لا یعرج علی غنیمه ثم مضی علی وجهه، فورد هجر، و بها ناس من اعراب تمیم و بکر بن وائل و عبد القیس، فافشی فیهم القتل، و سفک فیهم من الدماء سفکا سالت کسیل المطر، حتی کان الهارب منهم یری انه لن ینجیه منه غار فی جبل، و لا جزیرة فی بحر، ثم عطف الی بلاد عبد القیس، فأباد أهلها الا من هرب منهم، فلحق بالرمال، ثم اتی الیمامه، فقتل بها مثل تلک المقتله، و لم یمر بماء من میاه العرب الا عوره، و لا جب من جبابهم الا طمه ثم اتی قرب المدینة، فقتل من وجد هنالک من العرب و اسر، ثم عطف نحو بلاد بکر و تغلب فیما بین مملکه فارس و مناظر الروم بأرض الشام، فقتل من وجد بها من العرب، و سبی و طم میاههم و انه اسکن من من بنی تغلب من البحرین دارین-و اسمهما هیج- و الخط، و من کان من عبد القیس و طوائف من بنی تمیم هجر، و من کان من بکر بن وائل کرمان، و هم الذین یدعون بکر ابان، و من کان منهم من بنی حنظله بالرملیه من بلاد الاهواز و انه امر فبنیت بأرض السواد مدینه و سماها، بزرج سابور-و هی الأنبار- و بأرض الاهواز مدینتان: إحداهما ایران خره سابور، و تأویلها سابور و بلاده، و تسمی بالسریانیة الکرخ، و الاخری السوس، و هی مدینه بناها الی جانب الحصن الذی فی جوفه تابوت فیه جثه دانیال النبی ع و انه غزا ارض الروم فسبی منها سبیا کثیرا،

فاسکن مدینه ایران خره سابور، و سمتها العرب السوس بعد تخفیفها فی التسمیه و امر فبنیت بباجرمی مدینه سماها خنی سابور و کور کوره، و بأرض خراسان مدینه، و سماها نیسابور و کور کوره. و ان سابور کان هادن قسطنطین ملک الروم، و هو الذی بنی مدینه قسطنطینیه، و کان أول من تنصر من ملوک الروم، و هلک قسطنطین، و فرق ملکه بین ثلاثة بنین، کانوا له، فهلک بنوه الثلاثة، فملکت الروم علیهم رجلا من اهل بیت قسطنطین یقال له للیانوس، و کان یدین بمله الروم التی کانت قبل النصرانیة، و یسر ذلک و یظهر النصرانیة قبل ان یملک، حتی إذا ملک اظهر مله الروم، و أعادها کهیئتها، و امرهم باحیائها، و امر بهدم البیع و قتل الأساقفة و احبار النصاری و انه جمع جموعا من الروم و الخزر، و من کان فی مملکته من العرب، لیقاتل بهم سابور و جنود فارس. و انتهزت العرب بذلک السبب الفرصة من الانتقام من سابور، و ما کان من قتله العرب، و اجتمع فی عسکر للیانوس من العرب مائه الف و سبعون الف مقاتل، فوجههم مع رجل من بطارقه الروم، بعثه علی مقدمته یسمی یوسانوس و ان للیانوس سار حتی وقع ببلاد فارس، و انتهی الی سابور کثره من معه من جنود الروم و العرب و الخزر، فهاله ذلک، و وجه عیونا تأتیه بخبرهم و مبلغ عددهم و حالهم فی شجاعتهم و عیشهم فاختلفت اقاویل أولئک العیون فیما اتوه به من الاخبار عن للیانوس و جنده، فتنکر سابور، و سار فی اناس من ثقاته لیعاین عسکرهم، فلما اقترب من عسکر یوسانوس صاحب مقدمه للیانوس، وجه رهطا ممن کان معه الی عسکر یوسانوس لیتحسسوا الاخبار، و یأتوه بها علی حقائقها، فنذرت الروم بهم، فاخذوهم و دفعوهم الی یوسانوس، فلم یقر احد منهم بالأمر الذی توجهوا له الی عسکره، ما خلا رجلا منهم اخبره بالقصة علی وجهها، و بمکان سابور حیث کان، و ساله ان یوجه معه جندا، فیدفع الیهم سابور فأرسل یوسانوس حیث سمع هذه المقاله الی سابور رجلا من بطانته، یعلمه ما لقی من امره، و ینذره، فارتحل

سابور من الموضع الذی کان فیه الی عسکره و ان من کان فی عسکر للیانوس من العرب سألوه ان یأذن لهم فی محاربه سابور، فأجابهم الی ما سألوه، فزحفوا الی سابور، فقاتلوه ففضوا جمعه، و قتلوا منهم مقتله عظیمه، و هرب سابور فیمن بقی من جنده، و احتوی للیانوس علی مدینه طیسبون محله سابور، و ظفر ببیوت اموال سابور و خزائنه فیها، فکتب سابور الی من فی الافاق من جنوده یعلمهم الذی لقی من للیانوس و من معه من العرب، و یأمر من کان فیهم من القواد ان یقدموا علیه فیمن قبلهم من جنوده، فلم یلبث ان اجتمعت الیه الجیوش من کل أفق، فانصرف فحارب للیانوس و استنقذ منه مدینه طیسبون، و نزل للیانوس مدینه بهاردشیر و ما والاها بعسکره، و کانت الرسل تختلف فیما بینه و بین سابور و ان للیانوس کان جالسا ذات یوم فی حجرته، فاصابه سهم غرب فی فؤاده فقتله، فاسقط فی روع جنده، و هالهم الذی نزل به، و یئسوا من التفصی من بلاد فارس، و صاروا شوری لا ملک علیهم و لا سائس لهم، فطلبوا الی یوسانوس ان یتولی الملک لهم فیملکوه علیهم، فأبی ذلک، و ألحوا علیه فیه، فاعلمهم انه علی مله النصرانیة، و انه لا یلی ناسا له مخالفین فی الملة فاخبرته الروم انهم علی ملته، و انهم انما کانوا یکتمونها مخافه للیانوس، فأجابهم الی ما طلبوا، و ملکوه علیهم، و أظهروا النصرانیة. و ان سابور علم بهلاک للیانوس، فأرسل الی قواد جنود الروم، یقول: ان الله قد أمکننا منکم، و أدالنا علیکم، بظلمکم إیانا، و تخطیکم الی بلادنا، و انا نرجو ان تهلکوا بها جوعا من غیر ان نهیئ لقتالکم سیفا، و نشرع له رمحا، فسرحوا إلینا رئیسا ان کنتم راستموه علیکم فعزم یوسانوس علی اتیان سابور، فلم یتابعه علی رایه احد من قواد جنده، فاستبد برایه، و جاء الی سابور فی ثمانین رجلا من اشراف من کان فی عسکره و جنده، و علیه تاجه، فبلغ سابور مجیئه الیه، فتلقاه و تساجدا، فعانقه سابور شکرا لما کان منه فی امره، و طعم عنده یومئذ و نعم. و ان سابور ارسل الی قواد جند الروم و ذوی الریاسة منهم یعلمهم انهم

لو ملکوا غیر یوسانوس لجری هلاکهم فی بلاد فارس، و ان تملیکهم ایاه ینجیهم من سطوته و قوی امر یوسانوس بجهده، ثم قال: ان الروم قد شنوا الغارة علی بلادنا، و قتلوا بشرا کثیرا، و قطعوا ما کان بأرض السواد من نخل و شجر، و خربوا عمارتها، فاما ان یدفعوا إلینا قیمه ما أفسدوا و خربوا، و اما ان یعوضونا من ذلک نصیبین و حیزها، عوضا منه، و کانت من بلاد فارس، فغلبت علیها الروم. فأجاب یوسانوس و اشراف جنده سابور الی ما سال من العوض، و دفعوا الیه نصیبین، فبلغ ذلک أهلها، فجلوا منها الی مدن فی مملکه الروم، مخافه علی انفسهم من ملک الملک المخالف ملتهم، فبلغ ذلک سابور، فنقل اثنی عشر الف اهل بیت من اهل اصطخر و أصبهان و کور اخر من بلاده و حیزه الی نصیبین، و اسکنهم إیاها، و انصرف یوسانوس و من معه من الجنود الی الروم، و ملکها زمنا یسیرا ثم هلک. و ان سابور ضری بقتل العرب، و نزع اکتاف رؤسائهم الی ان هلک. و کان ذلک سبب تسمیتهم ایاه ذا الاکتاف و ذکر بعض اهل الاخبار ان سابور بعد ان اثخن فی العرب و اجلاهم عن النواحی التی کانوا صاروا إلیها مما قرب من نواحی فارس و البحرین و الیمامه، ثم هبط الی الشام، و سار الی حد الروم، اعلم اصحابه انه علی دخول الروم حتی یبحث عن اسرارهم، و یعرف اخبار مدنهم و عدد جنودهم، فدخل الی الروم، فجال فیها حینا، و بلغه ان قیصر أولم، و امر بجمع الناس لیحضروا طعامه، فانطلق سابور بهیئه السؤال حتی شهد ذلک الجمع، لینظر الی قیصر، و یعرف هیئته و حاله فی طعامه، ففطن له فاخذ، و امر به قیصر فادرج فی جلد ثور، ثم سار بجنوده الی ارض فارس، و معه سابور علی تلک

الحاله، فاکثر من القتل و خراب المدائن و القری و قطع النخل و الأشجار، حتی انتهی الی مدینه جندی سابور، و قد تحصن أهلها، فنصب المجانیق، و هدم بعضها فبینا هم کذلک ذات لیله إذ غفل الروم الموکلون بحراسة سابور، و کان بقربه قوم من سبی الاهواز، فأمرهم ان یلقوا علی القد الذی کان علیه زیتا من زقاق کانت بقربهم، ففعلوا ذلک، و لان الجلد و انسل منه، فلم یزل یدب حتی دنا من باب المدینة، و اخبر حراسهم باسمه فلما دخل علی أهلها، اشتد سرورهم به، و ارتفعت أصواتهم بالحمد و التسبیح، فانتبه اصحاب قیصر بأصواتهم، و جمع سابور من کان فی المدینة و عباهم، و خرج الی الروم فی تلک اللیلة سحرا، فقتل الروم و أخذ قیصر أسیرا، و غنم أمواله و نساءه، ثم اثقل قیصر بالحدید و اخذه بعماره ما اخرب، و یقال: انه أخذ قیصر بنقل التراب من ارض الروم الی المدائن و جندی سابور، حتی یرم به ما هدم منها، و بان یغرس الزیتون مکان النخل و الشجر الذی عقره، ثم قطع عقبه و رتقه، و بعث به الی الروم علی حمار، و قال: هذا جزاؤک ببغیک علینا، فلذلک ترکت الروم اتخاذ الأعقاب، و رتق الذؤاب. ثم اقام سابور فی مملکته حینا ثم غزا الروم فقتل من أهلها، و سبی سبیا کثیرا، و اسکن من سبی مدینه بناها بناحیه السوس، و سماها ایرانشهر سابور، ثم استصلح العرب، و اسکن بعض قبائل تغلب و عبد القیس و بکر بن وائل کرمان و توج و الاهواز، و بنی مدینه نیسابور و مدائن اخر بالسند و سجستان، و نقل طبیبا من الهند فاسکنه الکرخ من السوس، فلما مات ورث طبه اهل السوس، و لذلک صار اهل تلک الناحیة أطب العجم و اوصی بالملک لأخیه أردشیر و کان ملک سابور اثنتین و سبعین سنه. و هلک فی عهد سابور عامله علی ضاحیه مضر و ربیعه، امرؤ القیس البدء بن عمرو بن عدی بن ربیعه بن نصر، فاستعمل سابور علی عمله

ابنه عمرو بن إمرئ القیس- فیما ذکر-فبقی فی عمله بقیة ملک سابور، و جمیع ایام أخیه أردشیر بن هرمز بن نرسی، و بعض ایام سابور بن سابور. و کان جمیع عمله-علی ما ذکرت-من العرب، و ولایته علیهم-فیما ذکر ابن الکلبی- ثلاثین سنه .

ذکر ملک أردشیر بن هرمز

ثم قام بالملک بعد سابور ذی الاکتاف اخوه أردشیر بن هرمز بن نرسی ابن بهرام بن بهرام بن هرمز بن سابور بن أردشیر بن بابک فلما عقد التاج علی راسه جلس للعظماء، فلما دخلوا علیه دعوا له بالنصر، و شکروا عنده أخاه سابور، فاحسن جوابهم، و اعلمهم موقع ما کان من شکرهم لأخیه عنده، فلما استقر به الملک قراره عطف علی العظماء و ذوی الریاسة، فقتل منهم خلقا کثیرا، فخلعه الناس بعد اربع سنین من ملکه

ذکر ملک سابور بن سابور

ثم ملک سابور بن سابور ذی الاکتاف بن هرمز بن نرسی فاستبشرت الرعیة بذلک و برجوع ملک ابیه الیه، فلقیهم احسن اللقاء، و کتب الکتب الی العمال فی حسن السیرة و الرفق بالرعیة، و امر بمثل ذلک وزراءه و کتابه و حاشیته، و خطبهم خطبه بلیغه، و لم یزل عادلا علی رعیته، متحننا علیهم لما کان تبین من مودتهم و محبتهم و طاعتهم، و خضع له عمه أردشیر المخلوع، و منحه الطاعة. و ان العظماء و اهل البیوتات قطعوا اطناب فسطاط کان ضرب علیه فی حجره من حجره، فسقط علیه الفسطاط. و کان ملکه خمس سنین .

ذکر ملک بهرام بن سابور

ثم ملک بعده اخوه بهرام بن سابور ذی الاکتاف و کان یلقب کرمان شاه، و ذلک ان أباه سابور کان ولاه فی حیاته کرمان، فکتب الی قواده کتابا یحثهم فیه علی الطاعة، و یأمرهم بتقوی الله و النصیحه للملک، و بنی بکرمان مدینه، و کان حسن السیاسة لرعیته، محمودا فی امره

و کان ملکه احدی عشره سنه و ان ناسا من الفتاک ثاروا الیه فقتله رجل منهم برمیه رماها ایاه بنشابه .

ذکر ملک یزدجرد الأثیم

ثم قام بالملک بعده یزدجرد الملقب بالاثیم، بن بهرام الملقب بکرمان شاه بن سابور ذی الاکتاف. و من اهل العلم بأنساب الفرس من یقول: ان یزدجرد الأثیم هذا، هو أخو بهرام الملقب بکرمان شاه و لیس بابنه، و یقول: هو یزدجرد بن سابور ذی الاکتاف و ممن نسبه هذا النسب و قال هذا القول، هشام بن محمد. و کان-فیما ذکر-فظا غلیظا ذا عیوب کثیره، و کان من أشد عیوبه و أعظمها-فیما قیل- وضعه ذکاء ذهن و حسن ادب کان له و صنوفا من العلم قد مهرها و علمها، غیر موضعه، و کثره رؤیته فی الضار من الأمور، و استعمال کل ما عنده من ذلک، فی المواربة و الدهاء و المکایده و المخاتله، مع فطنة کانت بجهات الشر، و شده عجبه بما عنده من ذلک، و استخفافه بکل ما کان فی أیدی الناس من علم و ادب، و احتقاره له، و قله اعتداده به، و استطالته علی الناس بما عنده منه و کان مع ذلک غلقا سیئ الخلق، ردیء الطعمه حتی بلغ من شده غلقه و حدته ان الصغیر من الزلات کان عنده کبیرا، و الیسیر من السقطات عظیما ثم لم یقدر احد-و ان کان لطیف المنزله منه-ان یکون لمن ابتلی عنده بشیء من ذلک شفیعا، و کان دهره کله للناس متهما، و لم یکن یاتمن أحدا علی شیء من الأشیاء، و لم یکن یکافی علی حسن البلاء و ان هو اولی الخسیس من العرف استجزل ذلک، و ان جسر علی کلامه فی امر کلمه فیه رجل لغیره قال له: ما قدر جعالتک فی هذا الأمر الذی کلمتنا فیه؟ و ما أخذت علیه؟ فلم یکن یکلمه فی ذلک و ما اشبهه الا الوفود القادمون علیه من قبل ملوک الأمم و ان رعیته انما سلموا من سطوته و بلیته، و ما کان جمع من الخلال السیئه بتمسکهم

بمن کان قبل مملکته بالسنن الصالحه و بأدبهم و کانوا لسوء أدبه، و مخافه سطوته، متواصلین متعاونین، و کان من رایه ان یعاقب کل من زل عنده و اذنب الیه من شده العقوبة بما لا یستطاع ان یبلغ منه مثلها فی مده ثلاثمائة. و کان لذلک لا یقرعه بسوط انتظارا منه للمعاقبه له بما لیس وراءه افظع منه. و کان إذا بلغه ان أحدا من بطانته صافی رجلا من اهل صناعته او طبقته نحاه عن خدمته. و کان استوزر عند ولایته نرسی حکیم دهره و کان نرسی کاملا فی أدبه، فاضلا فی جمیع مذاهبه، متقدما لأهل زمانه و کانوا یسمونه مهر نرسی و مهر نرسه، و یلقب بالهزار بنده، فأملت الرعیة بما کان منه ان ینزع عن اخلاقه، و ان یصلح نرسی منه، فلما استوی له الملک، اشتدت اهانته الاشراف و العظماء، و حمل علی الضعفاء، و اکثر من سفک الدماء، و تسلط تسلطا لم یبتل الرعیة بمثله فی ایامه فلما رای الوجوه و الاشراف انه لا یزداد الا تتایعا فی الجور، اجتمعوا فشکوا ما ینزل بهم من ظلمه، و تضرعوا الی ربهم، و ابتهلوا الیه بتعجیل إنقاذهم منه فزعموا انه کان بجرجان، فرای ذات یوم فی قصره فرسا عائرا-لم یر مثله فی الخیل، فی حسن صوره، و تمام خلق-اقبل حتی وقف علی بابه، فتعجب الناس منه، لأنه کان متجاوز الحال، فاخبر یزدجرد خبره، فامر به ان یسرج و یلجم، و یدخل علیه، فحاول ساسته و صاحب مراکبه الجامه و اسراجه، فلم یمکن أحدا منهم من ذلک، فانهی الیه امتناع الفرس علیهم، فخرج ببدنه الی الموضع الذی کان فیه ذلک الفرس فألجمه بیده، و القی لبدا علی ظهره، و وضع فوقه سرجا، و شد حزامه و لببه فلم یتحرک الفرس بشیء من ذلک، حتی إذا رفع ذنبه لیثفره استدبره الفرس فرمحه علی فؤاده رمحه هلک منها مکانه، ثم لم یعاین ذلک الفرس و یقال: ان الفرس ملا فروجه جریا فلم یدرک و لم

یوقف علی السبب فیه، و خاضت الرعیة بینها، و قالت: هذا من صنع الله لنا و رأفته بنا. و کان ملک یزدجرد فی قول بعضهم اثنتین و عشرین سنه و خمسه اشهر و سته عشر یوما و فی قول آخرین احدی و عشرین سنه و خمسه اشهر و ثمانیة عشر یوما. و لما هلک عمرو بن إمرئ القیس البدء بن عمرو بن عدی فی عهد سابور ابن سابور، استخلف سابور بن سابور علی عمله أوس بن قلام فی قول هشام. قال: و هو من العمالیق من بنی عمرو بن عملیق، فثار به جحجبی بن عتیک بن لخم فقتله، فکان جمیع ولایه أوس خمس سنین، و هلک فی عهد بهرام بن سابور ذی الاکتاف و استخلف بعده فی عمله امرؤ القیس البدء بن عمرو بن إمرئ القیس البدء بن عمرو خمسا و عشرین سنه، و کان هلاکه فی عهد یزدجرد الأثیم ثم استخلف یزدجرد مکانه ابنه النعمان بن إمرئ القیس البدء بن عمرو بن إمرئ القیس بن عمرو بن عدی 3 ، و أمه شقیقه ابنه ابی ربیعه بن ذهل بن شیبان، و هو فارس حلیمه، و صاحب الخورنق. و کان سبب بنائه الخورنق- فیما ذکر-ان یزدجرد الأثیم بن بهرام کرمان شاه بن سابور ذی الاکتاف کان لا یبقی له ولد فولد له بهرام، فسال عن منزل بری مریء صحیح من الأدواء و الاسقام، فدل علی ظهر الحیرة، فدفع ابنه بهرام جور الی النعمان هذا، و امره ببناء الخورنق مسکنا له، و انزله ایاه، و امره باخراجه الی بوادی العرب، و کان الذی بنی الخورنق رجلا یقال له سنمار، فلما فرغ من بنائه، تعجبوا من حسنه و إتقان عمله، فقال: لو علمت انکم توفوننی اجری و تصنعون بی ما انا اهله بنیته بناء یدور مع الشمس حیثما دارت، فقال: و انک لتقدر علی ان تبنی ما هو افضل منه

ثم لم تبنه! فامر به فطرح من راس الخورنق، ففی ذلک یقول ابو الطمحان القینی. جزاء سنمار جزاها، و ربها و باللات و العزی جزاء المکفر

و قال سلیط بن سعد: جزی بنوه أبا الغیلان عن کبر و حسن فعل کما یجزی سنمار

و قال یزید بن ایاس النهشلی: جزی الله کمالا باسوا فعله جزاء سنمار جزاء موفرا

و قال عبد العزی بن إمرئ القیس الکلبی- و کان اهدی أفراسا الی الحارث بن ماریة الغسانی، و وفد الیه فأعجبته و اعجب بعبد العزی و حدیثه، و کان للملک ابن مسترضع فی بنی الحمیم بن عوف من بنی عبد ود، من کلب، فنهشته حیه، فظن الملک انهم اغتالوه، فقال لعبد العزی: جئنی بهؤلاء القوم، فقال: هم قوم احرار، و لیس لی علیهم فضل فی نسب و لا فعال، فقال: لتأتینی بهم او لافعلن و لافعلن! فقال: رجونا من حبائک امرا حال دونه عقابک و دعا ابنیه: شراحیل و عبد الحارث، فکتب معهما الی قومه: جزانی جزاه الله شر جزائه جزاء سنمار و ما کان ذا ذنب

سوی رصه البنیان عشرین حجه یعلی علیه بالقرامید و السکب

فلما رای البنیان تم سموقه و آض کمثل الطود ذی الباذخ الصعب

فاتهمه من بعد حرس و حقبه و قد هره اهل المشارق و الغرب

و ظن سنمار به کل حبره و فاز لدیه بالمودة و القرب

فقال اقذفوا بالعلج من فوق برجه فهذا لعمر الله من اعجب الخطب

و ما کان لی عند ابن جفنه فاعلموا من الذنب ما آلی یمینا علی کلب

لیلتمسن بالخیل عقر بلادهم تحلل أبیت اللعن من قولک المزبی

و دون الذی منی ابن جفنه نفسه رجال یردون الظلوم عن الشعب

و قد رامنا من قبلک المرء حارث فغودر مسلولا لدی الاکم الصهب

قال هشام: و کان النعمان هذا قد غزا الشام مرارا، و اکثر المصائب فی أهلها، و سبی و غنم، و کان من أشد الملوک نکایة فی عدوه، و ابعدهم مغارا فیهم، و کان ملک فارس جعل معه کتیبتین: یقال لإحداهما: دوسر، و هی لتنوخ، و للأخری: الشهباء، و هی لفارس، و هما اللتان یقال لهما: القبیلتان، فکان یغزو بهما بلاد الشام و من لم یدن له من العرب. قال: فذکر لنا-و الله اعلم-انه جلس یوما فی مجلسه من الخورنق، فأشرف منه علی النجف و ما یلیه من البساتین و النخل و الجنان و الانهار مما یلی المغرب، و علی الفرات مما یلی المشرق، و هو علی متن النجف، فی یوم من ایام الربیع، فاعجبه ما رای من الخضرة و النور و الانهار، فقال لوزیره و صاحبه: هل رایت مثل هذا المنظر قط! فقال: لا، لو کان یدوم! قال: فما الذی یدوم؟ قال: ما عند الله فی الآخرة، قال: فبم ینال ذاک؟ قال: بترکک الدنیا و عباده الله و التماس ما عنده، فترک ملکه من لیلته و لبس المسوح، و خرج مستخفیا هاربا لا یعلم به، و اصبح الناس لا یعلمون بحاله، فحضروا بابه، فلم یؤذن لهم علیه کما کان یفعل، فلما أبطأ الاذن علیهم، سألوا عنه فلم یجدوه، و فی ذلک یقول عدی بن زید العبادی:

و تفکر رب الخورنق إذ اشرف یوما و للهدی تبصیر

سره حاله و کثره ما یملک و البحر معرض و السدیر

فارعوی قلبه فقال و ما غبطه حی الی الممات یصیر

ثم بعد الفلاح و الملک و الامه وارتهم هناک القبور

ثم اضحوا کأنهم ورق جف، فالوت به الصبا و الدبور

فکان ملک النعمان الی ان ترک ملکه و ساح فی الارض تسعا و عشرین سنه و اربعه اشهر. قال ابن الکلبی: من ذلک فی زمن یزدجرد خمس عشره سنه، و فی زمن بهرام جور بن یزدجرد اربع عشره سنه. و اما العلماء من الفرس باخبارهم و أمورهم فإنهم یقولون فی ذلک ما انا ذاکره

ذکر ملک بهرام جور

ثم ملک بعد یزدجرد الأثیم ابنه بهرام جور بن یزدجرد الخشن ابن بهرام کرمان شاه بن سابور ذی الاکتاف و ذکر ان مولده کان هرمز دروز فروردین ماه، لسبع ساعات مضین من النهار فان أباه یزدجرد دعا ساعه ولد بهرام ممن کان ببابه من المنجمین، فأمرهم باقامه کتاب مولده و تبینه بیانا یدل علی الذی یئول الیه کل امره، فقاسوا الشمس و نظروا فی مطالع النجوم، ثم أخبروا یزدجرد ان الله مورث بهرام ملک ابیه، و ان رضاعه بغیر ارض یسکنها الفرس، و ان من الرأی ان یربی بغیر بلاده، فاجال یزدجرد الرأی فی دفعه فی الرضاع و التربیه الی بعض من ببابه من الروم او العرب او غیرهم ممن لم یکن من الفرس، فبدا له فی اختیار العرب لتربیته و حضانته، فدعا بالمنذر

ابن النعمان، و استحضنه بهرام، و شرفه و اکرمه، و ملکه علی العرب، و حباه بمرتبتین سنیتین، تدعی إحداهما: رام‌ابزوذ یزدجرد، و تاویله زاد سرور یزدجرد، و الاخری تدعی بمهشت، و تأویلها اعظم الخول، و امر له بصله و کسوه بقدر استحقاقه لذلک فی منزلته، و امره ان یسیر ببهرام الی بلاد العرب. فسار به المنذر الی محلته منها، و اختار لرضاعه ثلاث نسوه ذوات اجسام صحیحه، و أذهان ذکیة، و آداب رضیه، من بنات الاشراف، منهن امرأتان من بنات العرب، و امراه من بنات العجم، و امر لهن بما اصلحهن من الکسوة و الفرش و المطعم و المشرب و سائر ما احتجن الیه، فتداولن رضاعه ثلاث سنین، و فطم فی السنه الرابعه، حتی إذا أتت له خمس سنین، قال للمنذر: أحضرنی مؤدبین ذوی علم، مدربین بالتعلیم، لیعلمونی الکتابه و الرمی و الفقه. فقال له المنذر: انک بعد صغیر السن، و لم یأن لک ان تأخذ فی التعلیم، فالزم ما یلزم الصبیان الاحداث، حتی تبلغ من السن ما یطیق التعلم و التأدب، و احضر من یعلمک کل ما سالت تعلمه فقال بهرام للمنذر: انا لعمری صغیر، و لکن عقلی عقل محتنک، و أنت کبیر السن و عقلک عقل ضرع. ا ما تعلم ایها الرجل، ان کل ما یتقدم فی طلبه ینال فی وقته، و ما یطلب فی وقته ینال فی غیر وقته، و ما یفرط فی طلبه یفوت فلا ینال! و انی من ولد ملوک، و الملک صائر الی باذن الله، و اولی ما کلف به الملوک و طلبوه صالح العلم، لأنه لهم زین، و لملکهم رکن به یقوون فعجل علی بمن سألتک من المؤدبین. فوجه المنذر ساعه سمع مقاله بهرام هذه الی باب الملک من أتاه برهط من فقهاء الفرس، و معلمی الرمی و الفروسیة و معلمی الکتابه و خاصه ذوی الأدب، و جمع له حکماء من حکماء فارس و الروم، و محدثین من العرب، فالزمهم بهرام، و وقت لأصحاب کل مذهب من تلک المهن وقتا یأتونه فیه، و قدر

لهم قدرا یفیدونه ما عندهم، فتفرغ بهرام لتعلم کل ما سال ان یتعلم، و للاستماع من اهل الحکمه و اصحاب الحدیث، و وعی کل ما استمع، و ثقف کل ما علم بایسر تعلیم و الفی بعد ان بلغ اثنتی عشره سنه، و قد استفاد کل ما افید و حفظه، وفاق معلمیه و من حضره من اهل الأدب، حتی اعترفوا له بفضله علیهم. و أثاب بهرام المنذر و معلمیه، و امرهم بالانصراف عنه، و امر معلمی الرمی و الفروسیة بالإقامة عنده، لیأخذ عنهم کل ما ینبغی له التدرب به، و الأحکام له، ثم دعا بهرام بالنعمان بن المنذر، و امره ان یؤذن العرب باحضار خیلهم من الذکور و الإناث علی أنسابها، فاذن النعمان للعرب بذلک، و بلغ المنذر الذی کان من رای بهرام فی اختیار الخیل لمرکبه، فقال لبهرام: لا تجشمن العرب اجراء خیلهم، و لکن مر من یعرض الخیل علیک، و اختر منها رضاک، و ارتبطه لنفسک فقال له بهرام: قد احسنت القول، و لکنی افضل الرجال سؤددا و شرفا، و لیس ینبغی ان یکون مرکبی الا افضل الخیل، و انما یعرف فضل بعضها علی بعض بالتجربه، و لا تجربه بلا اجراء. فرضی المنذر مقالته، و امر النعمان العرب فاحضروا خیولهم، و رکب بهرام و المنذر لحضور الحلبه، و سرحت الخیل من فرسخین، فبدر فرس اشقر للمنذر تلک الخیل جمیعا سابقا، ثم اقبل بعده بقیتها بداد بداد من بین فرسین تالیین، او ثلاثة موزعه، او سکیتا فقرب المنذر بیده ذلک الاشقر الی بهرام، و قال: یبارک الله لک فیه، فامر بهرام بقبضه و عظم سروره به، و تشکر للمنذر. و ان بهرام رکب ذات یوم الفرس الاشقر الذی حمله علیه المنذر الی الصید، فبصر بعانه، فرمی علیها و قصد نحوها، فإذا هو بأسد قد شد علی

عیر کان فیها، فتناول ظهره بفیه لیقصمه و یفترسه، فرماه بهرام رمیه فی ظهره، فنفذت النشابة من بطنه و ظهر العیر و سرته حتی افضت الی الارض. فساخت فیها الی قریب من ثلثیها، فتحرک طویلا، و کان ذلک بمشهد ناس من العرب و حرس بهرام و غیرهم فامر بهرام فصور ما کان منه فی امر الأسد و العیر فی بعض مجالسه. ثم ان بهرام اعلم المنذر انه علی الالمام بابیه، فشخص الی ابیه، و کان أبوه یزدجرد لسوء خلقه لا یحفل بولد له، فاتخذ بهرام للخدمه، فلقی بهرام من ذلک عناء. ثم ان یزدجرد وفد علیه أخ لقیصر، یقال له: ثیاذوس، فی طلب الصلح و الهدنة لقیصر و الروم، فسأله بهرام ان یکلم یزدجرد فی الاذن له فی الانصراف الی المنذر، فانصرف الی بلاد العرب، فاقبل علی التنعم و التلذذ. و هلک أبوه یزدجرد و بهرام غائب، فتعاقد ناس من العظماء و اهل البیوتات الا یملکوا أحدا من ذریه یزدجرد لسوء سیرته، و قالوا: ان یزدجرد لم یخلف ولدا یحتمل الملک غیر بهرام، و لم یل بهرام ولایه قط یبلی بها خبره، و یعرف بها حاله، و لم یتأدب بأدب العجم، و انما أدبه ادب العرب، و خلقه کخلقهم، لنشئه بین اظهرهم و اجتمعت کلمتهم و کلمه العامه علی صرف الملک عن بهرام الی رجل من عتره أردشیر بن بابک، یقال له کسری، و لم یقیموا ان ملکوه فانتهی هلاک یزدجرد و الذی کان من تملیکهم کسری الی بهرام و هو ببادیه العرب، فدعا بالمنذر و النعمان ابنه، و ناس من علیه العرب، و قال لهم: انی لا احسبکم تجحدون خصیصی والدی، کان أتاکم معشر العرب بإحسانه و انعامه کان علیکم، مع فظاظته و شدته کانت علی الفرس، و اخبرهم بالذی أتاه من نعی ابیه، و تملیک الفرس من ملکوا عن تشاور منهم فی ذلک. فقال المنذر: لا یهولنک ذلک حتی الطف الحیله فیه و ان المنذر

جهز عشره آلاف رجل من فرسان العرب، و وجههم مع ابنه الی طیسبون و بهاردشیر مدینتی الملک، و امره ان یعسکر قریبا منهما، و یدمن ارسال طلائعه إلیهما، فان تحرک احد لقتاله قاتله و اغار علی ما والاهما، و اسر و سبی، و نهاه عن سفک الدماء فسار النعمان حتی نزل قریبا من المدینتین، و وجه طلائعه إلیهما، و استعظم قتال الفرس و ان من بالباب من العظماء و اهل البیوتات اوفدوا جوانی صاحب رسائل یزدجرد الی المنذر، و کتبوا الیه یعلمونه امر النعمان، فلما ورد جوانی علی المنذر و قرأ الکتاب الذی کتب الیه، قال له: الق الملک بهرام، و وجه معه من یوصله الیه فدخل جوانی علی بهرام فراعه ما رای من وسامته و بهائه، و اغفل السجود دهشا، فعرف بهرام انه انما ترک السجود لما راعه من روائه، فکلمه بهرام، و وعده من نفسه احسن الوعد، و رده الی المنذر، و ارسل الیه ان یجیب فی الذی کتب، فقال المنذر لجوانی: قد تدبرت الکتاب الذی أتیتنی به، و انما وجه النعمان الی ناحیتکم الملک بهرام حیث ملکه الله بعد ابیه، و خوله إیاکم. فلما سمع جوانی مقاله المنذر، و تذکر ما عاین من رواء بهرام و هیبته عند نفسه، و ان جمیع من شاور فی صرف الملک عن بهرام مخصوم محجوج، قال للمنذر: انی لست محیرا جوابا، و لکن سر ان رایت الی محله الملوک فیجتمع إلیک من بها من العظماء و اهل البیوتات، و تشاوروا فی ذلک. و ات فیه ما یجمل، فإنهم لن یخالفوک فی شیء مما تشیر به. فرد المنذر جوانی الی من ارسله الیه، و استعد و سار بعد فصول جوانی من عنده بیوم ببهرام فی ثلاثین الف رجل من فرسان العرب و ذوی الباس و النجده منهم الی مدینتی الملک، حتی إذا وردهما، امر فجمع الناس، و جلس بهرام علی منبر من ذهب مکلل بجوهر، و جلس المنذر عن یمینه،

و تکلم عظماء الفرس و اهل البیوتات، و فرشوا للمنذر بکلامهم فظاظه یزدجرد ابی بهرام کانت، و سوء سیرته، و انه اخرب بسوء رایه الارض، و اکثر القتل ظلما، حتی قد قتل الناس فی البلاد التی کان یملکها، و أمورا غیر ذلک فظیعه و ذکروا انهم انما تعاقدوا و تواثقوا علی صرف الملک عن ولد یزدجرد لذلک، و سألوا المنذر الا یجبرهم فی امر الملک علی ما یکرهونه. فوعی المنذر ما بثوا من ذلک، و قال لبهرام: أنت اولی بإجابة القوم منی فقال بهرام: انی لست اکذبکم معشر المتکلمین فی شیء مما نسبتم الیه یزدجرد لما استقر عندی من ذلک، و لقد کنت زاریا علیه لسوء هدیه، و متنکبا لطریقه و دینه، و لم أزل اسال الله ان یمن علی بالملک، فاصلح کل ما افسد، و اراب ما صدع، فان أتت لملکی سنه و لم أف لکم بهذه الأمور التی عددت لکم تبرات من الملک طائعا، و قد اشهدت بذلک علی الله و ملائکته و موبذان موبذ و لیکن هو فیها حکما بینی و بینکم و انا مع الذی بینت علی ما اعلمکم من رضای بتملیککم من تناول التاج و الزینة، من بین اسدین ضاریین مشبلین، فهو الملک. فلما سمع القوم مقاله بهرام هذه، و ما وعد من نفسه، استبشروا بذلک، و انبسطت آمالهم، و قالوا فیما بینهم: انا لسنا نقدر علی رد قول بهرام، مع انا ان تممنا علی صرف الملک عنه نتخوف ان یکون فی ذلک هلاکنا لکثرة من استمد و استجاش من العرب، و لکنا نمتحنه بما عرض علینا مما لم یدعه الیه الا ثقه بقوته و بطشه و جراته، فان یکن علی ما وصف به نفسه، فلیس لنا رای الا تسلیم الملک الیه، و السمع و الطاعة له، و ان یهلک ضعفا و معجزه، فنحن من هلکته برآء، و لشره و غائلته آمنون. و تفرقوا علی هذا الرأی، فعاد بهرام بعد ان تکلم بهذا الکلام، و جلس کمجلسه الذی کان فیه بالأمس، و حضره من کان یحاده فقال لهم: اما

ان تجیبونی فیما تکلمت أمس، و اما ان تسکتوا باخعین لی بالطاعة. فقال القوم: اما نحن، فقد اخترنا لتدبیر الملک کسری، و لم نر منه الا ما نحب، و لکنا قد رضینا مع ذلک ان یوضع التاج و الزینة کما ذکرت بین اسدین، و تتنازعانهما أنت و کسری، فأیکما تناولها من بینهما، سلمنا له الملک. فرضی بهرام بمقالتهم، فاتی بالتاج و الزینة موبذان موبذ، الموکل کان بعقد التاج علی راس کل ملک یملک، فوضعهما فی ناحیه، و جاء بسطام اصبهبذ، بأسدین ضاریین مجوعین مشبلین، فوقف أحدهما عن جانب الموضع الذی وضع فیه التاج و الزینة، و الآخر بحذائه، و ارخی و ثاقهما، ثم قال بهرام لکسری: دونک التاج و الزینة فقال کسری: أنت اولی بالبدء و بتناولهما منی، لأنک تطلب الملک بوراثه، و انا فیه مغتصب فلم یکره بهرام قوله، لثقته کانت ببطشه و قوته، و حمل جرزا، و توجه نحو التاج و الزینة، فقال له موبذان موبذ: استماتتک فی هذا الأمر الذی اقدمت علیه، انما هو تطوع منک، لا عن رای احد من الفرس، و نحن برآء الی الله من اتلافک نفسک. فقال بهرام: أنتم من ذلک برآء، و لا وزر علیکم فیه ثم اسرع نحو الاسدین، فلما رای موبذان موبذ جده فی لقائهما، هتف به و قال: بح بذنوبک، و تب منها، ثم اقدم ان کنت لا محاله مقدما، فباح بهرام بما سلف من ذنوبه، ثم مشی نحو الاسدین، فبدر الیه أحدهما، فلما دنا من بهرام وثب وثبه، فعلا ظهره، و عصر جنبی الأسد بفخذیه عصرا اثخنه، و جعل یضرب علی راسه بالجرز الذی کان حمل، ثم شد الأسد الآخر علیه، فقبض علی أذنیه، و عرکهما بکلتا یدیه، فلم یزل یضرب راسه برأس الأسد الذی کان راکبه حتی دمغهما ثم قتلهما کلیهما علی راسهما بالجرز الذی کان حمله: و کان ذلک من صنیعه بمرای من کسری و من حضر ذلک المحفل

فتناول بهرام بعد ذلک التاج و الزینة، فکان کسری أول من هتف به، و قال: عمرک الله بهرام! الذی من حوله سامعون، و له مطیعون، و رزقه ملک أقالیم الارض السبعه ثم هتف به جمیع الحضر، و قالوا: قد اذعنا للملک بهرام، و خضعنا له و رضینا به ملکا و أکثروا الدعاء له و ان العظماء و اهل البیوتات و اصحاب الولایات و الوزراء لقوا المنذر بعد ذلک الیوم، و سألوه ان یکلم بهرام فی التغمد لاساءتهم فی امره، و الصفح و التجاوز عنهم، فکلم المنذر بهرام فیما سألوه من ذلک، و استوهبه ما کان احتمل علیهم فی نفسه، فاسعفه بهرام فیما سال، و بسط آمالهم. و ان بهرام ملک و هو ابن عشرین سنه، و امر من یومه ذلک ان یلزم رعیته راحه ودعه، و جلس للناس بعد ذلک سبعه ایام متوالیه، یعدهم الخیر من نفسه، و یأمرهم بتقوی الله و طاعته. ثم لم یزل بهرام حیث ملک مؤثرا للهو علی ما سواه، حتی کثرت ملامه رعیته ایاه علی ذلک، و طمع من حوله من الملوک فی استباحه بلاده، و الغلبه علی ملکه، و کان أول من سبق الی المکاثره له علیه خاقان ملک الترک، فانه غزاه فی مائتین و خمسین الف رجل من الترک، فبلغ الفرس اقبال خاقان فی جمع عظیم الی بلادهم، فتعاظمهم ذلک و هالهم، و دخل علیه من عظمائهم اناس لهم رای اصیل، و عندهم نظر للعامه، فقالوا له: انه قد ازمک ایها الملک من بائقه هذا العدو ما قد شغلک عما أنت علیه من اللهو و التلذذ، فتأهب له کیلا یلحقنا منه امر یلزمک فیه مسبه و عار فقال لهم بهرام: ان الله ربنا قوی و نحن اولیاؤه و لم یزدد الا مثابره علی اللهو و التلذذ و الصید. و انه تجهز فسار الی اذربیجان لینسک فی بیت نارها، و یتوجه منها الی

أرمینیة، و یطلب الصید فی آجامها، و یلهو فی مسیره فی سبعه رهط من العظماء و اهل البیوتات، و ثلاثمائة رجل من رابطته ذوی باس و نجده، و استخلف أخا له یسمی نرسی علی ما کان یدبر من ملکه فلم یشک الناس حین بلغهم مسیر بهرام فیمن سار و استخلافه أخاه علی ما استخلف فی ان ذلک هرب من عدوه، و اسلام لملکه، و تأمروا فی انفاذ وفد الی خاقان، و الاقرار له بالخراج، مخافه منه لاستباحة بلادهم، و اصطلامه مقاتلتهم ان هم لم یذعنوا له بذلک. فبلغ خاقان الذی اجمع علیه الفرس من الانقیاد و الخضوع له، فآمن ناحیتهم، و امر جنده بالتورع، فاتی بهرام عین کان وجهه لیأتیه بخبر خاقان، فاخبره بأمر خاقان و عزمه، فسار الیه بهرام فی العده الذین کانوا معه فبیته، و قتل خاقان بیده، و افشی القتل فی جنده، و انهزم من سلم من القتل منهم، و منحوه اکتافهم، و خلفوا عسکرهم و ذراریهم و اثقالهم، و امعن بهرام فی طلبهم یقتلهم و یحوی ما غنم منهم، و یسبی ذراریهم و انصرف و جنده سالمین، و ظفر بهرام بتاج خاقان و اکلیله، و غلب علی بلاده من بلاد الترک، و استعمل علی ما غلب علیه منها مرزبانا حباه سریرا من فضه، و أتاه اناس من اهل البلاد المتاخمه لما غلب علیه من بلاد الترک خاضعین باخعین له بالطاعة، و سألوه ان یعلمهم حد ما بینه و بینهم فلا یتعدوه، فحد لهم حدا، و امر فبنیت مناره، و هی المناره التی امر بها فیروز الملک ابن یزدجرد، فقدمت الی بلاد الترک، و وجه بهرام قائدا من قواده الی ما وراء النهر منهم، و امره بقتالهم فقاتلهم و اثخنهم، حتی أقروا لبهرام بالعبودیة و أداء الجزیة. و ان بهرام انصرف الی اذربیجان، راجعا الی محلته من السواد، و امر بما کان فی اکلیل خاقان من یاقوت احمر و سائر الجوهر، فعلق علی بیت نار آذربیجان، ثم سار و ورد مدینه طیسبون، فنزل دار المملکة بها، ثم

کتب الی جنده و عماله بقتله خاقان، و ما کان من امره و امر جنده ثم ولی أخاه نرسی خراسان، و امره ان یسیر إلیها و ینزل بلخ، و تقدم الیه بما اراد. ثم ان بهرام سار فی آخر ملکه الی ماه للصید بها، فرکب ذات یوم للصید، فشد علی عیر، و امعن فی طلبه، فارتطم فی جب، فغرق، فبلغ والدته فسارت الی ذلک الجب باموال عظیمه، و اقامت قریبه منه، و امرت بانفاق تلک الأموال علی من یخرجه منه، فنقلوا من الجب طینا کثیرا و حماه، حتی جمعوا من ذلک آکاما عظاما، و لم یقدروا علی جثه بهرام. و ذکر ان بهرام لما انصرف الی مملکته من غزوه الترک، خطب اهل مملکته أیاما متوالیه، حثهم فی خطبته علی لزوم الطاعة، و اعلمهم ان نیته التوسعه علیهم، و ایصال الخیر الیهم، و انهم ان زالوا عن الاستقامة نالهم من غلظته اکثر مما کان نالهم من ابیه، و ان أباه کان افتتح امرهم باللین و المعدلة، فجحدوا ذلک او من جحده منهم، و لم یخضعوا له خضوع الخول و العبید للملوک فاصاره ذلک الی الغلظه و ضرب الابشار و سفک الدماء و ان انصراف بهرام من غزوه ذلک کان علی طریق اذربیجان، و انه نحل بیت نار الشیز ما کان فی اکلیل خاقان من الیواقیت و الجوهر و سیفا کان لخاقان مفصصا بدر و جوهر و حلیه کثیره، و اخدمه خاتون امراه خاقان، و رفع عن الناس الخراج لثلاث سنین شکرا علی ما لقی من النصر فی وجهه، و قسم فی الفقراء و المساکین مالا عظیما، و فی البیوتات و ذوی الاحساب عشرین الف الف درهم، و کتب بخبر خاقان الی الافاق کتبا، یذکر فیها ان الخبر ورد علیه بورود خاقان بلاده و انه مجد الله و عظمه و توکل علیه، و سار نحوه فی سبعه رهط من اهل البیوتات، و ثلاثمائة فارس من نخبه رابطته علی طریق اذربیجان و جبل القبق، حتی نفذ علی براری خوارزم و مفاوزها، فابلاه

الله احسن بلاء، و ذکر لهم ما وضع عنهم من الخراج، و کان کتابه فی ذلک کتابا بلیغا. و قد کان بهرام حین افضی الیه الملک امر ان یرفع عن اهل الخراج البقایا التی بقیت علیهم من الخراج، فاعلم ان ذلک سبعون الف الف درهم، فامر بترکها و بترک ثلث خراج السنه التی ولی فیها. و قیل ان بهرام جور لما انصرف الی طیسبون من مغزاه خاقان الترکی، ولی نرسی أخاه خراسان، و انزله بلخ، و استوزر مهر نرسی بن برازه، و خصه و جعله بزرجفرمذار، و اعلمه انه ماض الی بلاد الهند، لیعرف اخبارها، و التلطف لحیازه بعض مملکه أهلها الی مملکته، لیخفف بذلک بعض مئونة عن اهل مملکته، و تقدم الیه بما اراد التقدم الیه فیما خلفه علیه الی أوان انصرافه، و انه شخص من مملکته حتی دخل ارض الهند متنکرا، فمکث بها حینا لا یسأله احد من أهلها عن شیء من امره غیر ما یرون من فروسیته و قتله السباع، و جماله و کمال خلقه ما یعجبون منه فلم یزل کذلک حتی بلغه ان فی ناحیه من ارضهم فیلا قد قطع السبل، و قتل ناسا کثیرا، فسال بعضهم ان یدله علیه لیقتله، و انتهی امره الی الملک فدعا به، و ارسل معه رسولا ینصرف الیه بخبره فلما انتهی بهرام و الرسول الی الأجمة التی فیها الفیل، رقی الرسول الی شجره لینظر الی صنع بهرام و مضی بهرام لیستخرج الفیل، فصاح به، فخرج الیه مزبدا و له صوت شدید، و منظر هائل، فلما قرب من بهرام رماه رمیه وقعت بین عینیه حتی کادت تغیب، و وقذه بالنشاب، حتی بلغ منه، و وثب علیه فأخذه بمشفره، فاجتذبه جذبه جثا لها الفیل علی رکبتیه، فلم یزل یطعنه حتی امکن من نفسه، فاحتز راسه و حمله علی ظهره حتی اخرجه الی الطریق، و رسول الملک ینظر الیه فلما انصرف الرسول اقتص خبره علی الملک، فعجب من شدته و جراته، و حباه حباء عظیما، و استفهمه امره فقال له بهرام: انا رجل من عظماء الفرس، و کان

ملک فارس سخط علی فی شیء فهربت منه الی جوارک، و کان لذلک الملک عدو قد نازعه ملکه، و سار الیه بجنود عظیمه، فاشتد وجل الملک صاحب بهرام منه لما کان یعرف من قوته، و اراده علی الخضوع له و حمل الخراج الیه، و هم صاحب بهرام بإجابته الی ذلک، فنهاه بهرام عن ذلک، و ضمن له کفایة امره، فسکن الی قوله، و خرج بهرام مستعدا له، فلما التقوا قال لاساوره الهند: احرسوا ظهری ثم حمل علیهم فجعل یضرب الرجل علی راسه فتنتهی ضربته الی فمه، و یضرب وسط الرجل فیقطعه باثنین، و یاتی الفیل فیقد مشفره بالسیف، و یحتمل الفارس عن سرجه-و الهند قوم لا یحسنون الرمی، و اکثرهم رجاله لا دواب لهم-و کان بهرام إذا رمی احدهم انفذ السهم فیه، فلما عاینوا منه ما عاینوا، ولوا منهزمین لا یلوون علی شیء، و غنم صاحب بهرام ما کان فی عسکر عدوه، و انصرف محبورا مسرورا، و معه بهرام، فکان فی مکافاته ایاه ان انکحه ابنته، و نحله الدیبل و مکران و ما یلیها من ارض السند، و کتب له بذلک کتابا، و اشهد له علی نفسه شهودا، و امر بتلک البلاد حتی ضمت الی ارض العجم، و حمل خراجها الی بهرام، و انصرف بهرام مسرورا. ثم انه اغزی مهر نرسی بن برازه بلاد الروم فی اربعین الف مقاتل، و امره ان یقصد عظیمها، و یناظره فی امر الاتاوه و غیرها، مما لم یکن یقوم بمثله الا مثل مهر نرسی، فتوجه فی تلک العده، و دخل القسطنطینیة، و قام مقاما مشهورا، و هادنه عظیم الروم، و انصرف بکل الذی اراد بهرام، و لم یزل لمهر نرسی مکرما، و ربما خفف اسمه فقیل نرسی و ربما قیل مهر نرسه، و هو مهر نرسی بن برازه بن فرخزاذ بن خورهباذ بن سیسفاذ ابن سیسنابروه بن کی اشک بن دارا بن دارا بن بهمن بن اسفندیار بن بشتاسب. و کان مهر نرسی معظما عند جمیع ملوک فارس بحسن أدبه، و جوده آرائه، و سکون العامه الیه، و کان له اولاد مع ذلک قد قاربوه فی القدر، و عملوا للملوک من الاعمال ما کادوا یلحقون بمرتبته، و ان منهم ثلاثة قد کانوا برزوا:

احدهم زروانداذ، کان مهر نرسی قصد به للدین و الفقه، فأدرک من ذلک امرا عظیما، حتی صیره بهرام جور هربذان هربذ، مرتبه شبیهه بمرتبه موبذان موبذ و کان یقال للآخر: ما جشنس، و لم یزل متولیا دیوان الخراج ایام بهرام جور و کان اسم مرتبته بالفارسیه راسترای و شانسلان و کان الثالث اسمه کارد صاحب الجیش الأعظم، و اسم مرتبته بالفارسیه اسطران سلار، و هذه مرتبه فوق مرتبه الاصبهبذ تقارب مرتبه الارجبذ، و کان اسم مهر نرسی بمرتبته بالفارسیه بزرجفرماندار، و تفسیره بالعربیة وزیر الوزراء او رئیس الرؤساء و قیل انه کان من قریه یقال لها ابروان من رستاق دشتبارین من کوره أردشیر خره، فابتنی فیه و فی جره من کوره سابور لاتصال ذلک و دشتبارین ابنیه رفیعه، و اتخذ فیها بیت نار-هو باق فیما ذکر الی الیوم و ناره توقد الی هذه الغایة-یقال لها مهر نرسیان، و اتخذ بالقرب من ابروان اربع قری، و جعل فی کل واحده منها بیت نار، فجعل واحدا منها لنفسه، و سماه فراز مرا آور خذایان، و تفسیر ذلک: أقبلی الی سیدتی، علی وجه التعظیم للنار، و جعل الآخر لزراونداذ، و سماه زراوندادان، و الآخر لکارد و سماه کارداذان، و الآخر لماجشنس، و سماه ماجشنسفان، و اتخذ فی هذه الناحیة ثلاث باغات، جعل فی کل باغ منها اثنتی عشره الف نخله، و فی باغ اثنی عشر الف اصل زیتون، و فی باغ اثنتی عشره الف سروه، و لم تزل هذه القری و الباغات و بیوت النیران فی ید قوم من ولده معروفین الی الیوم، و ان ذلک-فیما ذکر-الی الیوم باق علی احسن حالاته. و ذکر ان بهرام بعد فراغه من امر خاقان و امر ملک الروم، مضی الی بلاد السودان من ناحیه الیمن، فاوقع بهم، فقتل منهم مقتله عظیمه، و سبی منهم خلقا، ثم انصرف الی مملکته ثم کان من امر هلاکه ما قد وصفت. و اختلفوا فی مده ملکه، فقال بعضهم: کان ملکه ثمانی عشره سنه و عشره

اشهر و عشرین یوما و قال آخرون کان ملکه ثلاثا و عشرین سنه و عشره اشهر و عشرین یوما

ذکر ملک یزدجرد بن بهرام جور

ثم قام بالملک من بعده یزدجرد بن بهرام جور فلما عقد التاج علی راسه دخل علیه العظماء و الاشراف، فدعوا له و هنئوه بالملک، فرد علیهم ردا حسنا، و ذکر أباه و مناقبه، و ما کان منه الی الرعیة، و طول جلوسه کان لها، و اعلمهم انهم ان فقدوا منه مثل الذی کانوا یعهدونه من ابیه، فلا ینبغی لهم ان یستنکروه، فان خلواته انما تکون فی مصلحه للمملکه و کید للأعداء، و انه قد استوزر مهر نرسی بن برازه صاحب ابیه، و انه سائر فیهم باحسن السیرة، و مستن لهم افضل السنن، و لم یزل قامعا لعدوه، رءوفا برعیته و جنوده، محسنا الیهم. و کان له ابنان: یقال لأحدهما هرمز، و کان ملکا علی سجستان، و الآخر یقال له فیروز، فغلب هرمز علی الملک من بعد هلاک ابیه یزدجرد، فهرب فیروز منه و لحق ببلاد الهیاطلة، و اخبر ملکها بقصته و قصه هرمز أخیه، و انه اولی بالملک منه، و ساله ان یمده بجیش یقاتل بهم هرمز، و یحتوی علی ملک ابیه، فأبی ملک الهیاطلة ان یجیبه الی ما سال من ذلک، حتی اخبر ان هرمز ملک ظلوم جائر فقال ملک الهیاطلة: ان الجور لا یرضاه الله، و لا یصلح عمل اهله، و لا یستطاع ان ینتصف و یحترف فی ملک الملک الجائر الا بالجور و الظلم فامد فیروز بعد ان دفع الیه الطالقان بجیش، فاقبل بهم و قاتل هرمز أخاه فقتله، و شتت جمعه، و غلب علی الملک. و کان الروم التاثوا علی یزدجرد بن بهرام فی الخراج الذی کانوا یحملونه الی ابیه، فوجه الیهم مهر نرسی بن برازه، فی مثل العده التی کان بهرام وجهه الیهم علیها، فبلغ له ارادته

و کان ملک یزدجرد ثمانی عشره سنه و اربعه اشهر فی قول بعضهم. و فی قول آخرین سبع عشره سنه .

ذکر ملک فیروز بن یزدجرد

ثم ملک فیروز بن یزدجرد بن بهرام جور، بعد ان قتل أخاه و ثلاثة نفر من اهل بیته. و حدثت عن هشام بن محمد، قال: استعد فیروز من خراسان، و استنجد باهل طخارستان و ما یلیها، و سار الی أخیه هرمز بن یزدجرد، و هو بالری- و کانت أمهما واحده، و اسمها دینک، و کانت بالمدائن تدبر ما یلیها من الملک- فظفر فیروز بأخیه فحبسه، و اظهر العدل و حسن السیرة، و کان یتدین، و قحط الناس فی زمانه سبع سنین، فاحسن تدبیر ذلک الأمر حتی قسم ما فی بیوت الأموال، و کف عن الجبایه، و ساسهم احسن السیاسة، فلم یهلک فی تلک السنین احد ضیاعا الا رجل واحد. و سار الی قوم کانوا قد غلبوا علی طخارستان یقال لهم الهیاطلة، و قد کان قوادهم فی أول ملکه لمعونتهم ایاه علی أخیه، و کانوا-فیما زعموا-یعملون عمل قوم لوط، فلم یستحل ترک البلاد فی ایدیهم، فقاتلهم فقتلوه فی المعرکة، و اربعه بنین له، و اربعه اخوه، کلهم کان یتسمی بالملک، و غلبوا علی عامه خراسان حتی سار الیهم رجل من اهل فارس یقال له سوخرا من اهل شیراز، و کان فیهم عظیما، فخرج فیمن تبعه شبه المحتسب المتطوع حتی لقی صاحب الهیاطلة، فاخرجه من بلاد خراسان، فافترقا علی الصلح، و رد ما لم یضع مما فی عسکر فیروز من الأسراء و السبی و ملک سبعا و عشرین سنه. و قال غیر هشام من اهل الاخبار: کان فیروز ملکا محدودا محارفا مشئوما علی رعیته، و کان جل قوله و فعله فیما هو ضرر و آفه علیه و علی اهل مملکته و ان البلاد قحطت فی ملکه سبع سنین متوالیه، فغارت الانهار و القنی و العیون، و قحلت الأشجار و الغیاض، و هاجت عامه الزروع

و الاجام فی السهل و الجبل من بلاده، و موتت فیها الطیر و الوحوش، و جاعت الانعام و الدواب، حتی کانت لا تقدر ان تحمل حموله، و قل ماء دجلة، و عم اهل بلاده اللزبات و المجاعة و الجهد و الشدائد. فکتب الی جمیع رعیته یعلمهم انه لا خراج علیهم و لا جزیة، و لا نائبه و لا سخره، و ان قد ملکهم انفسهم، و یأمرهم بالسعی فیما یقوتهم و یقیمهم، ثم اعاد الکتاب الیهم فی اخراج کل من کان له منهم مطموره او هری او طعام او غیره، مما یقوت الناس، و التأسی فیه، و ترک الاستئثار فیه، و ان یکون حال اهل الغنی و الفقر و اهل الشرف و الضعة فی التأسی واحدا. و اخبرهم انه ان بلغه ان إنسیا مات جوعا عاقب اهل المدینة، او اهل القریة، او الموضع الذی یموت فیه ذلک الانسی جوعا، و نکل بهم أشد النکال. فساس فیروز رعیته فی تلک اللزبة و المجاعة سیاسه لم یعطب احد منهم جوعا، ما خلا رجلا واحدا من رستاق کوره أردشیر خره، یدعی بدیة فتعظم ذلک عظماء الفرس، و جمیع اهل أردشیر خره و فیروز، و انه ابتهل الی ربه فی نشر رحمته له و لرعیته، و انزال غیثه علیهم، فاغاثه الله، و عادت بلاده فی کثره المیاه علی ما کانت تکون علیه، و صلحت الأشجار. و ان فیروز امر فبنیت بالری مدینه، و سماها رام‌فیروز، و فیما بین جرجان و باب صول مدینه، و سماها روشن فیروز، و بناحیه اذربیجان مدینه و سماها شهرام فیروز

و لما حییت بلاد فیروز، و استوثق له الملک، و اثخن فی اعدائه و قهرهم، و فرغ من بناء هذه المدن الثلاث، سار بجنوده نحو خراسان مریدا حرب اخشنوار ملک الهیاطلة، فلما بلغ اخشنوار خبره اشتد منه رعبه فذکر ان رجلا من اصحاب اخشنوار بذل له نفسه، و قال له: اقطع یدی و رجلی، و القنی علی طریق فیروز، و احسن الی ولدی و عیالی-یرید بذلک فیما ذکر الاحتیال لفیروز- ففعل ذلک اخشنوار بذلک الرجل، و القاه علی طریق فیروز، فلما مر به انکر حاله و ساله عن امره، فاخبره ان اخشنوار فعل ذلک به لأنه قال له: لا قوام لک بفیروز و جنود الفرس فرق له فیروز و رحمه، و امر بحمله معه، فاعلمه علی وجه النصح منه له-فیما زعم-انه یدله و اصحابه علی طریق مختصر لم یدخل الی ملک الهیاطلة منه احد، فاغتر فیروز بذلک منه، و أخذ بالقوم فی الطریق الذی ذکره له الأقطع، فلم یزل یقطع بهم مفازة بعد مفازة، فکلما شکوا عطشا اعلمهم انهم قد قربوا من الماء و من قطع المفازة، حتی إذا بلغ بهم موضعا علم انهم لا یقدرون فیه علی تقدم و لا تأخر، بین لهم امره، فقال اصحاب فیروز لفیروز: قد کنا حذرناک هذا ایها الملک فلم تحذر، فاما الان فلا بد من المضی قدما حتی نوافی القوم علی الحالات کلها فمضوا لوجوههم، و قتل العطش اکثرهم، و صار فیروز بمن نجا معه الی عدوهم، فلما أشرفوا علیهم علی الحال التی هم فیها دعوا اخشنوار الی الصلح، علی ان یخلی سبیلهم، حتی ینصرفوا الی بلادهم، علی ان یجعل فیروز له عهد الله و میثاقه الا یغزوهم و لا یروم ارضهم، و لا یبعث الیهم جندا یقاتلونهم، و یجعل بین مملکتها حدا لا یجوزه فرضی اخشنوار بذلک، و کتب له به فیروز کتابا مختوما، و اشهد له علی نفسه شهودا، ثم خلی سبیله و انصرف. فلما صار الی مملکته حمله الأنف و الحمیة علی معاوده اخشنوار، فغزاه بعد ان نهاه وزراؤه و خاصته عن ذلک، لما فیه من نقض العهد، فلم یقبل منهم

و ابی الا رکوب رایه، و کان فیمن نهاه عن ذلک رجل کان یخصه و یجتبی رایه، یقال له مزدبوذ، فلما رای مزدبوذ لجاجته، کتب ما دار بینهما فی صحیفه، و ساله الختم علیها، و مضی فیروز لوجهه نحو بلاد اخشنوار، و قد کان اخشنوار حفر خندقا بینه و بین بلاد فیروز عظیما، فلما انتهی الیه فیروز عقد علیه القناطر، و نصب علیها رایات جعلها اعلاما له و لأصحابه فی انصرافهم، و جاز الی القوم، فلما التقی بعسکرهم احتج علیه اخشنوار بالکتاب الذی کتبه له، و وعظه بعهده و میثاقه، فأبی فیروز الا لجاجا و محکا و تواقفا، فکلم کل واحد منهما صاحبه کلاما طویلا، و نشبت بینهما بعد ذلک الحرب، و اصحاب فیروز علی فتور من امرهم، للعهد الذی کان بینهم و بین الهیاطلة، و اخرج اخشنوار الصحیفة التی کتبها له فیروز، فرفعها علی رمح و قال: اللهم خذ بما فی هذا الکتاب فانهزم فیروز و سها عن موضع الرایات، و سقط فی الخندق، فهلک، و أخذ اخشنوار اثقال فیروز و نساءه و أمواله و دواوینه، و أصاب جند فارس شیء لم یصبهم مثله قط و کان بسجستان رجل من اهل کوره أردشیر خره من الأعاجم، ذو علم و باس و بطش، یقال له: سوخرا، و معه جماعه من الأساورة، فلما بلغه خبر فیروز رکب من لیلته، فاغذ السیر حتی انتهی الی اخشنوار، فأرسل الیه و آذنه بالحرب، و توعده بالجائحه و البوار، فبعث الیه اخشنوار جیشا عظیما فلما التقوا رکب الیهم سوخرا فوجدهم مدلین، فیقال: انه رمی بعض من ورد علیه منهم رمیه فوقعت بین عینی فرسه حتی کادت النشابة تغیب فی راسه، فسقط الفرس و تمکن سوخرا من راکبه، فاستبقاه و قال له: انصرف الی صاحبک فاخبره بما رایت، فانصرفوا الی اخشنوار، و حملوا الفرس معهم، فلما رای اثر الرمیه بهت و ارسل الی سوخرا: ان سل حاجتک، فقال له: حاجتی ان ترد علی الدیوان، و تطلق الأسری ففعل ذلک، فلما صار الدیوان فی یده، و استنفذ الأسری، استخرج من الدیوان بیوت الأموال التی کانت

مع فیروز، فکتب الی اخشنوار انه غیر منصرف الا بها فلما تبین الجد، افتدی نفسه و انصرف سوخرا بعد استنقاذ الأساری و أخذ الدیوان و ارتجاع الأموال، و جمیع ما کان مع فیروز من خزائنه الی ارض فارس، فلما صار الی الأعاجم شرفوه و عظموا امره، و بلغوا به من المنزله ما لم یکن بعده الا الملک. و هو سوخرا بن ویسابور بن زهان بن نرسی بن ویسابور بن قارن ابن کروان بن ابید بن اوبید بن تیرویه بن کردنک بن ناور بن طوس ابن نودکا بن منشو بن نودر بن منوشهر. و ذکر بعض اهل العلم باخبار الفرس من خبر فیروز و خبر اخشنوار نحوا مما ذکرت، غیر انه ذکر ان فیروز لما خرج متوجها الی اخشنوار، استخلف علی مدینه طیسبون و مدینه بهرسیر- و کانتا محله الملوک- سوخرا هذا، قال: و کان یقال لمرتبته قارن، و کان یلی معهما سجستان و ان فیروز لما بلغ مناره کان بهرام جور ابتناها فیما بین تخوم بلاد خراسان و بلاد الترک، لئلا یجوزها الترک الی خراسان لمیثاق کان بین الترک و الفرس علی ترک الفریقین التعدی لها، و کان فیروز عاهد اخشنوار الا یجاوزها الی بلاد الهیاطلة، امر فیروز فصفد فیها خمسون فیلا و ثلاثمائة رجل، فجرت امامه جرا، و اتبعها، اراد بذلک زعم الوفاء لاخشنوار بما عاهده علیه، فبلغ اخشنوار ما کان من فیروز فی امر تلک المناره، فأرسل الیه یقول: انته یا فیروز عما انتهی عنه اسلافک، و لا تقدم علی ما لم یقدموا علیه فلم یحفل فیروز بقوله، و لم تکرثه رسالته، و جعل یستطعم محاربه اخشنوار، و یدعوه إلیها، و جعل اخشنوار یمتنع من محاربته

و یستکرهها، لان جل محاربه الترک انما هو بالخداع و المکر و المکایده، و ان اخشنوار امر فحفر خلف عسکره خندق عرضه عشره اذرع، و عمقه عشرون ذراعا، و غمی بخشب ضعاف، و القی علیه ترابا، ثم ارتحل فی جنده، فمضی غیر بعید، فبلغ فیروز رحله اخشنوار بجنده من عسکره، فلم یشک فی ان ذلک منهم انکشاف و هرب، فامر بضرب الطبول، و رکب فی جنده فی طلب اخشنوار و اصحابه، فاغذوا السیر، و کان مسلکهم علی ذلک الخندق فلما بلغوه اقحموا علی عمایة، فتردی فیه فیروز و عامه جنده، و هلکوا من عند آخرهم. و ان اخشنوار عطف علی عسکر فیروز، فاحتوی علی کل شیء فیه، و اسر موبذان موبذ، و صارت فیروز دخت ابنه فیروز فیمن صار فی یده من نساء فیروز، و امر اخشنوار فاستخرجت جثه فیروز و جثه کل من سقط معه فی ذلک الخندق، فوضعت فی النواویس، و دعا اخشنوار فیروز دخت الی ان یباشرها، فابت علیه. و ان خبر هلاک فیروز سقط الی بلاد فارس، فارتجوا له و فزعوا، حتی إذا استقرت حقیقة خبره عند سوخرا تاهب و سار فی عظم من کان قبله من الجند الی بلاد الهیاطلة فلما بلغ جرجان بلغ اخشنوار خبر مسیره لمحاربته، فاستعد و اقبل متلقیا له، و ارسل الیه یستخبره عن خبره، و یسأله عن اسمه و مرتبته، فأرسل انه رجل یقال له سوخرا، و لمرتبته قارن، و انه انما سار الیه لینتقم منه لفیروز، فأرسل الیه اخشنوار یقول: ان سبیلک فی الأمر الذی قدمت له کسبیل فیروز إذ لم یعقبه فی کثره جنوده من محاربته إیای الا الهلکة و البوار. فلم ینهنه سوخرا قول اخشنوار، و لم یعبأ به، و امر جنوده فاستعدوا و تسلحوا، و زحف الی اخشنوار لشدة اقدامه و حده قلبه، فطلب موادعته و صلحه،

فلم یقبل منه سوخرا صلحا دون ان یصیر فی یده کل شیء صار عنده من عسکر فیروز فسلم اخشنوار الیه ما أصاب من اموال فیروز و خزائنه و مرابطه و نسائه، و فیهن فیروز دخت، و دفع الیه موبذان موبذ و کل احد کان عنده من عظماء الفرس، فانصرف سوخرا بذلک کله الی بلاد الفرس. و اختلف فی مده ملک فیروز، فقال بعضهم: کانت ستا و عشرین سنه. و قال آخرون: کانت احدی و عشرین سنه

ذکر ما کان من الاحداث فی ایام یزدجرد بن بهرام

و فیروز بین عمالهما علی العرب و اهل الیمن

حدثت عن هشام بن محمد، قال: کان یخدم الملوک من حمیر فی زمان ملکهم أبناء الاشراف من حمیر و غیرهم من القبائل، فکان ممن یخدم حسان بن تبع عمرو بن حجر الکندی، و کان سید کنده فی زمانه فلما سار حسان بن تبع الی جدیس خلفه علی بعض أموره، فلما قتل عمرو بن تبع أخاه حسان بن تبع، و ملک مکانه، اصطنع عمرو بن حجر الکندی. و کان ذا رای و نبل، و کان مما اراد عمرو إکرامه به و تصغیر بنی أخیه حسان ان زوجه ابنه حسان بن تبع، فتکلمت فی ذلک حمیر و کان عندهم من الاحداث التی ابتلوا بها، لأنه لم یکن یطمع فی التزویج الی اهل ذلک البیت احد من العرب و ولدت ابنه حسان بن تبع لعمرو بن حجر الحارث بن عمرو، و ملک بعد عمرو بن تبع عبد کلال بن مثوب، و ذلک ان ولد حسان کانوا صغارا، الا ما کان من تبع بن حسان، فان الجن استهامته، فاخذ الملک عبد کلال بن مثوب مخافه ان یطمع فی الملک غیر اهل بیت المملکة، فولیه بسن و تجربه و سیاسه حسنه و کان-فیما ذکروا- علی دین النصرانیة الاولی، و کان یسر ذلک من قومه، و کان الذی دعاه الیه رجل من غسان، قدم علیه من الشام، فوثبت حمیر بالغسانی فقتلته، فرجع تبع بن حسان من استهامه الجن ایاه صحیحا، و هو اعلم الناس بنجم، و اعقل من تعلم فی زمانه، و اکثره حدیثا عما کان قبله و ما یکون فی الزمان بعده فملک تبع ابن حسان بن تبع بن ملکیکرب بن تبع الاقرن، فهابته حمیر و العرب هیبة شدیده، فبعث بابن اخته الحارث بن عمرو بن حجر الکندی فی جیش عظیم الی بلاد معد و الحیرة و ما والاها فسار الی النعمان بن إمرئ القیس ابن الشقیقه فقاتله، فقتل النعمان و عده من اهل بیته، و هزم اصحابه و أفلته المنذر بن النعمان الاکبر و أمه ماء السماء، امراه من النمر، فذهب ملک

آل النعمان، و ملک الحارث بن عمرو الکندی ما کانوا یملکون. و قال هشام: ملک بعد النعمان ابنه المنذر بن النعمان و أمه هند ابنه زید مناه بن زید الله بن عمرو الغسانی أربعا و اربعین سنه، من ذلک فی زمن بهرام جور بن یزدجرد ثمانی سنین و تسعه اشهر، و فی زمن یزدجرد بن بهرام ثمانی عشره سنه و فی زمن فیروز بن یزدجرد سبع عشره سنه ثم ملک بعده ابنه الأسود بن المنذر 3 ، و أمه هر ابنه النعمان من بنی الهیجمانة، ابنه عمرو بن ابی ربیعه بن ذهل بن شیبان، و هو الذی اسرته فارس عشرین سنه، من ذلک فی زمن فیروز بن یزدجرد عشر سنین، و فی زمن بلاش بن یزدجرد اربع سنین، و فی زمن قباذ بن فیروز، ست سنین .

ذکر ملک بلاش بن فیروز

ثم قام بالملک بعد فیروز بن یزدجرد ابنه بلاش بن فیروز بن یزدجرد ابن بهرام جور، و کان قباذ اخوه قد نازعه الملک، فغلب بلاش، و هرب قباذ الی خاقان ملک الترک یسأله المعونة و المدد، فلما عقد التاج لبلاش علی راسه اجتمع الیه العظماء و الاشراف فهنئوه و دعوا له، و سألوه ان یکافئ سوخرا بما کان منه، فخصه و اکرمه و حباه، و لم یزل بلاش حسن السیرة، حریصا علی العمارة و کان بلغ من حسن نظره انه کان لا یبلغه ان بیتا خرب و جلا اهله عنه الا عاقب صاحب القریة التی فیها ذلک البیت علی ترکه انتعاشهم و سد فاقتهم حتی لا یضطروا الی الجلاء عن أوطانهم، و بنی بالسواد مدینه سماها بلا شاواذ، و هی مدینه ساباط التی بقرب المدائن. و کان ملکه اربع سنین .

ذکر ملک قباذ بن فیروز

اشارة

ثم ملک قباذ بن فیروز بن یزدجرد بن بهرام جور، و کان قباذ قبل ان یصیر الملک الیه قد سار الی خاقان مستنصرا به علی أخیه بلاش، فمر فی طریقه بحدود

نیسابور، و معه جماعه یسیره ممن شایعه علی الشخوص متنکرین، و فیهم زرمهر بن سوخرا، فتاقت نفس قباذ الی الجماع، فشکا ذلک الی زرمهر، و ساله ان یلتمس له امراه ذات حسب، ففعل ذلک، و صار الی امراه صاحب منزله، و کان رجلا من الأساورة، و کانت له ابنه بکر فائقه فی الجمال، فتنصح لها فی ابنتها، و اشار علیها ان تبعث بها الی قباذ، فاعلمت ذلک زوجها، و لم یزل زرمهر یرغب المرأة و زوجها، و یشیر علیهما بما یرغبهما فیه حتی فعلا، و صارت الابنه الی قباذ، و اسمها نیوندخت، فغشیها قباذ فی تلک اللیلة، فحملت بانوشروان، فامر لها بجائزه حسنه، و حباها حباء جزیلا. و قیل ان أم تلک الجاریه سالتها عن هیئة قباذ و حاله فأعلمتها انها لا تعرف من ذلک غیر انها رات سراویله منسوجا بالذهب، فعلمت أمها انه من أبناء الملوک و سرها ذلک و مضی قباذ الی خاقان، فلما وصل الیه اعلمه انه ابن ملک فارس، و ان أخاه ضاده فی الملک و غلبه، و انه أتاه یستنصره فوعده احسن العده، و مکث قباذ عند خاقان اربع سنین یدافعه بما وعده فلما طال الأمر علی قباذ ارسل الی امراه خاقان یسألها ان تتخذه ولدا، و ان تکلم فیه زوجها، و تسأله انجاز عدته ففعلت، و لم تزل تحمل علی خاقان حتی وجه مع قباذ جیشا، فلما انصرف قباذ بذلک الجیش، و صار فی ناحیه نیسابور سال الرجل الذی کان أتاه بالجاریة عن امرها فاستخبر ذلک من أمها، فاخبرته انها قد ولدت غلاما، فامر قباذ ان یؤتی بها، فاتته و معها انو شروان تقوده بیدها فلما دخلت علیه سالها عن قصه الغلام، فاخبرته انه ابنه، و إذا هو قد نزع الیه فی صورته و جماله. و یقال: ان الخبر ورد علیه فی ذلک الموضع بهلاک بلاش فتیمن بالمولود، و امر بحمله و حمل أمه علی مراکب نساء الملوک، فلما صار الی المدائن،

و استوثق له امر الملک خص سوخرا، و فوض الیه امره، و شکر له ما کان من خدمه ابنه ایاه، و وجه الجنود الی الاطراف، ففتکوا فی الأعداء، و سبوا سبایا کثیره، و بنی بین الاهواز و فارس مدینه الرجان، و بنی أیضا مدینه حلوان، و بنی بکوره أردشیر خره فی ناحیه کارزین مدینه یقال لها قباذ خره، و ذلک سوی مدائن و قری أنشأها، و سوی انهار احتفرها، و جسور عقدها. فلما مضت اکثر ایامه، و تولی سوخرا تدبیر ملکه و سیاسه أموره مال الناس علیه، و عاملوه و استخفوا بقباذ، و تهاونوا بامره، فلما احتنک لم یحتمل ذلک، و لم یرض به، و کتب الی سابور الرازی- الذی یقال للبیت الذی هو منه مهران، و کان اصبهبذ البلاد- فی القدوم علیه فیمن قبله من الجند، فقدم سابور بهم علیه، فواصفه قباذ حاله سوخرا، و امره بامره فیه، فغدا سابور علی قباذ فوجد عنده سوخرا جالسا، فمشی نحو قباذ متجاوزا له متغافلا لسوخرا، فلم یابه سوخرا لذلک من ارب سابور، حتی القی وهقا کان معه فی عنقه، ثم اجتذبه فاخرجه فاوثقه و استودعه السجن، فحینئذ قیل: نقصت ریح سوخرا و هبت لمهران ریح، و ذهب ذلک مثلا و ان قباذ امر بعد ذلک بقتل سوخرا فقتل، و انه لما مضی لملک قباذ عشر سنین اجتمعت کلمه موبذان موبذ و العظماء علی إزالته عن ملکه، فازالوه عنه و حبسوه، لمتابعته لرجل یقال له مزدک مع اصحاب له قالوا: ان الله انما جعل الأرزاق فی الارض لیقسمها العباد بینهم بالتاسی، و لکن الناس تظالموا فیها، و زعموا انهم یأخذون للفقراء من الأغنیاء، و یردون من المکثرین علی المقلین، و انه من کان عنده فضل من الأموال و النساء و الأمتعة فلیس هو باولی به من غیره، فافترص السفله ذلک و اغتنموه، و کانفوا مزدک و اصحابه و شایعوهم، فابتلی الناس بهم، و قوی امرهم حتی کانوا یدخلون علی الرجل فی داره فیغلبونه علی منزله

و نسائه و أمواله لا یستطیع الامتناع منهم، و حملوا قباذ علی تزیین ذلک و توعدوه بخلعه، فلم یلبثوا الا قلیلا حتی صاروا لا یعرف الرجل منهم ولده، و لا المولود أباه، و لا یملک الرجل شیئا مما یتسع به و صیروا قباذ فی مکان لا یصل الیه احد سواهم، و جعلوا أخا له یقال له جاماسب مکانه، و قالوا لقباذ: انک قد اثمت فیما عملت به فیما مضی، و لیس یطهرک من ذلک الا اباحه نسائک، و ارادوه علی ان یدفع الیهم نفسه فیذبحوه و یجعلوه قربانا للنار، فلما رای ذلک زرمهر بن سوخرا خرج بمن شایعه من الاشراف باذلا نفسه، فقتل من المزدکیة ناسا کثیرا، و اعاد قباذ الی ملکه، و طرح أخاه جاماسب ثم لم یزل المزدکیة بعد ذلک انما یحرشون قباذ علی زرمهر حتی قتله، و لم یزل قباذ من خیار ملوکهم حتی حمله مزدک علی ما حمله علیه، فانتشرت الاطراف و فسدت الثغور. و ذکر بعض اهل العلم باخبار الفرس ان العظماء من الفرس هم حبسوا قباذ حین اتبع مزدک و شایعه علی ما دعاه الیه من امره، و ملکوا مکانه أخاه جاماسب بن فیروز و ان أختا لقباذ أتت الحبس الذی کان فیه قباذ محبوسا، فحاولت الدخول علیه، فمنعها ایاه الرجل الموکل کان بالحبس و من فیه، و طمع الرجل ان یفضحها بذلک السبب، و القی إلیها طمعه فیها، و اخبرته انها غیر مخالفته فی شیء مما یهوی منها، فاذن لها فدخلت السجن فاقامت عند قباذ یوما و امرت فلف قباذ فی بساط من البسط التی کانت معه فی الحبس، و حمل علی غلام من غلمانه قوی ضابط، و اخرج من الحبس فلما مر الغلام بوالی الحبس ساله عما کان حامله فافحم، و اتبعته اخت قباذ فاخبرته انه فراش کانت افترشته فی عراکها، و انها انما خرجت لتتطهر و تنصرف، فصدقها الرجل و لم یمس البساط، و لم یدن منه استقذارا له، و خلی عن الغلام الحامل لقباذ، فمضی بقباذ و مضت علی اثره. و هرب قباذ فلحق بأرض الهیاطلة لیستمد ملکها و یستجیشه فیحارب

من خالفه و خلعه و انه نزل فی مبدئه إلیها بابرشهر رجل من عظماء أهلها، له ابنه معصر، و ان نکاحه أم کسری انوشروان کان فی سفره هذا، و ان قباذ رجع من سفره ذلک معه ابنه انوشروان و أمه، فغلب أخاه جاماسب علی ملکه بعد ان ملک اخوه جاماسب ست سنین، و ان- قباذ غزا بعد ذلک بلاد الروم، و افتتح منها مدینه من مدن الجزیرة تدعی آمد، و سبی أهلها، و امر فبنیت فی حد ما بین فارس و ارض الاهواز مدینه، و سماها رامقباذ، و هی التی تسمی بومقباذ، و تدعی أیضا ارجان و کور کوره، و جعل لها رساتیق من کوره سرق، کوره رام هرمز، و ملک قباذ ابنه کسری، و کتب له بذلک کتابا و ختمه بخاتمه. فلما هلک قباذ- و کان ملکه بسنی ملک أخیه جاماسب: ثلاثا و اربعین سنه-فنفذ کسری ما امر به قباذ من ذلک

ذکر ما کان من الحوادث التی کانت بین العرب

فی ایام قباذ فی مملکته و بین عماله

و حدثت عن هشام بن محمد، قال: لما لقی الحارث بن عمرو بن حجر ابن عدی الکندی النعمان بن المنذر بن إمرئ القیس بن الشقیقه قتله، و أفلته المنذر بن النعمان الاکبر، و ملک الحارث بن عمرو الکندی ما کان یملک، بعث قباذ بن فیروز ملک فارس الی الحارث بن عمرو الکندی: انه قد کان بیننا و بین الملک الذی قد کان قبلک عهد، و انی أحب ان القاک. و کان قباذ زندیقا یظهر الخیر و یکره الدماء، و یداری اعداءه فیما یکره من سفک الدماء، و کثرت الأهواء فی زمانه، و استضعفه الناس، فخرج الیه الحارث بن عمرو الکندی فی عدد و عده حتی التقوا بقنطرة الفیوم، فامر قباذ بطبق من تمر فنزع نواه، و امر بطبق فجعل فیه تمر فیه نواه، ثم وضعا بین أیدیهما، فجعل الذی فیه النوی یلی الحارث بن عمرو، و الذی لا نوی فیه یلی قباذ فجعل الحارث یأکل التمر و یلقی النوی، و جعل قباذ یأکل ما یلیه، و قال للحارث: ما لک لا تاکل مثل ما آکل! فقال: له الحارث انما یأکل النوی إبلنا و غنمنا و علم ان قباذ یهزأ به، ثم اصطلحا علی ان یورد الحارث بن عمرو و من أحب من اصحابه خیولهم الفرات الی ألبابها، و لا یجاوزوا اکثر من ذلک فلما رای الحارث ما علیه قباذ من الضعف طمع فی السواد، فامر اصحاب مسالحه ان یقطعوا الفرات فیغیروا فی السواد، فاتی قباذ الصریخ و هو بالمدائن فقال: هذا من تحت کنف ملکهم ثم ارسل الی الحارث بن عمرو ان لصوصا من لصوص

العرب قد أغاروا، و انه یحب لقاءه فلقیه، فقال له قباذ: لقد صنعت صنیعا ما صنعه احد قبلک، فقال له الحارث: ما فعلت و لا شعرت، و لکنها لصوص من لصوص العرب، و لا استطیع ضبط العرب الا بالمال و الجنود، قال له قباذ: فما الذی ترید؟ قال: ارید ان تطعمنی من السواد ما اتخذ به سلاحا، فامر له بما یلی جانب العرب من اسفل الفرات، و هی سته طساسیج، فأرسل الحارث بن عمرو الکندی الی تبع و هو بالیمن: انی قد طمعت فی ملک الأعاجم، و قد أخذت منه سته طساسیج، فاجمع الجنود و اقبل فانه لیس دون ملکهم شیء لان الملک علیهم لا یأکل اللحم، و لا یستحل هراقه الدماء لأنه زندیق فجمع تبع الجنود، و سار حتی نزل الحیرة و قرب من الفرات، فاذاه البق، فامر الحارث بن عمرو ان یشق له نهرا الی النجف ففعل، و هو نهر الحیرة فنزل علیه و وجه ابن أخیه شمرا ذا الجناح الی قباذ، فقاتله فهزمه شمر حتی لحق بالری، ثم ادرکه بها فقتله، و امضی تبع شمرا ذا الجناح الی خراسان، و وجه تبع ابنه حسان الی الصغد، و قال: أیکما سبق الی الصین فهو علیها و کان کل واحد منهما فی جیش عظیم، یقال: کانا فی ستمائه الف و اربعین ألفا و بعث ابن أخیه یعفر الی الروم، و هو الذی یقول: أیا صاح عجبک للداهیه لحمیر إذ نزلوا الجابیة!

ثمانون ألفا روایاهمو لکل ثمانیة راویه

فسار یعفر حتی اتی القسطنطینیة، فأعطوه الطاعة و الاتاوه، ثم مضی الی رومیة و بینهما مسیره اربعه اشهر، فحاصرها و أصاب من معه جوع، و وقع فیهم طاعون فرقوا، فأبصرهم الروم و ما لقوا، فوثبوا علیهم فقتلوهم، فلم یفلت منهم احد و سار شمر ذو الجناح حتی اتی سمرقند، فحاصرها

فلم یظفر بشیء منها فلما رای ذلک اطاف بالحرس، حتی أخذ رجلا من أهلها، فسأله عن المدینة و ملکها، فقال له: اما ملکها فاحمق الناس، لیس له هم الا الشراب و الاکل، و له ابنه و هی التی تقضی امر الناس. فبعث معه بهدیه إلیها، فقال له: أخبرها انی انما جئت من ارض العرب للذی بلغنی من عقلها لتنکحنی نفسها، فاصیب منها غلاما یملک العجم و العرب، و انی لم أجیء التمس المال، و ان معی اربعه آلاف تابوت من ذهب و فضه هاهنا، فانا ادفعها إلیها، و امضی الی الصین، فان کانت الارض لی کانت امراتی، و ان هلکت کان ذلک المال لها فلما انهیت إلیها رسالته قالت: قد اجبته فلیبعث بما ذکر، فأرسل إلیها اربعه آلاف تابوت، فی کل تابوت رجلان، فکان لسمرقند اربعه أبواب علی کل باب منها اربعه آلاف رجل، و جعل العلامة بینه و بینهم ان یضرب لهم بالجلجل. و تقدم فی ذلک الی رسله الذین وجه معهم، فلما صاروا فی المدینة ضرب لهم بالجلجل فخرجوا، فأخذوا بالأبواب، و نهد شمر فی الناس، فدخل المدینة فقتل أهلها و حوی ما فیها ثم سار الی الصین، فلقی زحوف الترک فهزمهم، و مضی الی الصین فوجد حسان بن تبع قد کان سبقه إلیها بثلاث سنین، فأقاما بها-فیما ذکر بعض الناس-حتی ماتا و کان مقامهما احدی و عشرین سنه. قال: و قال من زعم انهما أقاما بالصین حتی هلکا: ان تبعا جعل النار فیما بینه و بینهم، فکان إذا حدث حدث أوقدوا النار باللیل، فاتی الخبر فی لیله، و جعل آیه ما بینه و بینهم ان إذا اوقدت نارین من عندی فهو هلاک یعفر، و ان اوقدت ثلاثا فهو هلاک تبع، و ان کانت من عندهم نار فهو هلاک حسان، و ان کانت نارین فهو هلاکهما فمکثوا بذلک ثم انه اوقد نارین فکان هلاک یعفر، ثم اوقد ثلاثا فکان هلاک تبع قال: و اما الحدیث المجتمع علیه فان شمرا و حسان انصرفا فی الطریق الذی کانا أخذا فیه حیث بدءا، حتی قدما علی تبع بما حازا من الأموال بالصین، و صنوف

الجوهر و الطیب و السبی، ثم انصرفوا جمیعا الی بلادهم، و سار تبع حتی قدم مکة، فنزل بالشعب من المطابخ، و کانت وفاه تبع بالیمن، فلم یخرج احد من ملوک الیمن بعده عنها غازیا الی شیء من البلاد، و کان ملکه مائه و احدی و عشرین سنه. قال: و یقال انه کان دخل فی دین الیهود للاحبار الذین کانوا خرجوا من یثرب مع تبع الی مکة عده کثیره. قال: و یقولون: ان علم کعب الاحبار کان من بقیة ما اورثت تلک الاحبار، و کان کعب الاحبار رجلا من حمیر. و اما ابن إسحاق فانه ذکر ان الذی سار الی المشرق من التبابعه تبع الآخر، و انه تبع تبان اسعد ابو کرب بن ملکیکرب بن زید بن عمرو ذی الاذعار، و هو ابو حسان، حدثنا بذلک ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عنه .

ذکر ملک کسری انوشروان

اشارة

ثم ملک کسری انوشروان بن قباذ بن فیروز بن یزدجرد بن بهرام جور فلما ملک کتب الی اربعه فاذوسبانین- کان کل واحد منهم علی ناحیه من نواحی بلاد فارس و من قبلهم- کتبا نسخه کتابه منها الی فاذوسبان اذربیجان: بسم الله الرحمن الرحیم من الملک کسری بن قباذ الی واری ابن النخیرجان فاذوسبان اذربیجان و أرمینیة و حیزها، و دنباوند و طبرستان و حیزها، و من قبله: سلام، فان احری ما استوحش له الناس فقد من تخوفوا فی فقدهم ایاه زوال النعم و وقوع الفتن، و حلول المکاره بالأفضل فالأفضل منهم، فی نفسه او حشمه او ماله او کریمه، و انا لا نعلم

وحشه و لا فقد شیء اجل رزیئه عند العامه، و لا احری ان تعم به البلیه من فقد ملک صالح. و ان کسری لما استحکم له الملک ابطل مله رجل منافق من اهل فسا یقال له: زراذشت بن خرکان ابتدعها فی المجوسیة، فتابعه الناس علی بدعته تلک، وفاق امره فیها، و کان ممن دعا العامه إلیها رجل من اهل مذریه یقال له: مزدق بن بامداذ، و کان مما امر به الناس و زینه لهم و حثهم علیه، التأسی فی أموالهم و أهلیهم، و ذکر ان ذلک من البر الذی یرضاه الله و یثیب علیه احسن الثواب، و انه لو لم یکن الذی امرهم به، و حثهم علیه من الدین کان مکرمه فی الفعال، و رضا فی التفاوض فحض بذلک السفله علی العلیه، و اختلط له اجناس اللؤماء بعناصر الکرماء، و سهل السبیل للغصبه الی الغصب، و للظلمه الی الظلم، و للعهار الی قضاء نهمتهم، و الوصول الی الکرائم اللائی لم یکونوا یطمعون فیهن، و شمل الناس بلاء عظیم لم یکن لهم عهد بمثله فنهی الناس کسری عن السیرة بشیء مما ابتدع زراذشت خرکان، و مزدق بن بامداذ، و ابطل بدعتهما، و قتل بشرا کثیرا ثبتوا علیها، و لم ینتهوا عما نهاهم عنه منها، و قوما من المنانیة، و ثبت للمجوس ملتهم التی لم یزالوا علیها. و کان یلی الاصبهبذه-و هی الریاسة علی الجنود- قبل ملکه رجل، و کان الیه اصبهبذه البلاد، ففرق کسری هذه الولایة و المرتبه بین اربعه اصبهذین، منهم اصبهذ المشرق و هو خراسان و ما والاها، و اصبهذ المغرب، و اصبهذ نیمروز، و هی بلاد الیمن، و اصبهذ اذربیجان و ما والاها، و هی

بلاد الخزر، و ما والاها، لما رای فی ذلک من النظام لملکه، و قوی المقاتله بالأسلحة و الکراع، و ارتجع بلادا کانت من مملکه فارس، خرج بعضها من ید الملک قباذ الی ملوک الأمم لعلل شتی و اسباب، منها السند، و بست، و الرخج، و زابلستان، و طخارستان، و دردستان، و کابلستان، و اعظم القتل فی أمه یقال لها البارز، و اجلی بقیتهم عن بلادهم، و اسکنهم مواضع من بلاد مملکته، و أذعنوا له بالعبودیة، و استعان بهم فی حروبه، و امر فأسرت أمه اخری، یقال لها صول، و قدم بهم علیه، و امر بهم فقتلوا، ما خلا ثمانین رجلا من کماتهم استحیاهم، و امر بانزالهم شهرام فیروز، یستعین بهم فی حروبه. و ان أمه یقال لها ابخز، و أمه یقال لها بنجر، و أمه یقال لها بلنجر، و أمه یقال لها الان، تمالئوا علی غزو بلاده، و أقبلوا الی أرمینیة لیغیروا علی أهلها، و کان مسلکهم إلیها یومئذ سهلا ممکنا، فاغضی کسری علی ما کان منهم، حتی إذا تمکنوا فی بلاده وجه الیهم جنودا، فقاتلوهم و اصطلموهم ما خلا عشره آلاف رجل منهم أسروا، فاسکنوا اذربیجان و ما والاها، و کان الملک فیروز بنی فی ناحیه صول و الان بناء بصخر اراده ان یحصن بلاده عن تناول تلک الأمم إیاها، و احدث الملک قباذ بن فیروز من بعد ابیه فی تلک المواطن بناء کثیرا، حتی إذا ملک کسری امر فبنیت فی ناحیه صول بصخر منحوت فی ناحیه جرجان مدن و حصون و آکام و بنیان کثیر، لیکون حرزا لأهل بلاده یلجئون إلیها من عدو ان دهمهم. و ان سنجبوا خاقان کان امنع الترک و اشجعهم، و اعزهم و اکثرهم جنودا، و هو الذی قاتل وزر ملک الهیاطلة غیر خائف کثره الهیاطلة و منعتهم، فقتل وزر ملکها و عامه جنوده، و غنم أموالهم، و احتوی علی

بلادهم الا ما کان کسری غلب علیه منها، و انه استمال ابخز، و بنجر، و بلنجر، فمنحوه طاعتهم و اعلموه ان ملوک فارس لم یزالوا یتقونهم بفداء یکفونهم به عن غزو بلادهم، و انه اقبل فی مائه الف و عشره آلاف مقاتل حتی شارف ما والی بلاد صول، و ارسل الی کسری فی توعد منه ایاه و استطاله علیه، ان یبعث الیه باموال، و الی ابخز و بنجر و بلنجر بالفداء الذی کانوا یعطونه ایاه قبل ملک کسری، و انه ان لم یعجل بالبعثه الیه بما سال وطیء بلاده و ناجزه فلم یحفل کسری بوعیده، و لم یجبه الی شیء مما ساله لتحصینه کان ناحیه باب صول، و مناعه السبل و الفجاج التی کان سنجبوا خاقان سالکها ایاه، و لمعرفته کانت بمقدرته علی ضبط ثغر أرمینیة بخمسه آلاف مقاتل من الفرسان و الرجاله. فبلغ سنجبوا خاقان تحصین کسری ثغر صول، فانصرف بمن کان معه الی بلاده خائبا، و لم یقدر من کان بإزاء جرجان من العدو- للحصون التی کان امر کسری فبنیت حوالیها-ان یشنوها بغاره، و یغلبوا علیها، و کان کسری انوشروان قد عرف الناس منه فضلا فی رایه و علمه و عقله، و بأسه و حزمه، مع رأفته و رحمته بهم، فلما عقد التاج علی راسه دخل الیه العظماء و الاشراف فاجتهدوا فی الدعاء له، فلما قضوا مقالتهم، قام خطیبا، فبدا بذکر نعم الله علی خلقه عند خلقه إیاهم، و توکله بتدبیر أمورهم، و تقدیر الأقوات و المعایش لهم، و لم یدع شیئا الا ذکره فی خطبته، ثم اعلم الناس ما ابتلوا به من ضیاع أمورهم، و إمحاء دینهم، و فساد حالهم فی أولادهم و معاشهم، و اعلمهم انه ناظر فیما یصلح ذلک و یحسمه، و حث الناس علی معاونته. ثم امر برءوس المزدکیة فضربت أعناقهم، و قسمت أموالهم فی اهل الحاجة، و قتل جماعه کثیره ممن کان دخل علی الناس فی أموالهم، و رد الأموال الی أهلها، و امر بکل مولود اختلف فیه عنده ان یلحق بمن هو منهم، إذا لم

یعرف أبوه، و ان یعطی نصیبا من مال الرجل الذی یسند الیه إذا قبله الرجل، و بکل امراه غلبت علی نفسها ان یؤخذ الغالب لها حتی یغرم لها مهرها، و برضی أهلها ثم تخیر المرأة بین الإقامة عنده، و بین تزویج من غیره، الا ان یکون کان لها زوج أول، فترد الیه و امر بکل من کان أضر برجل فی ماله او رکب أحدا بمظلمة ان یؤخذ منه الحق ثم یعاقب الظالم بعد ذلک بقدر جرمه و امر بعیال ذوی الاحساب الذین مات قیمهم فکتبوا له، فانکح بناتهم الأکفاء، و جعل جهازهم من بیت المال و انکح شبانهم من بیوتات الاشراف و ساق عنهم و اغناهم، و امرهم بملازمه بابه لیستعان بهم فی اعماله و خیر نساء والده بین ان یقمن مع نسائه فیواسین و یصرن فی الاجر الی أمثالهن، او یبتغی لهن اکفاءهن من البعولة و امر بکری الانهار، و حفر القنی و اسلاف اصحاب العمارات و تقویتهم، و امر باعاده کل جسر قطع او قنطره کسرت، او قریه خربت ان یرد ذلک الی احسن ما کان علیه من الصلاح، و تفقد الأساورة، فمن لم یکن له منهم یسار قواه بالدواب و العده، و اجری لهم ما یقویهم و وکل ببیوت النیران، و سهل سبل الناس، و بنی فی الطرق القصور و الحصون، و تخیر الحکام و العمال و الولاه، و تقدم الی من ولی منهم ابلغ التقدم، و عمد الی سیر أردشیر و کتبه و قضایاه، فاقتدی بها و حمل الناس علیها، فلما استوثق له الملک، و دانت له البلاد سار نحو أنطاکیة بعد سنین من ملکه، و کان فیها عظماء جنود قیصر، فافتتحها. ثم امر ان تصور له مدینه أنطاکیة علی ذرعها و عدد منازلها و طرقها، و جمیع ما فیها، و ان یبتنی له علی صورتها مدینه الی جنب المدائن، فبنیت المدینة المعروفه بالرومیة علی صوره أنطاکیة، ثم حمل اهل أنطاکیة حتی اسکنهم إیاها. فلما دخلوا باب المدینة مضی اهل کل بیت منهم الی ما یشبه منازلهم التی کانوا فیها بأنطاکیة، کأنهم لم یخرجوا عنها. ثم قصد لمدینه هرقل فافتتحها، ثم الإسکندریة و ما دونها، و خلف طائفه من

جنوده بأرض الروم، بعد ان أذعن له قیصر و حمل الیه الفدیة، ثم انصرف من الروم، فاخذ نحو الخزر فأدرک فیهم تبله، و ما کانوا وتروه به فی رعیته ثم انصرف نحو عدن، فسکر ناحیه من البحر هناک بین جبلین مما یلی ارض الحبشه بالسفن العظام و الصخور و عمد الحدید و السلاسل و قتل عظماء تلک البلاد. ثم انصرف الی المدائن، و قد استقام له ما دون هرقله من بلاد الروم و أرمینیة، و ما بینه و بین البحرین من ناحیه عدن. و ملک المنذر بن النعمان علی العرب و اکرمه، ثم اقام فی ملکه بالمدائن، و تعاهد ما کان یحتاج الی تعاهده ثم سار بعد ذلک الی الهیاطلة مطالبا بوتر فیروز جده- و قد کان انوشروان صاهر خاقان قبل ذلک- فکتب الیه قبل شخوصه یعلمه ما عزم علیه، و یأمره بالمسیر الی الهیاطلة فأتاهم، فقتل ملکهم، و استأصل اهل بیته و تجاوز بلخ و ما وراءها، و انزل جنوده فرغانه. ثم انصرف من خراسان، فلما صار بالمدائن وافاه قوم یستنصرونه علی الحبشه، فبعث معهم قائدا من قواده فی جند من اهل الدیلم و ما یلیها، فقتلوا مسروقا الحبشی بالیمن، و أقاموا بها. و لم یزل مظفرا منصورا تهابه جمیع الأمم، و یحضر بابه من وفودهم عدد کثیر من الترک و الصین و الخزر و نظرائهم، و کان مکرما للعلماء. و ملک ثمانیا و اربعین سنه، و کان مولد النبی ص فی آخر ملک انوشروان. قال هشام: و کان ملک انوشروان سبعا و اربعین سنه قال: و فی زمانه ولد عبد الله بن عبد المطلب ابو رسول الله ص، فی سنه اثنتین و اربعین من سلطانه

قال هشام: لما قوی شان انوشروان بعث الی المنذر بن النعمان الاکبر- و أمه ماء السماء امراه من النمر- فملکه الحیرة و ما کان یلی آل الحارث بن عمرو، آکل المرار فلم یزل علی ذلک حتی هلک. قال: و انوشروان غزا بزجان، ثم رجع فبنی الباب و الأبواب و قال هشام: ملک العرب من قبل ملوک الفرس بعد الأسود بن المنذر اخوه المنذر بن المنذر بن النعمان- و أمه هر ابنه النعمان- سبع سنین. ثم ملک بعده النعمان بن الأسود بن المنذر- و أمه أم الملک ابنه عمرو بن حجر اخت الحارث بن عمرو الکندی- اربع سنین. ثم استخلف ابو یعفر بن علقمه بن مالک بن عدی بن الذمیل بن ثور ابن اسس بن ربی بن نماره بن لخم، ثلاث سنین. ثم ملک المنذر بن إمرئ القیس البدء- و هو ذو القرنین، قال: و انما سمی بذلک لضفیرتین کانتا له من شعره، و أمه ماء السماء، و هی ماریة ابنه عوف ابن جشم بن هلال بن ربیعه بن زید مناه بن عامر الضیحان ابن سعد بن الخزرج بن تیم الله بن النمر بن قاسط، فکان جمیع ملکه تسعا و اربعین سنه. ثم ملک ابنه عمرو بن المنذر- و أمه هند ابنه الحارث بن عمرو بن حجر آکل المرار- ست عشره سنه. قال: و لثمانی سنین و ثمانیة اشهر من ملک عمرو بن هند ولد رسول الله ص، و ذلک فی زمن انوشروان و عام الفیل الذی غزا فیه الاشرم ابو یکسوم البیت

ذکر بقیة خبر تبع ایام قباذ و زمن انوشروان

و توجیه الفرس الجیش الی الیمن لقتال الحبشه

و سبب توجیهه إیاهم إلیها

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی محمد بن إسحاق، قال: کان تبع الآخر و هو تبان اسعد ابو کرب حین اقبل من المشرق، جعل طریقه علی المدینة، و قد کان حین مر بها فی بدءته لم یهج أهلها، و خلف بین اظهرهم ابنا له، فقتل غیله، فقدمها و هو مجمع لاخرابها، و استئصال أهلها و قطع نخلها، فجمع له هذا الحی من الانصار حین سمعوا بذلک من امره لیمتنعوا منه، و رئیسهم یومئذ عمرو بن الطله، احد بنی النجار، ثم احد بنی عمرو بن مبذول، فخرجوا لقتاله و کان تبع حین نزل بهم، قد قتل رجل منهم- من بنی عدی بن النجار یقال له احمر- رجلا من اصحاب تبع، وجده فی عذق له یجده، فضربه بمنجله فقتله، و قال: انما الثمر لمن ابره، ثم القاه حین قتله فی بئر من آبارهم معروفه یقال لها: ذات تومان فزاد ذلک تبعا علیهم حنقا. فبینا تبع علی ذلک من حربه و حربهم یقاتلهم و یقاتلونه-قال: فتزعم الانصار انهم کانوا یقاتلونه بالنهار، و یقرونه باللیل فیعجبه ذلک منهم، و یقول: و الله ان قومنا هؤلاء لکرام- إذ جاءه حبران من احبار یهود من بنی قریظة، عالمان راسخان حین سمعا منه ما یرید من اهلاک المدینة و أهلها، فقالا له: ایها الملک لا تفعل، فإنک ان أبیت الا ما ترید حیل بینک و بینها، و لم نامن علیک عاجل العقوبة، فقال لهما: و لم ذاک؟ فقالا: هی مهاجر نبی یخرج من هذا الحی من قریش فی آخر الزمان، تکون داره و قراره. فتناهی عند ذلک من قولهما عما کان یرید بالمدینة، و رای ان لهما علما، و اعجبه ما سمع منهما فانصرف عن المدینة، و خرج بهما معه الی الیمن و اتبعهما علی دینهما و کان اسم الحبرین کعبا و أسدا، و کانا من بنی قریظة، و کانا

ابنی عم، و کانا اعلم اهل زمانهما کما ذکر لی ابن حمید، عن سلمه، عن ابن إسحاق، عن یزید بن عمرو، عن ابان بن ابی عیاش، عن انس بن مالک، عن اشیاخ من قومه ممن ادرک الجاهلیة، فقال شاعر من الانصار و هو خال ابن عبد العزی بن غزیه بن عمرو بن عبد بن عوف بن غنم بن مالک بن النجار، فی حربهم و حرب تبع، یفتخر بعمرو بن طله و یذکر فضله و امتناعه: ا صحا أم انتهی ذکره أم قضی من لذة وطره

أم تذکرت الشباب و ما ذکرک الشباب او عصره!

انها حرب رباعیه مثلها آتی الفتی عبره

فسلا عمران او فسلا أسدا إذ یغدو مع الزهرة

فیلق فیها ابو کرب سابغا ابدانها ذفره

ثم قالوا من یؤم بها ا بنی عوف أم النجره

یا بنی النجار ان لنا فیهم قبل الأوان تره

فتلقتهم عشنقه مدها کالغبیه النثره

سید سامی الملوک و من یغز عمرا لا یجد قدره

و قال رجل من الانصار، یذکر امتناعهم من تبع: تکلفنی من تکالیفها نخیل الاساویف و المنصعة

نخیلا حمتها بنو مالک خیول ابی کرب المفظعة

قال: و کان تبع و قومه اصحاب أوثان یعبدونها، فوجه الی مکة- و هی طریقه الی الیمن- حتی إذا کان بالدف من جمدان بین عسفان و أمج، فی طریقه بین مکة و المدینة، أتاه نفر من هذیل، فقالوا له: ایها الملک، الا ندلک علی بیت مال داثر، قد اغفلته الملوک قبلک، فیه اللؤلؤ و الزبرجد و الیاقوت و الذهب و الفضه؟ قال: بلی قالوا: بیت بمکة یعبده اهله، و یصلون عنده و انما یرید الهذلیون بذلک هلاکه لما قد عرفوا من هلاک من اراده من الملوک و بغی عنده. فلما اجمع لما قالوا، ارسل الی الحبرین، فسألهما عن ذلک، فقالا له: ما اراد القوم الا هلاکک و هلاک جندک، و لئن فعلت ما دعوک الیه لتهلکن و لیهلکن من معک جمیعا، قال: فما ذا تامراننی ان اصنع إذا قدمت علیه؟ قالا: تصنع عنده ما یصنع اهله، تطوف به و تعظمه و تکرمه، و تحلق عنده راسک و تتذلل له حتی تخرج من عنده قال: فما یمنعکما أنتما من ذلک؟ قالا: اما و الله انه لبیت أبینا ابراهیم، و انه لکما اخبرناک، و لکن اهله حالوا بیننا و بینه بالأوثان التی نصبوا حوله، و بالدماء التی یهریقون عنده، و هم نجس اهل شرک او کما قالا له. فعرف نصحهما و صدق حدیثهما، فقرب النفر من هذیل، فقطع ایدیهم و ارجلهم ثم مضی حتی قدم مکة، و اری فی المنام ان یکسو البیت،

فکساه الخصف ثم اری ان یکسوه احسن من ذلک، فکساه المعافر، ثم اری ان یکسوه احسن من ذلک، فکساه الملاء و الوصائل، فکان تبع - فیما یزعمون- أول من کساه و اوصی به ولاته من جرهم، و امرهم بتطهیره، و الا یقربوه دما و لا میته و لا مئلاثا و هی المحائض، و جعل له بابا و مفتاحا، ثم خرج متوجها الی الیمن بمن معه من جنوده، و بالحبرین، حتی إذا دخل الیمن دعا قومه الی الدخول فیما دخل فیه، فأبوا علیه حتی یحاکموه الی النار التی کانت بالیمن. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن ابی مالک بن ثعلبه بن ابی مالک القرظی، قال: سمعت ابراهیم بن محمد بن طلحه ابن عبید الله یحدث ان تبعا لما دنا من الیمن لیدخلها، حالت حمیر بینه و بین ذلک، و قالوا: لا تدخلها علینا و قد فارقت دیننا، فدعاهم الی دینه، و قال: انه دین خیر من دینکم، قالوا: فحاکمنا الی النار، قال: نعم-قال: و کانت بالیمن فیما یزعم اهل الیمن نار تحکم بینهم فیما یختلفون فیه، تاکل الظالم و لا تضر المظلوم- فلما قالوا ذلک لتبع قال: أنصفتم، فخرج قومه باوثانهم و ما یتقربون به فی دینهم، و خرج الحبران بمصاحفهما فی أعناقهما متقلدیها حتی قعدوا للنار عند مخرجها الذی تخرج النار منه، فخرجت النار الیهم، فلما اقبلت نحوهم حادوا عنها و هابوها، فذمرهم من حضرهم من الناس، و امروهم بالصبر فصبروا، حتی غشیتهم و اکلت الأوثان و ما قربوا معها، و من حمل ذلک من رجال حمیر، و خرج الحبران بمصاحفهما فی

أعناقهما تعرق جباههما، لم تضرهما، فاصفقت حمیر عند ذلک علی دینه، فمن هناک و عن ذلک کان اصل الیهودیة بالیمن حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن بعض اصحابه ان الحبرین و من خرج معهما من حمیر، انما اتبعوا النار لیردوها، و قالوا: من ردها فهو اولی بالحق، فدنا منها رجال من حمیر باوثانهم لیردوها، فدنت منهم لتاکلهم، فحادوا عنها فلم یستطیعوا ردها، و دنا منها الحبران بعد ذلک، و جعلا یتلوان التوراة و تنکص، حتی رداها الی مخرجها الذی خرجت منه، فاصفقت عند ذلک حمیر علی دینهما، و کان رئام بیتا لهم یعظمونه و ینحرون عنده و یکلمون منه إذ کانوا علی شرکهم، فقال الحبران لتبع: انما هو شیطان یفتنهم و یلعب بهم، فخل بیننا و بینه، قال: فشأنکما به، فاستخرجا منه-فیما یزعم اهل الیمن- کلبا اسود، فذبحاه و هدما ذلک البیت، فبقایاه الیوم بالیمن- کما ذکر لی- و هو رئام به آثار الدماء التی کانت تهراق علیه. فقال تبع فی مسیره ذلک و ما کان هم به من امر المدینة و شان البیت و ما صنع برجال هذیل الذین قالوا له ما قالوا، و ما صنع بالبیت حین قدم مکة من کسوته تطهیره و ما ذکر له الحبران من امر رسول الله ص: ما بال نومک مثل نوم الارمد ارقا کأنک لا تزال تسهد

حنقا علی سبطین حلا یثربا اولی لهم بعقاب یوم مفسد!

و لقد نزلت من المدینة منزلا طاب المبیت به و طاب المرقد

و جعلت عرصة منزل برباوه بین العقیق الی بقیع الغرقد

و لقد ترکنا لابها و قرارها و سباخها فرشت بقاع اجرد

و لقد هبطنا یثربا و صدورنا تغلی بلابلها بقتل محصد

و لقد حلفت یمین صبر مؤلیا قسما لعمرک لیس بالمتردد

ان جئت یثرب لا اغادر وسطها عذقا و لا بسرا بیثرب یخلد

حتی أتانی من قریظة عالم حبر لعمرک فی الیهود مسود

قال ازدجر عن قریه محفوظه لنبی مکة من قریش مهتد

فعفوت عنهم عفو غیر مثرب و ترکتهم لعقاب یوم سرمد

و ترکتهم لله أرجو عفوه یوم الحساب من الجحیم الموقد

و لقد ترکت بها له من قومنا نفرا اولی حسب و باس یحمد

نفرا یکون النصر فی اعقابهم أرجو بذاک ثواب رب محمد

ما کنت احسب ان بیتا طاهرا لله فی بطحاء مکة یعبد

حتی أتانی من هذیل اعبد بالدف من جمدان فوق المسند

قالوا بمکة بیت مال داثر و کنوزه من لؤلؤ و زبرجد

فاردت امرا حال ربی دونه و الله یدفع عن خراب المسجد

فرددت ما املت فیه و فیهم و ترکتهم مثلا لأهل المشهد

قد کان ذو القرنین قبلی مسلما ملکا تدین له الملوک و تحشد

ملک المشارق و المغارب یبتغی اسباب علم من حکیم مرشد

فرای مغیب الشمس عند غروبها فی عین ذی خلب و ثاط حرمد

من قبله بلقیس کانت عمتی ملکتهم حتی أتاها الهدهد

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی ابن إسحاق، قال: هذا الحی من الانصار یزعمون انه انما کان حنق تبع علی هذا الحی من یهود الذین کانوا بین اظهرهم، و انه اراد هلاکهم حین قدم علیهم المدینة،

فمنعوه منهم، حتی انصرف عنهم و لذلک قال فی شعره: حنقا علی سبطین حلا یثربا اولی لهم بعقاب یوم مفسد

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال: و قد کان قدم علی تبع قبل ذلک شافع بن کلیب الصدفی، و کان کاهنا، فأقام عنده، فلما اراد تودیعه قال تبع: ما بقی من علمک؟ قال: بقی خبر ناطق، و علم صادق، قال: فهل تجد لقوم ملکا یوازی ملکی؟ قال: لا الا لملک غسان نجل، قال: فهل تجد ملکا یزید علیه؟ قال: نعم، قال: و لمن؟ قال اجده لبار مبرور، أید بالقهور، و وصف فی الزبور، و فضلت امته فی السفور، یفرج الظلم بالنور، احمد النبی، طوبی لامته حین یجیء، احد بنی لؤی، ثم احد بنی قصی فبعث تبع الی الزبور فنظر فیها، فإذا هو یجد صفه النبی ص. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عمن حدثه، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس و غیره من علماء اهل الیمن، ممن یروی الأحادیث، فحدث بعضهم بعض الحدیث، و کل ذلک قد اجتمع فی هذا الحدیث: ان ملکا من لخم، کان بالیمن فیما بین التبابعه من حمیر، یقال له: ربیعه بن نصر، و قد کان قبل ملکه بالیمن ملک تبع الاول، و هو زید بن عمرو ذی الاذعار بن أبرهة ذی المنار بن الرائش بن قیس بن صیفی ابن سبا الاصغر بن کهف الظلم بن زید بن سهل بن عمرو بن قیس بن معاویه ابن جشم بن وائل بن الغوث بن قطن بن عریب بن زهیر بن ایمن بن همیسع ابن العرنجج حمیر بن سبا الاکبر بن یعرب بن یشجب بن قحطان: و کان اسم سبا عبد شمس، و انما سمی سبا- فیما یزعمون- لأنه کان أول من سبی فی العرب. فهذا بیت مملکه حمیر الذی فیه کانت التبابعه، ثم کان بعد تبع الاول زید بن عمرو، و شمر یرعش بن یاسر ینعم بن عمرو ذی الاذعار، ابن عمه. و شمر یرعش الذی غزا الصین و بنی سمرقند و حیر الحیرة، و هو الذی یقول:

انا شمر ابو کرب الیمانی جلبت الخیل من یمن و شام

لأتی اعبدا مردوا علینا وراء الصین فی عثم و یام

فنحکم فی بلادهم بحکم سواء لا یجاوزه غلام

القصیده کلها. قال: ثم کان بعد شمر یرعش بن یاسر ینعم تبع الاصغر، و هو تبان اسعد ابو کرب بن ملکیکرب بن زید بن تبع الاول بن عمرو ذی الاذعار، و هو الذی قدم المدینة، و ساق الحبرین من یهود الی الیمن، و عمر البیت الحرام و کساه، و قال ما قال من الشعر فکل هؤلاء ملکه قبل ملک ربیعه بن نصر اللخمی، فلما هلک ربیعه بن نصر، رجع ملک الیمن کله الی حسان بن تبان اسعد ابی کرب بن ملکیکرب بن زید بن عمرو ذی الاذعار حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی ابن إسحاق عن بعض اهل العلم ان ربیعه بن نصر رای رؤیا هالته، و فظع بها، فلما رآها بعث فی اهل مملکته، فلم یدع کاهنا و لا ساحرا و لا عائفا و لا منجما الا جمعه الیه، ثم قال لهم: انی قد رایت رؤیا هالتنی و فظعت بها، فأخبرونی بتأویلها، قالوا له: اقصصها علینا لنخبرک بتأویلها، قال: انی ان أخبرتکم بها لم اطمان الی خبرکم عن تأویلها، انه لا یعرف تأویلها الا من یعرفها قبل ان اخبره بها فلما قال لهم ذلک قال رجل من القوم الذین جمعوا لذلک: فان کان الملک یرید هذا فلیبعث الی سطیح و شق، فانه لیس احد اعلم منهما، فهما یخبرانک بما سالت-و اسم سطیح ربیع بن ربیعه بن مسعود بن مازن بن ذئب بن عدی بن مازن بن غسان، و کان یقال لسطیح: الذئبی، لنسبته الی ذئب بن عدی و شق بن صعب بن یشکر بن رهم بن افرک بن نذیر بن قیس بن عبقر بن انمار فلما قالوا له ذلک بعث إلیهما، فقدم علیه قبل شق سطیح، و لم یکن فی زمانهما مثلهما من الکهان، فلما قدم علیه سطیح دعاه

فقال له: یا سطیح، انی قد رایت رؤیا هالتنی و فظعت بها، فأخبرنی بها فإنک ان أصبتها اصبت تأویلها، قال-افعل، رایت جمجمة-قال ابو جعفر: و قد وجدته فی مواضع اخر، رایت حممه-خرجت من ظلمه، فوقعت بأرض ثهمه، فاکلت منها کل ذات جمجمة فقال له الملک: ما أخطأت منها شیئا یا سطیح، فما عندک فی تأویلها؟ فقال: احلف بما بین الحرتین من حنش، لیهبطن أرضکم الحبش، فلیملکن ما بین أبین الی جرش. قال له الملک: و ابیک یا سطیح، ان هذا لغائظ موجع، فمتی هو کائن یا سطیح؟ ا فی زمانی أم بعده؟ قال: لا بل بعده بحین، اکثر من ستین او سبعین، یمضین من السنین قال: فهل یدوم ذلک من ملکهم او ینقطع؟ قال: بل ینقطع لبضع و سبعین، یمضین من السنین، ثم یقتلون بها أجمعون، و یخرجون منها هاربین قال الملک: و من ذا الذی یلی ذلک من قتلهم و اخراجهم؟ قال: یلیه ارم ذی یزن، یخرج علیهم من عدن، فلا یترک منهم أحدا بالیمن قال ا فیدوم ذلک من سلطانه او ینقطع؟ قال: بل ینقطع قال: و من یقطعه؟ قال: نبی زکی، یأتیه الوحی من العلی قال: و ممن هذا النبی؟ قال: رجل من ولد غالب بن فهر بن مالک بن النضر، یکون الملک فی قومه الی آخر الدهر، قال: و هل للدهر یا سطیح من آخر؟ قال: نعم، یوم یجمع فیه الأولون و الآخرون، و یسعد فیه المحسنون، و یشقی فیه المسیئون قال: ا حق ما تخبرنا یا سطیح؟ قال: نعم، و الشفق و الغسق، و الفلق إذا اتسق، ان ما أنبأتک به لحق. فلما فرغ قدم علیه شق، فدعاه، فقال له: یا شق، انی قد رایت رؤیا هالتنی و فظعت بها، فأخبرنی عنها، فإنک ان أصبتها اصبت تأویلها-کما قال لسطیح، و قد کتمه ما قال سطیح لینظر ا یتفقان أم یختلفان-قال: نعم، رایت جمجمة، خرجت من ظلمه، فوقعت بین روضه و اکمه، فاکلت منها کل ذات نسمه فلما رای ذلک الملک من قولهما شیئا واحدا، قال له: ما أخطأت یا شق منها شیئا، فما عندک فی تأویلها؟ قال: احلف بما بین الحرتین من انسان، لینزلن أرضکم السودان، فلیغلبن علی کل طفله

البنان، و لیملکن ما بین أبین الی نجران فقال له الملک: و ابیک یا شق ان هذا لنا لغائظ موجع، فمتی هو کائن؟ ا فی زمانی أم بعده؟ قال: بل بعدک بزمان، ثم یستنقذکم منه عظیم ذو شان، و یذیقهم أشد الهوان قال: و من هذا العظیم الشان؟ قال: غلام لیس بدنی و لا مدن، یخرج من بیت ذی یزن، قال: فهل یدوم سلطانه او ینقطع؟ قال: بل ینقطع برسول مرسل، یاتی بالحق و العدل، بین اهل الدین و الفضل، یکون الملک فی قومه الی یوم الفصل، قال: و ما یوم الفصل؟ قال: یوم یجزی فیه الولاه، یدعی من السماء بدعوات، یسمع منها الأحیاء و الأموات، و یجمع فیه الناس للمیقات، یکون فیه لمن اتقی الفوز و الخیرات قال: ا حق ما تقول یا شق؟ قال: ای و رب السماء و الارض، و ما بینهما من رفع و خفض، ان ما نباتک لحق ما فیه امض فلما فرغ من مسألتهما، وقع فی نفسه ان الذی قالا له کائن من امر الحبشه، فجهز بنیه و اهل بیته الی العراق بما یصلحهم، و کتب لهم الی ملک من ملوک فارس یقال له سابور بن خرزاذ، فأسکنهم الحیرة، فمن بقیة ربیعه بن نصر کان النعمان بن المنذر ملک الحیرة، و هو النعمان بن المنذر بن النعمان ابن المنذر بن عمرو بن عدی بن ربیعه بن نصر ذلک الملک فی نسب اهل الیمن و علمهم. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال: و لما قال سطیح و شق لربیعه بن نصر ذلک، و صنع ربیعه بولده و اهل بیته ما صنع، ذهب ذکر ذلک فی العرب، و تحدثوا حتی فشا ذکره و علمه فیهم، فلما نزلت الحبشه الیمن، و وقع الأمر الذی کانوا یتحدثون به من امر الکاهنین، قال الأعشی، اعشی بنی قیس بن ثعلبه البکری، فی بعض ما یقول، و هو یذکر ما وقع من امر ذینک الکاهنین: سطیح و شق: ما نظرت ذات اشفار کنظرتها حقا کما نطق الذئبی إذ سجعا

و کان سطیح انما یدعوه العرب الذئبی، لأنه من ولد ذئب بن عدی فلما هلک ربیعه بن نصر، و اجتمع ملک الیمن الی حسان بن تبان اسعد ابی کرب ابن ملکیکرب بن زید بن عمرو ذی الاذعار، کان مما هاج امر الحبشه و تحول الملک عن حمیر و انقطاع مده سلطانهم- و لکل امر سبب-ان حسان ابن تبان اسعد ابی کرب، سار باهل الیمن یرید ان یطأ بهم ارض العرب و ارض العجم، کما کانت التبابعه قبله تفعل، حتی إذا کان ببعض ارض العراق، کرهت حمیر و قبائل الیمن السیر معه، و أرادوا الرجعة الی بلادهم و أهلیهم، فکلموا أخا له کان معه فی جیشه، یقال له عمرو، فقالوا له: اقتل اخاک حسان نملکک علینا مکانه، و ترجع بنا الی بلادنا فتابعهم علی ذلک، فاجمع اخوه و من معه من حمیر و قبائل الیمن علی قتل حسان، الا ما کان من ذی رعین الحمیری، فانه نهاه عن ذلک، و قال له: انکم اهل بیت مملکتنا، لا تقتل اخاک و لا تشتت امر اهل بیتک-او کما قال له-فلما لم یقبل منه قوله-و کان ذو رعین شریفا من حمیر- عمد الی صحیفه فکتب فیها: الا من یشتری سهرا بنوم سعید من یبیت قریر عین

فاما حمیر غدرت و خانت فمعذره الإله لذی رعین

ثم ختم علیها ثم اتی بها عمرا، فقال له: ضع لی عندک هذا الکتاب، فان لی فیه بغیه و حاجه، ففعل فلما بلغ حسان ما اجمع علیه اخوه عمرو و حمیر و قبائل الیمن من قتله، قال لعمرو: یا عمرو لا تعجل علی منیتی فالملک تأخذه بغیر حشود

فأبی الا قتله، فقتله ثم رجع بمن معه من جنده الی الیمن فقال قائل من حمیر: ان لله من رای مثل حسان قتیلا فی سالف الاحقاب

قتلته الاقیال من خشیه الجیش و قالوا له لباب لباب

میتکم خیرنا و حیکم رب علینا و کلکم اربابی

فلما نزل عمرو بن تبان اسعد ابی کرب الیمن منع منه النوم، و سلط علیه السهر-فیما یزعمون-فجعل لا ینام، فلما جهده ذلک جعل یسال الأطباء و الحزاه من الکهان و العرافین عما به، و یقول: منع منی النوم فلا اقدر علیه، و قد جهدنی السهر، فقال له قائل منهم: و الله ما قتل رجل أخاه قط او ذا رحم بغیا علی مثل ما قتلت علیه اخاک الا ذهب نومه، و سلط علیه السهر، فلما قیل له ذلک، جعل یقتل کل من کان امره بقتل أخیه حسان من اشراف حمیر و قبائل الیمن، حتی خلص الی ذی رعین، فلما اراد قتله قال: ان لی عندک براءه مما ترید ان تصنع بی، قال له: و ما براءتک عندی؟ قال: اخرج الکتاب الذی کنت استودعتکه و وضعته عندک، فاخرج له الکتاب، فإذا فیه ذانک البیتان من الشعر: الا من یشتری سهرا بنوم سعید من یبیت قریر عین

فاما حمیر غدرت و خانت فمعذره الإله لذی رعین

فلما قرأهما عمرو قال له ذو رعین: قد کنت نهیتک عن قتل أخیک فعصیتنی، فلما أبیت علی وضعت هذا الکتاب عندک حجه لی علیک، و عذرا لی عندک، و تخوفت ان یصیبک ان أنت قتلته الذی اصابک، فان اردت بی ما أراک تصنع بمن کان امرک بقتل أخیک، کان هذا الکتاب نجاه لی عندک، فترکه عمرو بن تبان اسعد فلم یقتله من بین اشراف حمیر، و رای ان قد نصحه لو قبل منه نصیحته و قال عمرو بن تبان اسعد حین قتل من قتل من حمیر و اهل الیمن ممن کان امره بقتل أخیه حسان، فقال: شرینا النوم إذ عصبت علاب بتسهید و عقد غیر مین

تنادوا عند غدرهم: لباب و قد برزت معاذر ذی رعین

قتلنا من تولی المکر منهم بواء بابن رهم غیر دین

قتلناهم بحسان بن رهم و حسان قتیل الثائرین

قتلناهم فلا بقیا علیهم و قرت عند ذاکم کل عین

عیون نوادب یبکین شجوا حرائر من نساء الفیلقین

اوانس بالعشاء و هن حور إذا طلعت فروع الشعریین

فنعرف بالوفاء إذا انتمینا و من یغدر نباینه ببین

فضلنا الناس کلهم جمیعا کفضل الابرزی علی اللجین

ملکنا الناس کلهم جمیعا لنا الأسباب بعد التبعین

ملکنا بعد داود زمانا و عبدنا ملوک المشرقین

زبرنا فی ظفار زبور مجد لیقراه قروم القریتین

فنحن الطالبون لکل وتر إذا قال المقاول این این!

ساشفی من ولاه المکر نفسی و کان المکر حینهم و حینی

اطعتهم فلم ارشد و کانوا غواه اهلکوا حسبی و زینی

قال: ثم لم یلبث عمرو بن تبان اسعد ان هلک. قال هشام بن محمد: عمرو بن تبع هذا یدعی موثبان، لأنه وثب علی أخیه حسان بفرضه نعم فقتله- قال: و فرضه نعم رحبه طوق بن مالک، و کانت نعم سریه تبع حسان بن اسعد. رجع الحدیث الی حدیث ابن اسحق قال: فمرج امر حمیر عند ذلک، و تفرقوا، فوثب علیهم رجل من حمیر لم یکن من بیوت المملکة منهم، یقال له لخنیعه ینوف ذو شناتر، فملکهم فقتل خیارهم، و عبث ببیوت اهل المملکة منهم، فقال قائل من حمیر، یذکر ما ضیعت حمیر من امرها، و فرقت جماعتها، و نفت من خیارها:

تقتل ابناها و تنفی سراتها و تبنی بایدیهم لها الذل حمیر

تدمر دنیاها بطیش حلومها و ما ضیعت من دینها فهو اکثر

کذاک القرون قبل ذاک بظلمها و اسرافها تأتی الشرور فتخسر

و کان لخنیعة ینوف ذو شناتر یصنع ذلک بهم-و کان امرا فاسقا یزعمون انه کان یعمل عمل قوم لوط، ثم کان-مع الذی بلغ منهم من القتل و البغی-إذا سمع بالغلام من أبناء الملوک قد بلغ ارسل الیه فوقع علیه فی مشربه له قد صنعها لذلک، لئلا یملک بعد ذلک ابدا، ثم یطلع من مشربته تلک الی حرسه و من حضر من جنده، و هم اسفل منه، قد أخذ سواکا، فجعله فی فیه-ای لیعلمهم انه قد فرغ منه ثم یخلی سبیله، فیخرج علی حرسه و علی الناس و قد فضحه، حتی إذا کان آخر أبناء تلک الملوک زرعه ذو نواس بن تبان اسعد ابی کرب بن ملکیکرب بن زید بن عمرو ذی الاذعار أخو حسان- و زرعه کان صبیا صغیرا حین اصیب اخوه، فشب غلاما جمیلا وسیما ذا هیئة و عقل-فبعث الیه لخنیعه ینوف ذو شناتر، لیفعل به کما کان یفعل بأبناء الملوک قبله، فلما أتاه رسوله عرف الذی یرید به، فاخذ سکینا حدیدا لطیفا، فجعله بین نعله و قدمه، ثم انطلق الیه مع رسوله، فلما خلا به فی مشربته تلک أغلقها علیه و علیه، ثم وثب علیه و واثبه ذو نواس بالسکین فطعنه به حتی قتله، ثم احتز راسه، فجعله فی کوه مشربته تلک التی یطلع منها الی حرسه و جنده، ثم أخذ سواکه ذلک، فجعله فی فیه ثم خرج علی الناس، فقالوا له: ذو نواس، ا رطب أم یباس؟ فقال: سل نخماس استرطبان ذو نواس، استرطبان ذو نواس، لا باس فذهبوا ینظرون حین قال لهم ما قال، فإذا راس لخنیعه ینوف ذی شناتر فی الکوة مقطوع فی فیه سواکه، قد وضعه ذو نواس فیها فخرجت حمیر و الاحراس فی اثر ذی نواس حتی أدرکوه،

فقالوا له: ما ینبغی لنا ان یملکنا الا أنت، إذ ارحتنا من هذا الخبیث. فملکوه و استجمعت علیه حمیر و قبائل الیمن، فکان آخر ملوک حمیر و تهود و تهودت معه حمیر، و تسمی یوسف، فأقام فی ملکه زمانا و بنجران بقایا من اهل دین عیسی علی الانجیل، اهل فضل و استقامه، لهم من اهل دینهم راس یقال له عبد الله بن الثامر، و کان موقع اصل ذلک الدین بنجران، و هی باوسط ارض العرب فی ذلک الزمان، و أهلها و سائر العرب کلها اهل أوثان یعبدونها ثم ان رجلا من بقایا اهل ذلک الدین وقع بین اظهرهم یقال له فیمیون، فحملهم علیه فدانوا به قال هشام: زرعه ذو نواس، فلما تهود سمی یوسف، و هو الذی خد الأخدود بنجران و قتل النصاری. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنا محمد بن إسحاق، عن المغیره بن ابی لبید مولی الاخنس، عن وهب بن منبه الیمانی، انه حدثهم ان موقع ذلک الدین بنجران کان ان رجلا من بقایا اهل دین عیسی بن مریم یقال له فیمیون، و کان رجلا صالحا مجتهدا زاهدا فی الدنیا، مجاب الدعوة، و کان سائحا ینزل القری، لا یعرف بقریة الا خرج منها الی قریه لا یعرف فیها و کان لا یأکل الا من کسب یده، و کان بناء یعمل الطین، و کان یعظم الأحد، فإذا کان الأحد لم یعمل فیه شیئا، و خرج الی فلاة من الارض فصلی بها حتی یمسی، و کان فی قریه من قری الشام یعمل عمله ذلک مستخفیا، إذ فطن لشانه رجل من أهلها، یقال له صالح، فاحبه صالح حبا لم یحبه شیئا کان قبله، فکان یتبعه حیث ذهب، و لا یفطن له فیمیون حتی خرج مره فی یوم الأحد الی فلاة من الارض کما کان یصنع، و قد اتبعه صالح، و فیمیون لا یدری، فجلس صالح منه منظر العین، مستخفیا منه لا یحب ان یعلم مکانه، و قام فیمیون یصلی، فبینا هو یصلی إذ اقبل نحوه التنین- الحیه ذات الرءوس السبعه-فلما رآها فیمیون دعا علیها فماتت، و رآها صالح،

و لم یدر ما أصابها، فخافها علیه فعیل عوله، فصرخ: یا فیمیون، التنین قد اقبل نحوک! فلم یلتفت الیه، و اقبل علی صلاته حتی فرغ و امسی، و انصرف و عرف انه قد عرف، و عرف صالح انه قد رای مکانه، فکلمه، فقال: یا فیمیون، یعلم الله ما احببت شیئا حبک قط، و قد اردت صحبتک و الکینونه معک حیثما کنت قال: ما شئت، امری کما تری، فان ظننت انک تقوی علیه فنعم فلزمه صالح، و قد کاد اهل القریة ان یفطنوا لشانه، و کان إذا فاجاه العبد به ضر دعا له فشفی، و إذا دعی الی احد به الضر لم یأته. و کان لرجل من اهل القریة ابن ضریر، فسال عن شان فیمیون، فقیل له: انه لا یاتی أحدا إذا دعاه، و لکنه رجل یعمل للناس البنیان بالأجر، فعمد الرجل الی ابنه ذلک فوضعه فی حجرته، و القی علیه ثوبا، ثم جاءه فقال له: یا فیمیون، انی قد اردت ان اعمل فی بیتی عملا، فانطلق معی حتی تنظر الیه فاشارطک علیه، فانطلق معه حتی دخل حجرته، ثم قال: ما ترید ان تعمل فی بیتک؟ قال: کذا و کذا ثم انتشط الرجل الثوب عن الصبی، ثم قال: یا فیمیون، عبد من عباد الله اصابه ما تری، فادع الله له، فقال فیمیون حین رای الصبی: اللهم عبد من عبادک دخل علیه عدوک فی نعمتک لیفسدها علیه فاشفه و عافه، و امنعه منه، فقام الصبی لیس به باس. و عرف فیمیون انه قد عرف، فخرج من القریة، و اتبعه صالح، فبینما هو یمشی فی بعض الشام مر بشجره عظیمه، فناداه منها رجل، فقال: ا فیمیون! قال: نعم، قال: ما زلت انتظرک و اقول: متی هو جاء، حتی سمعت صوتک، فعرفت انک هو، لا تبرح حتی نقوم علی، فانی میت الان قال: فمات، و قام علیه حتی واراه ثم انصرف و معه صالح، حتی وطئا بعض ارض العرب، فعدی علیهما فاختطفتهما سیاره من بعض العرب، فخرجوا بهما حتی باعوهما بنجران- و اهل نجران یومئذ علی دین العرب، تعبد نخله طویله بین اظهرهم، لهم عید کل سنه، إذا کان ذلک العید علقوا علیها

کل ثوب حسن وجدوه، و حلی النساء ثم خرجوا، فعکفوا علیها یوما- فابتاع رجل من اشرافهم فیمیون، و ابتاع رجل آخر صالحا، فکان فیمیون إذا قام من اللیل-فی بیت له اسکنه ایاه سیده الذی ابتاعه- یصلی، استسرج له البیت نورا، حتی یصبح من غیر مصباح، فرای ذلک سیده فاعجبه ما رای، فسأله عن دینه فاخبره به، فقال له فیمیون: انما أنتم فی باطل، و ان هذه النخله لا تضر و لا تنفع، لو دعوت علیها الذی اعبد أهلکها، و هو الله وحده لا شریک له قال: فقال له سیده: فافعل، فإنک ان فعلت دخلنا فی دینک، و ترکنا ما کنا علیه، قال: فقام فیمیون، فتطهر ثم صلی رکعتین، ثم دعا الله علیهما، فأرسل الله ریحا فجعفتها من أصلها فألقتها، فاتبعه عند ذلک اهل نجران علی دینه، فحملهم علی الشریعه من دین عیسی بن مریم ثم دخل علیهم بعد ذلک الاحداث التی دخلت علی اهل دینهم بکل ارض. فمن هنالک کانت النصرانیة بنجران فی ارض العرب. فهذا حدیث وهب بن منبه فی خبر اهل نجران حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی محمد بن إسحاق عن یزید بن زیاد، مولی لبنی هاشم، عن محمد بن کعب القرظی قال: و حدثنی محمد بن إسحاق أیضا عن بعض اهل نجران ان اهل نجران کانوا اهل شرک یعبدون الأوثان، و کان فی قریه من قراها قریبا من نجران- و نجران القریة العظمی التی إلیها جماع اهل تلک البلاد- ساحر یعلم غلمان اهل نجران السحر، فلما ان نزلها فیمیون- قال: و لم یسموه باسمه الذی سماه به وهب بن منبه، قالوا: رجل نزلها-ابتنی خیمه بین نجران و بین تلک القریة التی بها الساحر، فجعل اهل نجران یرسلون غلمانهم الی ذلک الساحر یعلمهم السحر، فبعث الثامر ابنه عبد الله بن الثامر، مع غلمان اهل نجران، فکان إذا مر بصاحب الخیمة اعجبه ما یری من صلاته و عبادته، فجعل یجلس الیه و یسمع منه حتی

اسلم، فوحد الله و عبده و جعل یسأله عن الاسم الأعظم- و کان یعلمه-فکتمه ایاه و قال: 3 یا بن أخی، انک لن تحتمله، أخشی ضعفک عنه فلما ابی علیه-و الثامر ابو عبد الله لا یظن الا ان ابنه عبد الله یختلف الی الساحر کما یختلف الغلمان-فلما رای عبد الله ان صاحبه قد ضن به عنه، و تخوف ضعفه فیه عمد الی قداح فجمعها، ثم لم یبق لله اسما یعلمه الا کتبه فی قدح، لکل اسم قدح، حتی إذا أحصاها اوقد لها نارا، ثم جعل یقذفها فیها قدحا قدحا، حتی إذا مر بالاسم الأعظم قذف فیها بقدحه، فوثب القدح حتی خرج منها، لم یضره شیء، فقام الیه فأخذه، ثم اتی صاحبه، فاخبره انه قد علم الاسم الذی کتمه، فقال له: ما هو؟ قال، کذا و کذا، قال: و کیف علمته؟ فاخبره کیف صنع، قال: فقال: یا بن أخی، قد اصبته فامسک علی نفسک، و ما أظن ان تفعل فجعل عبد الله بن الثامر إذا اتی نجران لم یلق أحدا به ضر الا قال له: یا عبد الله، ا توحد الله و تدخل فی دینی فادعو الله فیعافیک مما أنت فیه من البلاء؟ فیقول: نعم، فیوحد الله و یسلم، و یدعو له فیشفی، حتی لم یبق احد بنجران به ضر الا أتاه فاتبعه علی امره، و دعا له فعوفی، حتی رفع شانه الی ملک نجران، فدعاه فقال له: افسدت علی اهل قریتی، و خالفت دینی و دین آبائی، لأمثلن بک! قال: لا تقدر علی ذلک، فجعل یرسل به الی الجبل الطویل فیطرح عن راسه فیقع علی الارض، لیس به باس، و جعل یبعث به الی میاه بنجران، بحور لا یقع فیها شیء الا هلک، فیلقی فیها فیخرج لیس به باس، فلما غلبه، قال عبد الله بن الثامر: انک و الله لا تقدر علی قتلی حتی توحد الله فتؤمن بما آمنت به، فإنک ان فعلت ذلک سلطت علی فقتلتنی، فوحد الله ذلک الملک، و شهد بشهاده عبد الله ابن الثامر، ثم ضربه بعصا فی یده فشجه شجه غیر کبیره فقتله، فهلک الملک مکانه، و استجمع اهل نجران علی دین عبد الله بن الثامر، و کان علی ما جاء به عیسی بن مریم من الانجیل و حکمه، ثم أصابهم ما أصاب اهل دینهم من الاحداث، فمن هنالک کان اصل النصرانیة بنجران

فهذا حدیث محمد بن کعب القرظی و بعض اهل نجران عن ذلک و الله اعلم. قال: فسار الیهم ذو نواس بجنوده من حمیر و قبائل الیمن، فجمعهم ثم دعاهم الی دین الیهودیة، فخیرهم بین القتل و الدخول فیها، فاختاروا القتل، فخد لهم الأخدود، فحرق بالنار، و قتل بالسیف، و مثل بهم کل مثله، حتی قتل منهم قریبا من عشرین ألفا، و افلت منهم رجل یقال له دوس ذو ثعلبان، علی فرس له، فسلک الرمل فاعجزهم. قال: و قد سمعت بعض اهل الیمن یقول: ان الذی افلت منهم رجل من اهل نجران یقال له جبار بن فیض. قال: و اثبت الحدیثین عندی الذی حدثنی انه دوس ذو ثعلبان. ثم رجع ذو نواس بمن معه من جنوده الی صنعاء من ارض الیمن ففی ذی نواس و جنوده تلک حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه بن الفضل، قال: حدثنی محمد بن إسحاق، قال: انزل الله علی رسوله: « قُتِلَ أَصْحٰابُ اَلْأُخْدُودِ اَلنّٰارِ ذٰاتِ اَلْوَقُودِ » الی قوله: « بِاللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَمِیدِ » . یقال: کان فیمن قتل ذو نواس عبد الله بن الثامر رئیسهم و امامهم. و یقال: عبد الله بن الثامر قتل قبل ذلک، قتله ملک کان قبله، هو کان اصل ذلک الدین، و انما قتل ذو نواس من کان بعده من اهل دینه. و اما هشام بن محمد فانه قال: لم یزل ملک الیمن متصلا لا یطمع فیه طامع، حتی ظهرت الحبشه علی بلادهم فی زمن انوشروان قال: و کان سبب ظهورهم ان ذا نواس الحمیری ملک الیمن فی ذلک الزمان، و کان یهودیا، فقدم علیه یهودی، یقال له دوس من اهل نجران، فاخبره ان اهل نجران قتلوا ابنین له ظلما، و استنصره علیهم- و اهل نجران نصاری- فحمی ذو نواس للیهودیة، فغزا اهل نجران، فاکثر فیهم القتل، فخرج رجل

من اهل نجران، حتی قدم علی ملک الحبشه، فاعلمه ما رکبوا به، و أتاه الانجیل قد احرقت النار بعضه، فقال له: الرجال عندی کثیر، و لیست عندی سفن، و انا کاتب الی قیصر فی البعثه الی بسفن احمل فیها الرجال. فکتب الی قیصر فی ذلک، و بعث الیه بالإنجیل المحرق، فبعث الیه قیصر بسفن کثیره. رجع الحدیث الی حدیث ابن إسحاق حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی محمد بن إسحاق، عن عبد الله بن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم، انه حدث ان رجلا من اهل نجران فی زمن عمر بن الخطاب حفر خربه من خرب نجران لبعض حاجاته، فوجد عبد الله بن الثامر تحت دفن منها قاعدا واضعا یده علی ضربه فی راسه ممسکا علیها بیده، فإذا اخرت یده عنها انثعبت دما، و إذا أرسلت یده ردها علیها، فامسک دمها، و فی یده خاتم مکتوب فیه: ربی الله فکتب فیه الی عمر یخبره بامره، فکتب الیهم عمر: ان أقروه علی حاله، و ردوا علیه الدفن الذی کان علیه ففعلوا. و خرج دوس ذو ثعلبان، حین اعجز القوم علی وجهه ذلک، حتی قدم علی قیصر صاحب الروم، فاستنصره علی ذی نواس و جنوده، و اخبره بما بلغ منهم، فقال له قیصر: بعدت بلادک من بلادنا، و نأت عنا، فلا نقدر علی ان نتناولها بالجنود، و لکنی ساکتب لک الی ملک الحبشه، فانه علی هذا الدین، و هو اقرب الی بلادک منا فینصرک و یمنعک و یطلب لک بثارک ممن ظلمک، و استحل منک و من اهل دینک ما استحل فکتب معه قیصر الی ملک الحبشه یذکر له حقه و ما بلغ منه و من اهل دینه، و یأمره بنصره، و طلب

ثاره ممن بغی علیه و علی اهل دینه فلما قدم دوس ذو ثعلبان بکتاب قیصر علی النجاشی صاحب الحبشه بعث معه سبعین ألفا من الحبشه و امر علیهم رجلا منهم من اهل الحبشه، یقال له اریاط، و عهد الیه: ان أنت ظهرت علیهم فاقتل ثلث رجالهم، و اخرب ثلث بلادهم، و اسب ثلث نسائهم و ابنائهم. فخرج اریاط و معه جنوده، و فی جنوده أبرهة الاشرم، فرکب البحر و معه دوس ذو ثعلبان، حتی نزلوا بساحل الیمن، و سمع بهم ذو نواس فجمع الیه حمیر و من أطاعه من قبائل الیمن، فاجتمعوا الیه علی اختلاف و تفرق، لانقطاع المده و حلول البلاء و النقمه، فلم یکن له حرب غیر انه ناوش ذو نواس شیئا من قتال، ثم انهزموا، و دخلها اریاط بجموعه، فلما رای ذو نواس ما رای مما نزل به و بقومه وجه فرسه الی البحر، ثم ضربه فدخل فیه فخاض به ضحضاح البحر، حتی افضی به الی غمره، فاقحمه فیه، فکان آخر العهد به. و وطیء اریاط الیمن بالحبشه، فقتل ثلث رجالها، و اخرب ثلث بلادها، و بعث الی النجاشی بثلث سبایاها ثم اقام بها، قد ضبطها و أذلها، فقال قائل من اهل الیمن، و هو یذکر ما ساق الیهم دوس ذو ثعلبان من امر الحبشه، فقال: لا کدوس و لا کاعلاق رحله یعنی ما ساق الیهم من الحبشه، فهی مثل بالیمن الی الیوم. و قال ذو جدن الحمیری و هو یذکر حمیر، و ما دخل علیها من الذل بعد العز الذی کانوا فیه، و ما هدم من حصون الیمن، و کان اریاط قد اخرب مع ما اخرب من ارض الیمن سلحین و بینون و غمدان، حصونا لم یکن فی الناس مثلها، فقال: هونک لیس یرد الدمع ما فاتا لا تهلکی أسفا فی ذکر من ماتا

ابعد بینون لا عین و لا اثر و بعد سلحین یبنی الناس أبیاتا!

و قال ذو جدن الحمیری فی ذلک: دعینی لا ابالک لن تطیقی لحاک الله قد انزفت ریقی

لدی عزف القیان إذ انتشینا و إذ نسقی من الخمر الرحیق

و شرب الخمر لیس علی عارا إذا لم یشکنی فیها رفیقی

فان الموت لا ینهاه ناه و لو شرب الشفاء مع النشوق

و لا مترهب فی اسطوان یناطح جدره بیض الأنوق

و غمدان الذی حدثت عنه بنوه ممسکا فی راس نیق

بمنهمه و اسفله جروب و حر الموحل اللثق الزلیق

مصابیح السلیط تلوح فیه إذا یمسی کتوماض البروق

و نخلته التی غرست الیه یکاد البسر یهصر بالعذوق

فاصبح بعد جدته رمادا و غیر حسنه لهب الحریق

و اسلم ذو نواس مستمیتا و حذر قومه ضنک المضیق

و قال ابن الذئبه الثقفی، و هو یذکر حمیر حین نزل بها السودان و ما أصابوا منهم: لعمرک ما للفتی من مفر مع الموت یلحقه و الکبر

لعمرک ما للفتی صحره لعمرک ما ان له من وزر

ابعد قبائل من حمیر أتوا ذا صباح بذات العبر

بالب الوب و حرابه کمثل السماء قبیل المطر

یصم صیاحهم المقربات و ینفون من قاتلوا بالزمر

سعالی کمثل عدید التراب ییبس منهم رطاب الشجر

و اما هشام بن محمد، فانه زعم ان السفن لما قدمت علی النجاشی من عند قیصر حمل جیشه فیها، فخرجوا فی ساحل المندب قال: فلما سمع بهم ذو نواس کتب الی المقاول یدعوهم الی مظاهرته، و ان یکون امرهم فی محاربه الحبشه و دفعهم عن بلادهم واحدا، فأبوا و قالوا: یقاتل کل رجل عن مقولته و ناحیته فلما رای ذلک صنع مفاتیح کثیره، ثم حملها علی عده من الإبل، و خرج حتی لقی جمعهم، فقال: هذه مفاتیح خزائن الیمن قد جئتکم بها، فلکم المال و الارض، و استبقوا الرجال و الذریة فقال عظیمهم: اکتب بذلک الی الملک، فکتب الی النجاشی، فکتب الیه یأمره بقبول ذلک منهم، فسار بهم ذو نواس حتی إذا دخل بهم صنعاء، قال لعظیمهم: وجه ثقات أصحابک فی قبض هذه الخزائن ففرق اصحابه فی قبضها و دفع الیهم المفاتیح، و سبقت کتب ذی نواس الی کل ناحیه: ان اذبحوا کل ثور اسود فی بلدکم، فقتلت الحبشه، فلم یبق منهم الا الشرید و بلغ النجاشی ما کان من ذی نواس، فجهز الیه سبعین ألفا، علیهم قائدان: أحدهما أبرهة الاشرم، فلما صاروا الی صنعاء و رای ذو نواس الا طاقه له بهم رکب فرسه، و اعترض البحر فاقتحمه، فکان آخر العهد به. و اقام أبرهة ملکا علی صنعاء و مخالیفها، و لم یبعث الی النجاشی بشیء،

فقیل للنجاشی: انه قد خلع طاعتک، و رای انه قد استغنی بنفسه، فوجه الیه جیشا علیه رجل من اصحابه، یقال له اریاط، فلما حل بساحته، بعث الیه أبرهة انه یجمعنی و إیاک البلاد و الدین، و الواجب علی و علیک ان ننظر لأهل بلادنا و دیننا ممن معی و معک، فان شئت فبارزنی، فأینا ظفر بصاحبه کان الملک له، و لم یقتل الحبشه فیما بیننا فرضی بذلک اریاط، و اجمع أبرهة علی المکر به، فاتعدا موضعا یلتقیان فیه، و اکمن أبرهة لاریاط عبدا له یقال له ارنجده، فی وهده قریب من الموضع الذی التقیا فیه، فلما التقیا سبق اریاط فزرق أبرهة بحربته، فزالت الحربه عن راسه و شرمت انفه فسمی الاشرم، و نهض ارنجده من الحفرة، فزرق اریاط فانفذه، فقتله، فقال أبرهة لارنجده: احتکم فقال: لا تدخل امراه الیمن علی زوجها حتی یبدأ بی، قال: لک ذاک، فغبر بذلک زمانا ثم ان اهل الیمن عدوا علیه فقتلوه، فقال أبرهة: قد انی لکم ان تکونوا أحرارا، و بلغ النجاشی قتل اریاط، فالی الا یکون له ناهیه دون ان یهریق دم أبرهة، و یطأ بلاده، و بلغ أبرهة الیته، فکتب الیه: ایها الملک، انما کان اریاط عبدک، و انا عبدک، قدم علی یرید توهین ملکک، و قتل جندک، فسألته ان یکف عن قتالی الی ان اوجه إلیک رسولا، فان امرته بالکف عنی، و الا سلمت الیه جمیع ما انا فیه، فأبی الا محاربتی، فحاربته فظهرت علیه، و انما سلطانی لک، و قد بلغنی انک حلفت الا تنتهی حتی تهریق دمی، و تطأ بلادی و قد بعثت إلیک بقارورة من دمی، و جراب من تراب ارضی، و فی ذلک خروجک من یمینک، فاستتم ایها الملک یدک عندی، فإنما انا عبدک و عزی عزک. فرضی عنه النجاشی و اقره علی عمله. رجع الحدیث الی حدیث ابن إسحاق قال: فأقام اریاط بالیمن سنین فی سلطانه ذلک، ثم نازعه فی امر الحبشه بالیمن أبرهة الحبشی،

و کان فی جنده حتی تفرقت الحبشه علیهما، فانحاز الی کل واحد منهما طائفه منهم، ثم سار أحدهما الی الآخر، فلما تقارب الناس، و دنا بعضهم من بعض ارسل أبرهة الی اریاط: انک لن تصنع بان تلقی الحبشه بعضها ببعض حتی تفنیها شیئا، فابرز لی و ابرز لک، فأینا ما أصاب صاحبه انصرف الیه جنده. فأرسل الیه اریاط: ان قد أنصفتنی فاخرج فخرج الیه أبرهة، و کان رجلا قصیرا لحیما حادرا، و کان ذا دین فی النصرانیة، و خرج الیه اریاط و کان رجلا عظیما طویلا وسیما و فی یده حربه و خلف أبرهة ربوه تمنع ظهره و فیها غلام له یقال له عتوده، فلما دنا أحدهما من صاحبه رفع اریاط الحربه فضرب بها علی راس أبرهة- یرید یافوخه- فوقعت الحربه علی جبهه أبرهة، فشرمت حاجبه و عینه و انفه و شفته، فبذلک سمی أبرهة الاشرم و حمل غلام أبرهة عتوده علی اریاط من خلف أبرهة فقتله، و انصرف جند اریاط الی أبرهة، فاجتمعت علیه الحبشه بالیمن، فقال عتوده فی قتله اریاط: انا عتوده، من فرقه ارده، لا أب و لا أم نجده، ای یقول: قتلک عبده، قال: فقال الاشرم عند ذلک لعتوده: حکمک یا عتوده و ان کنت قتلته، و لا ینبغی لنا ذلک الا دیته، فقال عتوده: حکمی الا تدخل عروس من اهل الیمن علی زوجها منهم حتی أصیبها قبله فقال: ذلک لک، ثم اخرج دیه اریاط، و کان کل ما صنع أبرهة بغیر علم النجاشی ملک الحبشه، فلما بلغه ذلک غضب غضبا شدیدا، و قال: عدا علی امیری، فقتله بغیر امری ثم حلف الا یدع أبرهة حتی یطأ بلاده، و یجز ناصیته، فلما بلغ ذلک أبرهة حلق راسه، ثم ملا جرابا من تراب الیمن، ثم بعث به الی النجاشی، و کتب الیه: ایها الملک، انما کان اریاط عبدک، و انا عبدک، فاختلفنا فی امرک، و کل طاعته لک، الا انی کنت اقوی منه علی امر الحبشه، و اضبط لها

و اسوس لها، و قد حلقت راسی کله حین بلغنی قسم الملک، و بعثت الیه بجراب من تراب ارض الیمن، لیضعه تحت قدمیه فیبر قسمه. فلما انتهی ذلک الی النجاشی رضی عنه، و کتب الیه: ان اثبت علی عملک بأرض الیمن، حتی یأتیک امری فلما رای أبرهة ان النجاشی قد رضی عنه، و ملکه علی الحبشه و ارض الیمن بعث الی ابی مره بن ذی یزن، فنزع منه امراته ریحانه ابنه علقمه بن مالک بن زید بن کهلان- و ابو ریحانه ذو جدن، و قد کانت ولدت لأبی مره معد یکرب بن ابی مره، و ولدت لأبرهة بعد ابی مره مسروق بن أبرهة، و بسباسه ابنه أبرهة، و هرب منه ابو مره فأقام أبرهة بالیمن و غلامه عتوده یصنع بالیمن ما کان اعطاه من حکمه حینا، ثم عدا علی عتوده رجل من حمیر- او من خثعم- فقتله، فلما بلغ أبرهة قتله- و کان رجلا حلیما سیدا شریفا ورعا فی دینه من النصرانیة- قال: قد انی لکم یا اهل الیمن ان یکون فیکم رجل حازم، یأنف مما یأنف منه الرجال، انی و الله لو علمت حین حکمته انه یسال الذی سال ما حکمته، و لا انعمته عینا، و ایم الله لا یؤخذ منکم فیه عقل، و لا یتبعکم منی فی قتله شیء تکرهونه. قال: ثم ان أبرهة بنی القلیس بصنعاء، فبنی کنیسه لم یر مثلها فی زمانها بشیء من الارض، ثم کتب الی النجاشی ملک الحبشه: انی قد بنیت لک ایها الملک کنیسه لم یبن مثلها لملک کان قبلک، و لست بمنته حتی اصرف إلیها حاج العرب. فلما تحدثت العرب بکتاب أبرهة ذلک الی النجاشی غضب رجل من النسأة احد بنی فقیم، ثم احد بنی مالک، فخرج حتی اتی القلیس فقعد فیها، ثم خرج فلحق بارضه، فاخبر بذلک أبرهة، فقال: من صنع هذا؟ فقیل: صنعه رجل من اهل هذا البیت الذی تحج العرب الیه بمکة، لما سمع

من قولک: اصرف الیه حاج العرب، فغضب فجاء فقعد فیها، ای انها لیست لذلک باهل فغضب عند ذلک أبرهة، و حلف لیسیرن الی البیت فیهدمه، و عند أبرهة رجال من العرب، قد قدموا علیه یلتمسون فضله، منهم محمد بن خزاعی بن حزابه الذکوانی، ثم السلمی، فی نفر من قومه، معه أخ له، یقال له قیس بن خزاعی، فبینا هم عنده غشیهم عید لأبرهة، فبعث الیهم فیه بغدائه، و کان یأکل الخصی، فلما اتی القوم بغدائه قالوا: و الله لئن أکلنا هذا لا تزال تعیبنا به العرب ما بقینا، فقام محمد بن خزاعی، فجاء أبرهة فقال: ایها الملک، هذا یوم عید لنا، لا ناکل فیه الا الجنوب و الأیدی، فقال له أبرهة: فسنبعث إلیکم ما احببتم، فإنما اکرمتکم بغدائی لمنزلتکم منی. ثم ان أبرهة توج محمد بن خزاعی، و امره علی مضر، و امره ان یسیر فی الناس یدعوهم الی حج القلیس، کنیسته التی بناها فسار محمد بن خزاعی، حتی إذا نزل ببعض ارض بنی کنانه- و قد بلغ اهل تهامه امره، و ما جاء له- بعثوا الیه رجلا من هذیل، یقال له عروه بن حیاض الملاصی، فرماه بسهم فقتله و کان مع محمد بن خزاعی اخوه قیس، فهرب حین قتل اخوه، فلحق بابرهه، فاخبره بقتله، فزاد ذلک أبرهة غضبا و حنقا، و حلف لیغزون بنی کنانه و لیهدمن البیت. و اما هشام بن محمد، فانه قال: بنی أبرهة بعد ان رضی عنه النجاشی و اقره علی عمله کنیسه صنعاء، فبناها بناء معجبا لم یر مثله، بالذهب و الاصباغ المعجبه، و کتب الی قیصر یعلمه انه یرید بناء کنیسه بصنعاء، یبقی أثرها و ذکرها، و ساله المعونة له علی ذلک فأعانه بالصناع و الفسیفساء و الرخام، و کتب أبرهة الی النجاشی حین استتم بناؤها: انی ارید ان اصرف إلیها حاج العرب فلما سمعت بذلک العرب اعظمته، و کبر علیها، فخرج رجل من بنی مالک بن کنانه حتی قدم الیمن، فدخل الهیکل، فاحدث فیه، فغضب أبرهة، و اجمع علی غزو مکة و هدم البیت، فخرج سائرا بالحبشه و معه الفیل، فلقیه ذو نفر الحمیری، فقاتله فاسره، فقال: ایها الملک، انما انا عبدک فاستبقنی، فان حیاتی خیر لک من قتلی، فاستبقاه، ثم سار فلقیه نفیل

ابن حبیب الخثعمی، فقاتله فهزم اصحابه، و اسره، فسأله ان یستبقیه، ففعل و جعله دلیله فی ارض العرب. رجع الحدیث الی حدیث ابن إسحاق قال: ثم ان أبرهة حین اجمع السیر الی البیت امر الحبشان فتهیأت و تجهزت، و خرج معه بالفیل-قال: و سمعت العرب بذلک فاعظموه، و فظعوا به، و رأوا جهاده حقا علیهم حین سمعوا انه یرید هدم الکعبه بیت الله الحرام- فخرج له رجل کان من اشراف اهل الیمن و ملوکهم، یقال له: ذو نفر، فدعا قومه و من اجابه منهم من سائر العرب الی حرب أبرهة و جهاده عن بیت الله، و ما یرید من هدمه و اخرابه، فأجابه من اجابه الی ذلک، و عرض له فقاتله، فهزم ذو نفر و اصحابه، و أخذ له ذو نفر أسیرا، فاتی به، فلما اراد قتله قال له ذو نفر: ایها الملک، لا تقتلنی، فانه عسی ان یکون کونی معک خیرا لک من قتلی فترکه من القتل و حبسه عنده فی وثاق-و کان أبرهة رجلا حلیما- ثم مضی أبرهة علی وجهه ذلک، یرید ما خرج له، حتی إذا کان بأرض خثعم، عرض له نفیل ابن حبیب الخثعمی فی قبیلی خثعم: شهران و ناهس و من تبعه من قبائل العرب، فقاتله فهزمه أبرهة، و أخذ له نفیل أسیرا، فاتی به، فلما هم بقتله قال له نفیل: ایها الملک، لا تقتلنی فانی دلیلک بأرض العرب، و هاتان یدای لک علی قبیلی خثعم، شهران و ناهس بالسمع و الطاعة، فأعفاه و خلی سبیله، و خرج به معه یدله علی الطریق، حتی إذا مر بالطائف خرج الیه مسعود بن معتب فی رجال ثقیف، فقال له: ایها الملک، انما نحن عبیدک، سامعون لک مطیعون لیس لک عندنا خلاف، و لیس بیتنا هذا بالبیت الذی ترید-یعنون اللات- انما ترید البیت الذی بمکة- یعنون الکعبه- و نحن نبعث معک من یدلک. فتجاوز عنهم، و بعثوا معه أبا رغال، فخرج أبرهة و معه ابو رغال، حتی انزله المغمس، فلما انزله به مات ابو رغال هنالک، فرجمت العرب قبره، فهو القبر الذی یرجم الناس بالمغمس. و لما نزل أبرهة المغمس بعث رجلا من الحبشه، یقال له الأسود بن مقصود

علی خیل له حتی انتهی الی مکة، فساق الیه اموال اهل مکة من قریش و غیرهم، و أصاب منها مائتی بعیر لعبد المطلب بن هاشم، و هو یومئذ کبیر قریش و سیدها، فهمت قریش و کنانه و هذیل و من کان بالحرم من سائر الناس بقتاله، ثم عرفوا انه لا طاقه لهم به، فترکوا ذلک، و بعث أبرهة حناطه الحمیری الی مکة، و قال له: سل عن سید هذا البلد و شریفهم، ثم قل له: ان الملک یقول لکم: انی لم آت لحربکم، انما جئت لهدم البیت، فان لم تعرضوا دونه بحرب، فلا حاجه لی بدمائکم، فان لم یرد حربی فاتنی به. فلما دخل حناطه مکة سال عن سید قریش و شریفها، فقیل له: عبد المطلب ابن هاشم بن عبد مناف بن قصی، فجاءه فقال له ما امره به أبرهة فقال له عبد المطلب: و الله ما نرید حربه، و ما لنا بذلک من طاقه، هذا بیت الله الحرام، و بیت خلیله ابراهیم- او کما قال-فان یمنعه فهو بیته و حرمه، و ان یخل بینه و بینه، فو الله ما عندنا من دفع عنه-او کما قال له-فقال له حناطه: فانطلق الی الملک، فانه قد أمرنی ان آتیه بک- فانطلق معه عبد المطلب، و معه بعض بنیه، حتی اتی العسکر فسال عن ذی نفر- و کان له صدیقا-حتی دل علیه، و هو فی محبسه، فقال له: یا ذا نفر، هل عندک غناء فیما نزل بنا؟ فقال له ذو نفر: و ما غناء رجل اسیر بیدی ملک ینتظر ان یقتله غدوا او عشیا! ما عندی غناء فی شیء مما نزل بک الا ان أنیسا سائس الفیل لی صدیق، فسارسل الیه فاوصیه بک، و اعظم علیه حقک، و اساله ان یستأذن لک علی الملک فتکلمه بما ترید، و یشفع لک عنده بخیر، ان قدر علی ذلک قال: حسبی. فبعث ذو نفر الی انیس، فجاء به، فقال: یا انیس، ان عبد المطلب سید قریش و صاحب عیر مکة یطعم الناس بالسهل، و الوحوش فی رءوس الجبال، و قد أصاب له الملک مائتی بعیر فاستأذن له علیه، و انفعه عنده بما استطعت. قال: افعل، فکلم انیس أبرهة فقال: ایها الملک، هذا سید قریش ببابک یستأذن علیک، و هو صاحب عیر مکة یطعم الناس بالسهل، و الوحوش فی رءوس الجبال، فاذن له علیک، فیکلمک بحاجته و احسن الیه قال: فاذن له

أبرهة- و کان عبد المطلب رجلا عظیما وسیما جسیما- فلما رآه أبرهة اجله و اکرمه ان یجلس تحته، و کره ان تراه الحبشه یجلسه معه علی سریر ملکه، فنزل أبرهة عن سریره، فجلس علی بساطه و اجلسه معه علیه الی جنبه، ثم قال لترجمانه: قل له حاجتک الی الملک، فقال له ذلک الترجمان، فقال عبد المطلب: حاجتی الی الملک ان یرد علی مائتی بعیر أصابها لی فلما قال له ذلک، قال أبرهة لترجمانه: قل له قد کنت أعجبتنی حین رایتک، ثم زهدت فیک حین کلمتنی، ا تکلمنی فی مائتی بعیر قد أصبتها لک و تترک بیتا هو دینک و دین آبائک قد جئت لهدمه لا تکلمنی فیه! قال له عبد المطلب: انی انا رب الإبل، و ان للبیت ربا سیمنعه، قال: ما کان لیمنع منی، قال: أنت و ذاک، اردد الی ابلی. و کان-فیما زعم بعض اهل العلم-قد ذهب عبد المطلب الی أبرهة حین بعث الیه حناطه بعمرو بن نفاثه بن عدی بن الدئل بن بکر بن عبد مناه بن کنانه- و هو یومئذ سید بنی کنانه- و خویلد بن واثله الهذلی- و هو یومئذ سید هذیل- فعرضوا علی أبرهة ثلث اموال تهامه علی ان یرجع عنهم، و لا یهدم البیت، فأبی علیهم و الله اعلم و کان أبرهة قد رد علی عبد المطلب الإبل التی أصاب له، فلما انصرفوا عنه انصرف عبد المطلب الی قریش فاخبرهم الخبر، و امرهم بالخروج من مکة و التحرز فی شعف الجبال و الشعاب تخوفا علیهم معره الجیش، ثم قام عبد المطلب فاخذ بحلقه الباب باب الکعبه، و قام معه نفر من قریش یدعون الله و یستنصرونه علی أبرهة و جنده، فقال عبد المطلب، و هو آخذ بحلقه باب الکعبه: یا رب لا أرجو لهم سواکا یا رب فامنع منهم حماکا

ان عدو البیت من عاداکا امنعهم ان یخربوا قراکا

ثم قال أیضا: لا هم ان العبد یمنع رحله فامنع حلالک

لا یغلبن صلیبهم و محالهم غدوا محالک

فلئن فعلت فربما اولی فامر ما بدا لک

و لئن فعلت فانه امر تتم به فعالک

جروا جموع بلادهم و الفیل کی یسبوا عیالک

عمدوا حماک بکیدهم جهلا و ما رقبوا جلالک

و قال أیضا: و کنت إذا اتی باغ بسلم نرجی ان تکون لنا کذلک

فولوا لم ینالوا غیر خزی و کان الحین یهلکهم هنالک

و لم اسمع بارجس من رجال أرادوا العز فانتهکوا حرامک

ثم ارسل عبد المطلب حلقه الباب، باب الکعبه، و انطلق هو و من معه من قریش الی شعف الجبال، فتحرزوا فیها ینتظرون ما أبرهة فاعل بمکة إذا دخلها فلما اصبح أبرهة تهیأ لدخول مکة، و هیأ فیله، و عبی جیشه-و کان اسم الفیل محمودا- و أبرهة مجمع لهدم البیت ثم الانصراف الی الیمن، فلما وجهوا الفیل اقبل نفیل بن حبیب الخثعمی حتی قام الی جنبه، ثم أخذ باذنه، فقال: ابرک محمود، و ارجع راشدا من حیث جئت، فإنک فی بلد الله الحرام ثم ارسل اذنه، فبرک الفیل و خرج نفیل بن حبیب یشتد حتی صعد

فی الجبل، و ضربوا الفیل لیقوم فأبی، و ضربوا فی راسه بالطبرزین لیقوم فأبی، فادخلوا محاجن لهم فی مراقه فبزغوه لیقوم فأبی، فوجهوه راجعا الی الیمن، فقام یهرول، و وجهوه الی الشام ففعل مثل ذلک، و وجهوه الی المشرق ففعل مثل ذلک، و وجهوه الی مکة فبرک، و ارسل الله علیهم طیرا من البحر امثال الخطاطیف، مع کل طیر منها ثلاثة احجار یحملها، حجر فی منقاره، و حجران فی رجلیه مثل الحمص و العدس لا تصیب منهم أحدا الا هلک، و لیس کلهم اصابت، و خرجوا هاربین یبتدرون الطریق الذی منه جاءوا، و یسألون عن نفیل بن حبیب لیدلهم علی الطریق الی الیمن، فقال نفیل بن حبیب حین رای ما انزل الله بهم من نقمته: این المفر و الإله الطالب و الاشرم المغلوب غیر الغالب!

و قال نفیل أیضا: الا حییت عنا یا ردینا نعمناکم مع الاصباح عینا

أتانا قابس منکم عشاء فلم یقدر لقابسکم لدینا

ردینه لو رایت و لم تریه لدی جنب المحصب ما رأینا

إذا لعذرتنی و حمدت رأیی و لم تاسی علی ما فات بینا

حمدت الله إذ عاینت طیرا و خفت حجارة تلقی علینا

فکل القوم یسال عن نفیل کان علی للحبشان دینا!

فخرجوا یتساقطون بکل طریق، و یهلکون علی کل منهل، و اصیب أبرهة فی جسده، و خرجوا به معهم تسقط أنامله انمله انمله، کلما سقطت منه

انمله اتبعتها منه مده تمث قیحا و دما حتی قدموا به صنعاء، و هو مثل فرخ الطیر، فما مات حتی انصدع صدره عن قلبه-فیما یزعمون. حدثنی الحارث، قال: حدثنا محمد بن سعد، قال: حدثنا محمد بن عمر، قال: حدثنا عبد الله بن عثمان بن ابی سلیمان، عن ابیه قال: و حدثنا محمد بن عبد الرحمن بن السلمانی، عن ابیه قال: و حدثنا عبد الله ابن عمرو بن زهیر الکعبی، عن ابی مالک الحمیری عن عطاء بن یسار. قال: و حدثنا محمد بن ابی سعید الثقفی عن یعلی بن عطاء، عن وکیع بن عدس، عن عمه ابی رزین العقیلی قال: و حدثنا سعید بن مسلم، عن عبد الله ابن کثیر، عن مجاهد، عن ابن عباس، دخل حدیث بعضهم فی حدیث بعض، قالوا: کان النجاشی قد وجه اریاط أبا صحم فی اربعه آلاف الی الیمن، فاداخها و غلب علیها، فاعطی الملوک، و استذل الفقراء، فقام رجل من الحبشه یقال له أبرهة الاشرم ابو یکسوم، فدعا الی طاعته، فأجابوه، فقتل اریاط، و غلب علی الیمن، و رای الناس یتجهزون ایام الموسم للحج الی البیت الحرام، فسال: این یذهب الناس؟ فقالوا: یحجون الی بیت الله بمکة، قال: مم هو؟ قالوا: من حجارة، قال: فما کسوته؟ قالوا: ما یاتی هاهنا من الوصائل، قال: و المسیح لابنین لکم خیرا منه! فبنی لهم بیتا، عمله برخام الأبیض و الأحمر و الأصفر و الأسود، و حلاه بالذهب و الفضه، و حفه بالجوهر، و جعل له أبوابا علیها صفائح الذهب و مسامیر الذهب، و فصل بینها بالجوهر، و جعل فیها یاقوته حمراء عظیمه، و جعل لها حجابا، و کان یوقد بالمندل، و یلطخ جدره بالمسک، فیسوده حتی یغیب الجوهر و امر الناس فحجوه، فحجه کثیر من قبائل العرب سنین، و مکث فیه رجال یتعبدون و یتالهون، و نسکوا له، و کان نفیل الخثعمی یؤرض له ما یکره، فلما کان لیله من

اللیالی لم یر أحدا یتحرک، فقام فجاء بعذره فلطخ بها قبلته، و جمع جیفا فألقاها فیه فاخبر أبرهة بذلک، فغضب غضبا شدیدا، و قال: انما فعلت هذا العرب غضبا لبیتهم، لانقضنه حجرا حجرا و کتب الی النجاشی یخبره بذلک، و یسأله ان یبعث الیه بفیله محمود- و کان فیلا لم یر مثله فی الارض عظما و جسما و قوه-فبعث به الیه، فلما قدم علیه الفیل سار أبرهة بالناس و معه ملک حمیر، و نفیل بن حبیب الخثعمی، فلما دنا من الحرم امر اصحابه بالغاره علی نعم الناس فأصابوا إبلا لعبد المطلب، و کان نفیل صدیقا لعبد المطلب، فکلمه فی ابله، فکلم نفیل أبرهة، فقال: ایها الملک، قد أتاک سید العرب و افضلهم قدرا، و اقدمهم شرفا، یحمل علی الجیاد، و یعطی الأموال، و یطعم ما هبت الریح فادخله علی أبرهة، فقال: حاجتک! قال: ترد علی ابلی، فقال: ما اری ما بلغنی عنک الا الغرور، و قد ظننت انک تکلمنی فی بیتکم الذی هو شرفکم، فقال عبد المطلب: اردد علی ابلی، و دونک البیت، فان له ربا سیمنعه فامر برد ابله علیه، فلما قبضها قلدها النعال، و أشعرها، و جعلها هدیا، و بثها فی الحرم لکی یصاب منها شیء فیغضب رب الحرم، و اوفی عبد المطلب علی حراء و معه عمرو بن عائذ بن عمران بن مخزوم و مطعم بن عدی و ابو مسعود الثقفی، فقال عبد المطلب: لا هم ان المرء یمنع رحله فامنع حلالک

لا یغلبن صلیبهم و محالهم غدوا محالک

ان کنت تارکهم و قبلتنا فامر ما بدا لک

قال: فاقبلت الطیر من البحر ابابیل، مع کل طیر منها ثلاثة احجار: حجران فی رجلیه و حجر فی منقاره، فقذفت الحجاره علیهم، لا تصیب شیئا الا هشمته، و الا نفط ذلک الموضع، فکان ذلک أول ما کان الجدری و الحصبه و الأشجار المره، فاهمدتهم الحجاره، و بعث الله سیلا أتیا، فذهب بهم فالقاهم فی البحر

قال: و ولی أبرهة و من بقی معه هرابا، فجعل أبرهة یسقط عضوا عضوا و اما محمود فیل النجاشی فربض و لم یشجع علی الحرم فنجا، و اما الفیل الآخر فشجع فحصب و یقال: کانت ثلاثة عشر فیلا، و نزل عبد المطلب من حراء، فاقبل رجلان من الحبشه فقبلا راسه و قالا: أنت کنت اعلم. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن یعقوب ابن عتبة بن المغیره بن الاخنس، انه حدث ان أول ما رئیت الحصبه و الجدری بأرض العرب ذلک العام، و انه أول ما رئی بها مرار الشجر: الحرمل و الحنظل و العشر، ذلک العام. قال ابن إسحاق: و لما هلک أبرهة ملک الیمن ابنه فی الحبشه یکسوم بن أبرهة- و به کان یکنی- فذلت حمیر و قبائل الیمن و وطئتهم الحبشه، فنکحوا نساءهم، و قتلوا رجالهم، و اتخذوا ابناءهم تراجمه بینهم و بین العرب. قال: و لما رد الله الحبشه عن مکة، فأصابهم ما أصابهم من النقمه، عظمت العرب قریشا، و قالوا: اهل الله، قاتل الله عنهم، فکفاهم مئونة عدوهم. قال: و لما هلک یکسوم بن أبرهة ملک الیمن فی الحبشه اخوه مسروق ابن أبرهة، فلما طال البلاء علی اهل الیمن- و کان ملک الحبشه بالیمن فیما بین ان دخلها اریاط الی ان قتلت الفرس مسروقا، و اخرجوا الحبشه من الیمن اثنتین و سبعین سنه، توارث ذلک منهم اربعه ملوک: اریاط، ثم أبرهة، ثم یکسوم بن أبرهة، ثم مسروق بن أبرهة- خرج سیف بن ذی یزن الحمیری، و کان یکنی بابی مره، حتی قدم علی قیصر ملک الروم، فشکا ما هم فیه، و طلب الیه ان یخرجهم عنه، و یلیهم هو، و یبعث الیهم من شاء من الروم، فیکون له ملک الیمن، فلم یشکه و لم یجد عنده شیئا مما یرید، فخرج حتی قدم الحیرة علی النعمان بن المنذر- و هو عامل کسری علی الحیرة و ما یلیها من ارض العرب من العراق- فشکا الیه ما هم فیه من البلاء و الذل، فقال له النعمان: ان لی علی کسری و فماده فی کل عام، فاقم عندی حتی یکون ذلک، فاخرج بک معی قال: فأقام عنده حتی خرج النعمان الی کسری، فخرج معه الی

کسری، فلما قدم النعمان علی کسری و فرغ من حاجته، ذکر له سیف بن ذی یزن و ما قدم له، و سال ان یأذن له علیه، ففعل و کان کسری انما یجلس فی ایوان مجلسه الذی فیه تاجه، و کان تاجه مثل القنقل العظیم، مضروبا فیه الیاقوت و الزبرجد و اللؤلؤ و الذهب و الفضه، معلقا بسلسله من ذهب فی راس طاق مجلسه ذلک، کانت عنقه لا تحمل تاجه، انما یستر بالثیاب حتی یجلس فی مجلسه ذلک، ثم یدخل راسه فی تاجه، فإذا استوی فی مجلسه کشف الثیاب عنه فلا یراه رجل لم یره قبل ذلک الا برک هیبة له فلما دخل علیه سیف بن ذی یزن برک، ثم قال: ایها الملک غلبتنا علی بلادنا الاغربه، فقال کسری: ای الاغربه؟ الحبشه أم السند؟ قال: بل الحبشه، فجئتک لتنصرنی علیهم، و تخرجهم عنی، و یکون ملک بلادی لک، فأنت أحب إلینا منهم قال: بعدت أرضک من أرضنا، و هی ارض قلیله الخیر، انما بها الشاء و البعیر، و ذلک مما لا حاجه لنا به، فلم أکن لاورط جیشا من فارس بأرض العرب لا حاجه لی بذلک! ثم امر فأجیز بعشره آلاف درهم واف، و کساه کسوه حسنه. فلما قبض ذلک سیف بن ذی یزن، خرج فجعل ینثر الورق للناس ینهبها الصبیان و العبید و الإماء، فلم یلبث ذلک ان دخل علی کسری، فقیل له: العربی الذی اعطیته ما اعطیته ینثر دراهمه للناس ینهبها العبید و الصبیان و الإماء. فقال کسری: ان لهذا الرجل لشأنا، ائتونی به، فلما دخل علیه قال: عمدت الی حباء الملک الذی حباک به تنثره للناس! قال: و ما اصنع بالذی أعطانی الملک! ما جبال ارضی التی جئت منها الا ذهب و فضه-یرغبه فیها لما رای من زهادته فیها-انما جئت الملک لیمنعنی من الظلم، و یدفع عنی الذل، فقال له کسری: أقم عندی حتی انظر فی امرک فأقام عنده. و جمع کسری مرازبته و اهل الرأی ممن کان یستشیره فی امره، فقال: ما ترون فی امر هذا الرجل، و ما جاء له؟ فقال قائل منهم: ایها الملک، ان فی سجونک رجالا قد حبستهم للقتل، فلو انک بعثتهم معه، فان هلکوا کان الذی اردت بهم، و ان ظهروا علی بلاده کان ملکا ازددته الی ملکک. فقال: ان هذا الرأی! احصوا لی کم فی سجونی من الرجال، فحسبوا له،

فوجدوا فی سجونه ثمانمائه رجل، فقال: انظروا الی افضل رجل منهم حسبا و بیتا، اجعلوه علیهم فوجدوا افضلهم حسبا و بیتا و هرز- و کان ذا سن- فبعثه مع سیف، و امره علی اصحابه، ثم حملهم فی ثمانی سفائن، فی کل سفینه مائه رجل، و ما یصلحهم فی البحر فخرجوا حتی إذا لججوا فی البحر، غرقت من السفن سفینتان بما فیهما، فخلص الی ساحل الیمن من ارض عدن ست سفائن، فیهن ستمائه رجل، فیهم وهرز، و سیف بن ذی یزن، فلما اطمأنا بأرض الیمن، قال وهرز لسیف: ما عندک؟ قال: ما شئت من رجل عربی، و فرس عربی، ثم اجعل رجلی مع رجلک، حتی نموت جمیعا او نظهر جمیعا قال وهرز: أنصفت و احسنت! فجمع الیه سیف من استطاع من قومه، و سمع بهم مسروق بن أبرهة فجمع الیه جنده من الحبشه، ثم سار الیهم حتی إذا تقارب العسکران، و نزل الناس بعضهم الی بعض بعث وهرز ابنا له کان معه-یقال له نوزاذ- علی جریدة خیل، فقال له: ناوشهم القتال، حتی ننظر کیف قتالهم فخرج الیهم فناوشهم شیئا من قتال، ثم تورط فی مکان لم یستطع الخروج منه فقتلوه، فزاد ذلک وهرز حنقا علیهم، و جدا علی قتالهم. فلما تواقف الناس علی مصافهم قال وهرز: أرونی ملکهم، فقالوا: تری رجلا علی الفیل عاقدا تاجه علی راسه، بین عینیه یاقوته حمراء، قال: نعم، قالوا: ذاک ملکهم، قال: اترکوه فوقفوا طویلا، ثم قال: علا م هو؟ قالوا: قد تحول علی الفرس، فقال: اترکوه، فوقفوا طویلا، ثم قال: علا م هو؟ قالوا: قد تحول علی البغله، قال: ابنه الحمار! ذل و ذل ملکه، هل تسمعون انی سارمیه، فان رایتم اصحابه وقوفا لم یتحرکوا فاثبتوا حتی اوذنکم، فانی قد أخطأت الرجل، و ان رایتم القوم قد استداروا و لاثوا به، فقد اصبت الرجل، فاحملوا علیهم. ثم اوتر قوسه-و کانت فیما زعموا لا یوترها غیره من شدتها-ثم امر بحاجبیه

فعصبا له، ثم وضع فی قوسه نشابه فمغط فیها حتی إذا ملاها أرسلها فصک بها الیاقوتة التی بین عینیه، فتغلغلت النشابة فی راسه، حتی خرجت من قفاه، و تنکس عن دابته، و استدارت الحبشه، و لاثت به، و حملت علیهم الفرس، و انهزمت الحبشه، فقتلوا و هرب شریدهم فی کل وجه، فاقبل وهرز یرید صنعاء یدخلها، حتی إذا اتی بابها قال: لا تدخل رایتی منکسه ابدا، اهدموا الباب. فهدم باب صنعاء، ثم دخلها ناصبا رایته یسار بها بین یدیه. فلما ملک الیمن و نفی عنها الحبشه کتب الی کسری: انی قد ضبطت لک الیمن، و اخرجت من کان بها من الحبشه، وبعث الیه بالأموال فکتب الیه کسری یأمره ان یملک سیف بن ذی یزن علی الیمن و أرضها، و فرض کسری علی سیف بن ذی یزن جزیة و خرجا یؤدیه الیه فی کل عام معلوم، یبعث الیه فی کل عام و کتب الی وهرز ان ینصرف الیه فانصرف الیه وهرز، و ملک سیف بن ذی یزن علی الیمن، و کان أبوه ذو یزن من ملوک الیمن. فهذا ما حدثنا به ابن حمید، عن سلمه عن ابن إسحاق، من امر حمیر و الحبشه، و ملکهم و توجیه کسری من وجه لحرب الحبشه بالیمن. و اما هشام بن محمد، فانه قال: ملک بعد أبرهة یکسوم، ثم مسروق. قال: و هو الذی قتله وهرز فی ملک کسری بن قباذ، و نفی الحبشه عن الیمن. قال: و کان من حدیثه ان أبا مره الفیاض ذا یزن، کان من اشراف الیمن، و کانت تحته ریحانه ابنه ذی جدن، فولدت له غلاما سماه معد یکرب. و کانت ذات جمال، فانتزعها الاشرم من ابی مره، فاستنکحها، فخرج ابو مره من الیمن، فلحق ببعض ملوک بنی المنذر- اظنه عمرو بن هند- فسأله ان یکتب له الی کسری کتابا، یعلمه فیه قدره و شرفه و نزوعه الیه فیما نزع الیه فیه فقال: لا تعجل، فان لی علیه فی کل سنه وفادة، و هذا وقتها، فأقام قبله حتی وفد علیه معه، فدخل عمرو بن هند علی کسری،

فذکر له شرف ذی یزن و حاله، و استاذن له، فدخل فأوسع له عمرو، فلما رای ذلک کسری علم ان عمرا لم یصنع به ذلک بین یدیه الا لشرفه، فاقبل علیه، فالطفه و احسن مسألته، و قال له: ما الأمر الذی نزع بک؟ قال: ایها الملک، ان السودان قد غلبونا علی بلادنا، و رکبوا منا أمورا شنیعة، اجل الملک عن ذکرها، فلو ان الملک تناولنا بنصره من غیر ان نستنصره، لکان حقیقا بذلک لفضله و کرمه و تقدمه لسائر الملوک فکیف و قد نزعنا الیه، مؤملین له، راجین ان یقصم الله عدونا و ینصرنا علیهم، و ینتقم لنا به منهم! فان رای الملک ان یصدق ظننا، و یحقق رجاءنا، و یوجه معی جیشا ینفون هذا العدو عن بلادنا فیزدادها الی ملکه-فإنها من اخصب البلدان و أکثرها خیرا، و لیست کما یلی الملک من بلاد العرب- فعل. قال: قد علمت ان بلادکم کما وصفت، فأی السودان غلبوا علیها؟ الحبشه أم السند؟ قال: بل الحبشه، قال انوشروان: انی لاحب ان اصدق ظنک، و ان تنصرف بحاجتک، و لکن المسلک للجیش الی بلادک صعب، و اکره ان اغرره بجندی، و لی فیما سالت نظر، و أنت علی ما تحب. و امر بانزاله و إکرامه، فلم یزل مقیما عنده حتی هلک و قد کان ابو مره قال قصیده بالحمیریه یمتدح فیها کسری، فلما ترجمت له، اعجب بها. و ولدت ریحانه ابنه ذی جدن لأبرهة الاشرم غلاما، فسماه مسروقا، و نشا معدیکرب بن ذی یزن مع أمه ریحانه فی حجر أبرهة فسبه ابن لأبرهة، فقال له: لعنک الله، و لعن اباک! و کان معدیکرب لا یحسب الا ان الاشرم أبوه، فاتی أمه فقال لها: من ابی؟ قالت: الاشرم، قال: لا و الله، ما هو ابی، و لو کان ابی ما سبنی فلان، فاخبرته ان أباه ابو مره الفیاض، و اقتصت علیه خبره، فوقع ذلک فی نفس الغلام، و لبث بعد ذلک لبثا

ثم ان الاشرم مات، و مات ابنه یکسوم، فخرج ابن ذی یزن قاصدا الی ملک الروم، و تجنب کسری لابطائه عن نصر ابیه، فلم یجد عند ملک الروم ما یحب، و وجده یحامی عن الحبشه لموافقتهم ایاه علی الدین، فانکفا راجعا الی کسری، فاعترضه یوما و قد رکب، فصاح به: ایها الملک، ان لی عندک میراثا فدعا به کسری لما نزل، و قال: من أنت؟ و ما میراثک؟ قال: انا ابن الشیخ الیمانی ذی یزن، الذی وعدته ان تنصره، فمات ببابک و حضرتک، فتلک العده حق لی و میراث یجب علیک الخروج لی منه فرق له کسری، و امر له بمال فخرج الغلام، فجعل ینثر الدراهم، فانتهبها الناس فأرسل الیه کسری: ما الذی حملک علی ما صنعت؟ قال: انی لم آتک للمال، انما جئتک للرجال، و لتمنعنی من الذل فاعجب ذلک کسری، فبعث الیه: ان أقم حتی انظر فی امرک ثم ان کسری استشار وزراءه فی توجیه الجند معه، فقال له الموبذان: ان لهذا الغلام حقا بنزوعه و موت ابیه بباب الملک و حضرته، و ما تقدم من عدته ایاه، و فی سجون الملک رجال ذوو نجده و باس، فلو ان الملک وجههم معه، فان أصابوا ظفرا کان له، و ان هلکوا کان قد استراح و اراح اهل مملکته منهم، و لم یکن ذلک ببعید من الصواب. قال کسری: هذا الرأی، و امر بمن کان فی السجون من هذا الضرب فاحصوا فبلغوا ثمانمائه نفر، فقود علیهم قائدا من اساورته، یقال له وهرز، کان کسری یعدله بألف اسوار، و قواهم و جهزهم و امر بحملهم فی ثمانیة سفائن، فی کل سفینه مائه رجل، فرکبوا البحر، فغرقت من الثمانی السفن سفینتان، و سلمت ست، فخرجوا بساحل حضرموت، و سار الیهم مسروق فی مائه الف من الحبشه و حمیر و الاعراب، و لحق بابن ذی یزن بشر کثیر، و نزل وهرز علی سیف البحر، و جعل البحر وراء ظهره، فلما نظر مسروق الی قلتهم طمع فیهم، فأرسل الی وهرز: ما جاء بک، و لیس معک الا من

اری، و معی من تری! لقد غررت بنفسک و أصحابک، فان احببت أذنت لک، فرجعت الی بلادک و لم اهجک، و لم ینلک و لا أحدا من أصحابک منی و لا من احد من اصحابی مکروه، و ان احببت ناجزتک الساعة، و ان احببت اجلتک حتی تنظر فی امرک، و تشاور أصحابک. فأعظم وهرز امرهم، و رای انه لا طاقه له بهم، فأرسل الی مسروق: بل تضرب بینی و بینک أجلا، و تعطینی موثقا و عهدا، و تأخذ مثله منی، الا یقاتل بعضنا بعضا حتی ینقضی الأجل، و نری رأینا. ففعل ذلک مسروق، ثم اقام کل واحد منهما فی عسکره، حتی إذا مضی من الأجل عشره ایام، خرج ابن وهرز یسیر علی فرس له، حتی دنا من عسکرهم، و حمله فرسه، فتوسط به عسکرهم، فقتلوه-و وهرز لا یشعر به-فلما بلغه قتل ابنه ارسل الی مسروق: قد کان بینی و بینکم ما قد علمتم، فلم قتلتم ابنی؟ فأرسل الیه مسروق: ان ابنک حمل علینا، و توسط عسکرنا، فثار الیه سفهاء من سفهائنا، فقتلوه، و قد کنت لقتله کارها قال وهرز للرسول: قل له: انه لم یکن ابنی، انما کان ابن زانیة، و لو کان ابنی لصبر و لم یغدر حتی ینقضی الأجل الذی بیننا ثم امر فرمی به فی الصعید حیث ینظر الی جثمانه، و حلف الا یشرب خمرا، و لا یدهن راسه حتی ینقضی الأجل بینه و بینهم. فلما انقضی الأجل الا یوما واحدا، امر بالسفن التی کانوا فیها فاحرقت بالنار، و امر بما کان معهم من فضل کسوه فاحرق، و لم یدع منه الا ما کان علی اجسادهم، ثم دعا بکل زاد معهم فقال لأصحابه: کلوا هذا الزاد، فأکلوه، فلما انتهوا امر بفضله فالقی فی البحر، ثم قام فیهم خطیبا، فقال: اما ما حرقت من سفنکم، فانی اردت ان تعلموا انه لا سبیل الی بلادکم ابدا، و اما ما حرقت من ثیابکم، فانه کان یغیظنی ان ظفرت بکم الحبش ان یصیر

ذلک الیهم، و اما ما القیت من زادکم فی البحر، فانی کرهت ان یطمع احد منکم ان یکون معه زاد یعیش به یوما واحدا، فان کنتم قوما تقاتلون معی و تصبرون اعلمتمونی ذلک، و ان کنتم لا تفعلون اعتمدت علی سیفی هذا حتی یخرج من ظهری، فانی لم أکن لأمکنهم من نفسی ابدا فانظروا ما تکون حالکم، إذا کنت رئیسکم و فعلت هذا بنفسی! فقالوا: لا بل نقاتل معک حتی نموت عن آخرنا، او نظفر. فلما کان صبح الیوم الذی انقضی فیه الأجل عبی اصحابه، و جعل البحر خلفه، و اقبل علیهم یحضهم علی الصبر، و یعلمهم انهم منه بین خلتین، اما ظفروا بعدوهم، و اما ماتوا کراما، و امرهم ان تکون قسیهم موتره، و قال: إذا امرتکم ان ترموا فارموهم رشقا بالبنجکان- و لم یکن اهل الیمن رأوا النشاب قبل ذلک- و اقبل مسروق فی جمع لا یری طرفاه علی فیل علی راسه تاج، بین عینیه یاقوته حمراء مثل البیضه، لا یری ان دون الظفر شیئا. و کان وهرز قد کل بصره فقال: أرونی عظیمهم، فقالوا: هو صاحب الفیل، ثم لم یلبث مسروق ان نزل فرکب فرسا، فقالوا: قد رکب فرسا، فقال: ارفعوا لی حاجبی، و قد کانا سقطا علی عینیه من الکبر، فرفعوهما بعصابة، ثم اخرج نشابه، فوضعها فی کبد قوسه، و قال: أشیروا لی الی مسروق، فأشاروا له الیه حتی اثبته، ثم قال لهم: ارموا، فرموا، و نزع فی قوسه حتی إذا ملاها سرح النشابة، فاقبلت کأنها رشاء، حتی صکت جبهه مسروق، فسقط عن دابته، و قتل فی ذلک الرشق منهم جماعه کثیره، و انفض صفهم لما رأوا صاحبهم صریعا، فلم یکن دون الهزیمة شیء، و امر وهرز بجثه ابنه من ساعته فووریت، و امر بجثه مسروق، فالقیت مکانها، و غنم من عسکرهم ما لا یحصی و لا یعد کثره، و جعل الأسوار یأخذ من الحبشه و من حمیر و الاعراب الخمسین و الستین فیسوقهم مکتفین، لا یمتنعون منه

فقال وهرز: اما حمیر و الاعراب فکفوا عنهم، و اقصدوا قصد السودان فلا تبقوا منهم أحدا فقتلت الحبشه یومئذ حتی لم یبق منهم کثیر احد، و هرب رجل من الاعراب علی جمل له، فرکضه یوما و لیله، ثم التفت، فإذا فی الحقیبة نشابه، فقال: لامک الویل! ا بعد أم طول مسیر- حسب ان النشابة لحقته و اقبل وهرز حتی دخل صنعاء، و غلب علی بلاد الیمن، و فرق عماله فی المخالیف. و فی ابن ذی یزن و ما کان منه و من وهرز و الفرس، یقول ابو الصلت ابو امیه بن ابی الصلت الثقفی: لیطلب الوتر امثال ابن ذی یزن ریم فی البحر للأعداء أحوالا

اتی هرقل و قد شالت نعامتهم فلم یجد عنده بعض الذی قالا

ثم انتحی نحو کسری بعد سابعه من السنین لقد ابعدت ایغالا

حتی اتی ببنی الأحرار یحملهم انک لعمری لقد اطولت قلقالا

من مثل کسری شهنشاه الملوک له او مثل وهرز یوم الجیش إذ صالا!

لله درهم من عصبه خرجوا ما ان تری لهم فی الناس امثالا

غر جحاجحه، بیض مرازبه، اسد تربب فی الغیضات اشبالا

یرمون عن شدف کأنها غبط فی زمخر یعجل المرمی اعجالا

أرسلت أسدا علی سود الکلاب فقد اضحی شریدهم فی الارض فلالا

فاشرب هنیئا علیک التاج متکئا فی راس غمدان دارا منک محلالا

و اطل بالمسک إذ شالت نعامتهم و اسبل الیوم فی بردیک اسبالا

تلک المکارم لا قعبان من لبن شیبا بماء فعادا بعد ابوالا

رجع الحدیث الی حدیث ابن إسحاق قال: فلما انصرف وهرز الی کسری، و ملک سیفا علی الیمن، عدا علی الحبشه فجعل یقتلها و یبقر النساء عما فی بطونها، حتی إذا أفناها الا بقایا ذلیله قلیله، فاتخذهم خولا، و اتخذ منهم جمازین یسعون بین یدیه بحرابهم، فمکث بذلک حینا غیر کثیر ثم انه خرج یوما و الحبشه تسعی بین یدیه بحرابهم، حتی إذا کان فی وسط منهم وجئوه بالحراب حتی قتلوه، و وثب بهم رجل من الحبشه، فقتل بالیمن و اوعث، فافسد، فلما بلغ ذلک کسری بعث الیهم وهرز فی اربعه آلاف من الفرس، و امره الا یترک بالیمن اسود و لا ولد عربیة من اسود الا قتله، صغیرا او کبیرا، و لا یدع رجلا جعدا قططا قد شرک فیه السودان الا قتله. فاقبل وهرز، حتی دخل الیمن، ففعل ذلک، و لم یترک بها حبشیا الا قتله، ثم کتب الی کسری بذلک، فأمره کسری علیها فکان علیها، و کان یجبیها الی کسری حتی هلک، و امر کسری بعده ابنه المرزبان بن وهرز، فکان علیها حتی هلک، فامر کسری بعده البینجان بن المرزبان بن وهرز حتی هلک، ثم امر کسری بعده خر خسره بن البینجان بن المرزبان بن وهرز، فکان علیها. ثم ان کسری غضب علیه، فحلف لیاتینه به اهل الیمن یحملونه علی أعناقهم ففعلوا، فلما قدم علی کسری تلقاه رجل من عظماء فارس، فالقی علیه سیفا لأبی کسری، فاجاره کسری بذلک من القتل و نزعه، و بعث باذان الی الیمن، فلم یزل علیها حتی بعث الله رسوله محمدا ص. و کان-فیما ذکر-بین کسری انوشروان و بین یخطیانوس ملک

الروم، موادعه و هدنة، فوقع بین رجل من العرب کان ملکه یخطیانوس علی عرب الشام، یقال له خالد بن جبله، و بین رجل من لخم، کان ملکه کسری علی ما بین عمان و البحرین و الیمامه الی الطائف و سائر الحجاز و من فیها من العرب، یقال له المنذر بن النعمان- نائره، فاغار خالد بن جبله علی حیز المنذر، فقتل من اصحابه مقتله عظیمه، و غنم اموالا من أمواله. فشکا ذلک المنذر الی کسری، و ساله الکتاب الی ملک الروم فی انصافه من خالد فکتب کسری الی یخطیانوس، یذکر ما بینهما من العهد علی الهدنة و الصلح، و یعلمه ما لقی المنذر عامله علی العرب من خالد بن جبله الذی ملکه علی من فی بلاده من العرب، و یسأله ان یأمر خالدا ان یرد علی المنذر ما غنم من حیزه و بلاده، و یدفع الیه دیه من قتل من عربها و ینصف المنذر من خالد، و الا یستخف بما کتب به من ذلک، فیکون انتقاض ما بینهما من العهد و الهدنة بسببه. و واتر الکتب الی یخطیانوس فی انصاف المنذر، فلم یحفل بها، فاستعد کسری، فغزا بلاد یخطیانوس فی بضعه و تسعین الف مقاتل، فاخذ مدینه دارا، و مدینه الرهاء، و مدینه منبج، و مدینه قنسرین، و مدینه حلب، و مدینه أنطاکیة- و کانت افضل مدینه بالشام- و مدینه فامیه، و مدینه حمص، و مدنا کثیره متاخمه لهذه المدائن، عنوه، و احتوی علی ما کان فیها من الأموال و العروض، و سبی اهل مدینه أنطاکیة، و نقلهم الی ارض السواد، و امر فبنیت لهم مدینه الی جنب مدینه طیسبون علی بناء مدینه أنطاکیة- علی ما قد ذکرت قبل-و اسکنهم إیاها، و هی التی تسمی الرومیة، و کور لها کوره، و جعل لها خمسه طساسیج: طسوج نهروان الأعلی، و طسوج نهروان الأوسط، و طسوج نهروان الأسفل، و طسوج بادرایا، و طسوج باکسایا، و اجری علی السبی الذین نقلهم من أنطاکیة الی الرومیة الأرزاق و ولی القیام بأمورهم رجلا من نصاری اهل الاهواز، کان ولاه الریاسة علی اصحاب

صناعاته، یقال له: براز، رقه منه لذلک السبی، اراده ان یستأنسوا ببراز لحال ملته، و یسکنوا الیه و اما سائر مدن الشام و مصر فان یخطیانوس ابتاعها من کسری باموال عظیمه حملها الیه، و ضمن له فدیه یحملها الیه فی کل سنه علی الا یغزو بلاده، و کتب لکسری بذلک کتابا، و ختم هو و عظماء الروم علیه، فکانوا یحملونها الیه فی کل عام. و کان ملوک فارس یأخذون من کور من کورهم قبل ملک کسری انوشروان فی خراجها الثلث، و من کور الربع، و من کور الخمس، و من کور السدس، علی قدر شربها و عمارتها، و من جزیة الجماجم شیئا معلوما، فامر الملک قباذ بن فیروز فی آخر ملکه بمسح الارض، سهلها و جبلها لیصح الخراج علیها، فمسحت، غیر ان قباذ هلک قبل ان یستحکم له امر تلک المساحة، حتی إذا ملک ابنه کسری امر باستتمامها و احصاء النخل و الزیتون و الجماجم، ثم امر کتابه فاستخرجوا جمل ذلک، و اذن للناس إذنا عاما، و امر کاتب خراجه ان یقرا علیهم الجمل التی استخرجت من اصناف غلات الارض، و عدد النخل و الزیتون و الجماجم، فقرا ذلک علیهم، ثم قال لهم کسری: انا قد رأینا ان نضع علی ما احصی من جربان هذه المساحة من النخل و الزیتون و الجماجم وضائع، و نأمر بانجامها فی السنه فی ثلاثة انجم، و نجمع فی بیوت أموالنا من الأموال ما لو أتانا عن ثغر من ثغورنا، او طرف من أطرافنا فتق او شیء نکرهه، و احتجنا الی تدارکه او حسمه ببذلنا فیه مالا، کانت الأموال عندنا معده موجوده، و لم نرد استئناف اجتبائها علی تلک الحال. فما ترون فیما رأینا من ذلک و اجمعنا علیه؟ فلم یشر علیه احد منهم فیه بمشوره، و لم ینبس بکلمة، فکرر کسری هذا القول علیهم ثلاث مرات فقام رجل من عرضهم و قال لکسری: ا تضع ایها الملک-عمرک الله-الخالد من هذا الخراج علی الفانی من کرم یموت، و زرع یهیج، و نهر یغور، و عین او قناه ینقطع ماؤها! فقال له کسری: یا ذا الکلفه

المشئوم، من ای طبقات الناس أنت؟ قال: انا رجل من الکتاب، فقال کسری: اضربوه بالدوی حتی یموت، فضربه بها الکتاب خاصه تبرءوا منهم الی کسری من رایه و ما جاء منه، حتی قتلوه و قال الناس: نحن راضون ایها الملک بما أنت ملزمنا من خراج. و ان کسری اختار رجالا من اهل الرأی و النصیحه، فأمرهم بالنظر فی اصناف ما ارتفع الیه من المساحة و عده النخل و الزیتون و رءوس اهل الجزیة و وضع الوضائع علی ذلک بقدر ما یرون ان فیه صلاح رعیته، و رفاعة معاشهم، و رفعه الیه فتکلم کل امرئ منهم بمبلغ رایه فی ذلک من تلک الوضائع، و أداروا الأمر بینهم، فاجتمعت کلمتهم علی وضع الحراج علی ما یعصم الناس و البهائم، و هو الحنطة و الشعیر و الارز و الکرم و الرطاب و النخل و الزیتون، و کان الذی وضعوا علی کل جریب ارض من مزارع الحنطة و الشعیر درهما، و علی کل جریب ارض کرم ثمانیة دراهم، و علی کل جریب ارض رطاب سبعه دراهم، و علی کل اربع نخلات فارسیه درهما، و علی کل ست نخلات دقل مثل ذلک، و علی کل سته اصول زیتون مثل ذلک، و لم یضعوا الا علی کل نخل فی حدیقة، او مجتمع غیر شاذ، و ترکوا ما سوی ذلک من الغلات السبع فقوی الناس فی معاشهم، و الزموا الناس الجزیة ما خلا اهل البیوتات و العظماء و المقاتله و الهرابذه و الکتاب، و من کان فی خدمه الملک، و صیروها علی طبقات: اثنی عشر درهما و ثمانیة و سته و اربعه، کقدر اکثار الرجل و اقلاله، و لم یلزموا الجزیة من کان اتی له من السن دون العشرین او فوق الخمسین، و رفعوا وضائعهم الی کسری فرضیها و امر بامضائها و الاجتباء علیها فی السنه فی ثلاثة انجم، کل نجم اربعه اشهر و سماها ابراسیار، و تاویله الأمر المتراضی، و هی الوضائع التی اقتدی بها عمر بن الخطاب حین افتتح بلاد الفرس، و امر باجتباء اهل الذمة علیها، الا انه وضع علی کل جریب ارض غامر علی قدر احتماله، مثل الذی وضع علی الارض المزروعه، و زاد علی کل

جریب ارض مزارع حنطه او شعیر قفیزا من حنطه الی القفیزین، و رزق منه الجند و لم یخالف عمر بالعراق خاصه وضائع کسری علی جربان الارض و علی النخل و الزیتون و الجماجم، و الغی ما کان کسری الغاه من معایش الناس. و امر کسری فدونت وضائعه نسخا، فاتخذت نسخه منها فی دیوانه قبله، و دفعت نسخه الی عمال الخراج، لیجتبوا خراجهم علیها، و نسخه الی قضاه الکور، و امر القضاه ان یحولوا بین عمال الکور و الزیادة علی اهل الخراج فوق ما فی الدیوان الذی دفعت الیه نسخته، و ان یرفعوا الخراج عن کل من أصاب زرعه او شیئا من غلاته آفه بقدر مبلغ تلک الآفة، و عمن هلک من اهل الجزیة او جاوز خمسین سنه، و یکتبوا الیه بما یرفعون من ذلک، لیأمر بحسبه للعمال، و الا یخلوا بین العمال و بین اجتباء من اتی له دون عشرین سنه. و کان کسری ولی رجلا من الکتاب- نابها بالنبل و المروءة و الغناء و الکفایة، یقال له بابک بن البیروان- دیوان المقاتله، فقال لکسری: ان امری لا یتم الا بإزاحة علتی فی کل ما بی الیه الحاجة من صلاح امر الملک فی جنده. فاعطاه ذلک، فامر بابک فبنیت له فی الموضع الذی کان یعرض فیه الجند مصطبه و فرش له علیها بساط سوسنجرد و نمط صوف فوقه، و وضعت له وسائد لتکاته، ثم جلس علی ما فرش له، ثم نادی منادیه فی شاهد عسکر کسری من الجند ان یحضره الفرسان علی کراعهم و أسلحتهم و الرجاله علی ما یلزمهم من السلاح، فاجتمع الیه الجند علی ما امرهم ان یحضروه علیه، و لم یعاین کسری فیهم، فأمرهم بالانصراف، و نادی منادیه فی الیوم الثانی بمثل ذلک، فاجتمع الیه الجند فلما لم یر کسری فیهم امرهم ان ینصرفوا، و یغدوا الیه، و امر منادیه ان ینادی فی الیوم الثالث: الا یتخلف عنه من شاهد العسکر احد، و لا من اکرم بتاج و سریر، فانه عزم لا رخصه فیه و لا محاباه فبلغ ذلک کسری، فوضع تاجه علی راسه و تسلح بسلاح المقاتله، ثم اتی بابک

لیعترض علیه، و کان الذی یؤخذ به الفارس من الجند تجافیف و درعا، و جوشنا، و ساقین، و سیفا، و رمحا، و ترسا، و جرزا تلزمه منطقه، و طبرزینا او عمودا، و جعبة فیها قوسان بوتریهما، و ثلاثین نشابه و وترین مضفورین یعلقهما الفارس فی مغفر له ظهریا. فاعترض کسری علی بابک بسلاح تام ما خلا الوترین اللذین کان یستظهر بهما فلم یجز بابک عن اسمه، و قال له: انک ایها الملک واقف فی موضع المعدلة التی لا محاباه تکون منی معها و لا هواده، فهلم کل ما یلزمک من صنوف الأسلحة فذکر کسری قصه الوترین فتعلقهما، ثم غرد داعی بابک بصوته، و قال: للکمی سید الکماة اربعه آلاف درهم، و اجاز بابک عن اسمه، ثم الصرف و کان یفضل الملک فی العطاء علی اکثر المقاتله عطاء بدرهم. فلما قام بابک من مجلسه ذلک اتی کسری، فقال: ان غلظتی فی الأمر الذی اغلظت فیه علیک الیوم ایها الملک، انما هی لان ینفذ لی علیه الأمر الذی وضعتنی بسبیله، و سبب من اوثق الأسباب لما یرید الملک احکامه لمکانی. فقال کسری: ما غلظ علینا امر ارید به صلاح رعیتنا، و اقیم علیه أود ذی الاود منهم. ثم ان کسری وجه مع رجل من اهل الیمن یقال له سیفان بن معدیکرب - و من الناس من یقول انه کان یسمی سیف بن ذی یزن- جیشا الی الیمن، فقتلوا من بها من السودان، و استولوا علیها فلما دانت لکسری بلاد الیمن وجه الی سرندیب من بلاد الهند- و هی ارض الجوهر- قائدا من قواده فی جند کثیف، فقاتل ملکها فقتله، و استولی علیها، و حمل الی کسری منها اموالا عظیمه، و جوهرا کثیرا. و لم یکن ببلاد الفرس بنات آوی، فتساقطت إلیها من بلاد الترک فی ملک کسری انوشروان، فبلغ ذلک کسری، فبلغ ذلک منه مشقة، فدعا

بموبذان موبذ، فقال: انه بلغنا تساقط هذه السباع الی بلادنا، و قد تعاظم الناس ذلک، فتعجبنا من استعظامهم امرها لهوانها، فأخبرنا برأیک فی ذلک. فقال له موبذان موبذ: فانی سمعت ایها الملک-عمرک الله-فقهاءنا یقولون: متی لا یغمر فی بلده العدل الجور، و یمحق، بلی أهلها بغزو اعدائهم لهم، و تساقط الیهم ما یکرهون، و قد تخوفت ان یکون تساقط هذه السباع الی بلادک لما اعلمتک من هذا الخطب فلم یلبث کسری ان تناهی الیه ان فتیانا من الترک قد غزوا اقصی بلاده، فامر وزراءه و اصحاب اعماله الا یتعدوا فیما هم بسبیله العدل، و لا یعملوا فی شیء منه الا به، فصرف الله لما جری من العدل ذلک العدو عن بلاده من غیر ان یکون حاربهم، او کلف مئونة فی امرهم. و کان لکسری اولاد متادبون، فجعل الملک من بعده لهرمز ابنه الذی کانت أمه ابنه خاتون و خاقان لمعرفه کسری ایاه بالاقتصاد و الأخذ بالوثیقة و ما رجا بذلک من ضبط هرمز الملک و قدرته علی تدبیر الملک و رعیته و معاملتهم. و کان مولد رسول الله ص فی عهد کسری انوشروان، عام قدم أبرهة الاشرم ابو یکسوم مع الحبشه الی مکة، و ساق فیه إلیها الفیل، یرید هدم بیت الله الحرام، و ذلک لمضی اثنتین و اربعین سنه من ملک کسری انوشروان و فی هذا العام کان یوم جبله، و هو یوم من ایام العرب مذکور

ذکر مولد رسول الله ص

حدثنا ابن المثنی، قال: حدثنا وهب بن جریر، قال: حدثنا ابی، قال: سمعت محمد بن إسحاق یحدث عن المطلب بن عبد الله بن قیس بن مخرمة، عن ابیه، عن جده، قال: ولدت انا و رسول الله ص عام الفیل. قال: و سال عثمان بن عفان قباث بن اشیم، أخا بنی عمرو بن لیث: أنت اکبر أم رسول الله ص؟ قال: رسول الله ص اکبر منی، و انا اقدم منه فی المیلاد، و رایت خذق الفیل اخضر محیلا بعده بعام، و رایت امیه بن عبد شمس شیخا کبیرا یقوده عبده فقال ابنه: یا قباث، أنت اعلم و ما تقول حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن المطلب ابن عبد الله بن قیس بن مخرمه، عن ابیه، عن جده قیس بن مخرمه، قال: ولدت انا و رسول الله ص عام الفیل، فنحن لدان. و حدثت عن هشام بن محمد، قال: ولد عبد الله بن عبد المطلب ابو رسول الله ص لاربع و عشرین مضت من سلطان کسری انوشروان، و ولد رسول الله ص فی سنه اثنتین و اربعین من سلطانه. و حدثت عن یحیی بن معین، قال: حدثنا حجاج بن محمد، قال: حدثنا یونس بن ابی إسحاق، عن ابی إسحاق، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس، قال: ولد رسول الله ص عام الفیل. حدثت عن ابراهیم بن المنذر، قال: حدثنا عبد العزیز بن ابی ثابت،

قال: حدثنا الزبیر بن موسی، عن ابی الحویرث، قال: سمعت عبد الملک ابن مروان یقول لقباث بن اشیم الکنانی اللیثی: یا قباث، أنت اکبر أم رسول الله ص؟ قال: رسول الله ص اکبر منی و انا اسن منه، ولد رسول الله ص عام الفیل، و وقفت بی أمی علی روث الفیل محیلا اعقله. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی ابن إسحاق، قال: ولد رسول الله ص یوم الاثنین عام الفیل لاثنتی عشره مضت من شهر ربیع الاول، و قیل انه ولد ص فی الدار التی تعرف بدار ابن یوسف، و قیل: ان رسول الله ص کان وهبها لعقیل بن ابی طالب، فلم تزل فی ید عقیل حتی توفی، فباعها ولده من محمد بن یوسف، أخی الحجاج بن یوسف، فبنی داره التی یقال لها دار ابن یوسف، و ادخل ذلک البیت فی الدار، حتی اخرجته الخیزران فجعلته مسجدا یصلی فیه. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال: یزعمون فیما یتحدث الناس-و الله اعلم-ان آمنه بنت وهب أم رسول الله ص، کانت تحدث انها اتیت لما حملت برسول الله ص ، فقیل لها: انک قد حملت بسید هذه الامه، فإذا وقع بالأرض فقولی: أعیذه بالواحد، من شر کل حاسد، ثم سمیه محمدا و رات حین حملت به انه خرج منها نور رات منه قصور بصری من ارض الشام، فلما وضعته أرسلت الی جده عبد المطلب، انه قد ولد لک غلام فاته فانظر الیه فأتاه فنظر الیه، و حدثته بما رات حین حملت به، و ما قیل لها فیه. و ما امرت ان تسمیه. حدثنی محمد بن سنان القزاز، قال: حدثنا یعقوب بن محمد الزهری، قال: حدثنا عبد العزیز بن عمران، قال: حدثنی عبد الله بن عثمان بن ابی سلیمان بن جبیر بن مطعم، عن ابیه، عن ابن ابی سوید الثقفی، عن

عثمان بن ابی العاص، قال: حدثتنی أمی انها شهدت ولاده آمنه بنت وهب أم رسول الله ص- و کان ذلک لیل ولدته-قالت: فما شیء انظر الیه من البیت الا نور، و انی لانظر الی النجوم تدنو، حتی انی لأقول: لتقعن علی. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال: فیزعمون ان عبد المطلب اخذه فدخل به علی هبل فی جوف الکعبه، فقام عنده یدعو الله و یشکر ما اعطاه، ثم خرج به الی أمه فدفعه إلیها، و التمس له الرضعاء، فاسترضع له امراه من بنی سعد بن بکر، یقال لها حلیمه ابنه ابی ذؤیب، و ابو ذئیب عبد الله، بن الحارث، بن شجنه، بن جابر، بن رزام، بن ناصره، بن فصیه، بن سعد، بن بکر، بن هوازن، بن منصور، بن عکرمه، بن خصفه، بن قیس، بن عیلان، بن مضر. و اسم الذی أرضعه: الحارث بن عبد العزی، بن رفاعة، بن ملان، بن ناصره، بن فصیه، بن سعد، بن بکر، بن هوازن، بن منصور، بن عکرمه، بن خصفه، بن قیس، بن عیلان، بن مضر و اسم اخوته من الرضاعه: عبد الله بن الحارث، و انیسه ابنه الحارث، و خذامه ابنه الحارث و هی الشیماء، غلب ذلک علی اسمها فلا تعرف فی قومها الا به. و هی حلیمه ابنه عبد الله بن الحارث، أم رسول الله ص، و یزعمون ان الشیماء کانت تحضنه مع أمها إذ کان عندهم ص. و اما غیر ابن إسحاق، فانه قال فی ذلک ما حدثنی به الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: حدثنا محمد بن عمر، قال: حدثنی موسی بن شیبه، عن عمیرة ابنه عبید الله بن کعب بن مالک، عن بره ابنه

ابی تجزاه، قالت: أول من ارضع رسول الله ص ثویبة، بلبن ابن لها-یقال له مسروح- أیاما قبل ان تقدم حلیمه، و کانت قد ارضعت قبله حمزه بن عبد المطلب، و ارضعت بعده أبا سلمه بن عبد الأسد المخزومی. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنی ابن إسحاق- و حدثنا هناد بن السری، قال: حدثنا یونس بن بکیر، قال: حدثنا ابن إسحاق و حدثنی هارون بن ادریس الأصم، قال: حدثنا المحاربی، عن ابن إسحاق و حدثنا سعید بن یحیی الاموی، قال: حدثنی عمی محمد ابن سعید 3 ، قال: حدثنا محمد بن إسحاق- عن 9 الجهم بن ابی الجهم مولی عبد الله بن جعفر، عن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب، قال: کانت حلیمه ابنه ابی ذؤیب السعدیه أم رسول الله ص التی ارضعته تحدث انها خرجت من بلدها معها زوجها و ابن لها ترضعه فی نسوه من بنی سعد بن بکر، تلتمس الرضعاء، قالت: و ذلک فی سنه شهباء لم تبق شیئا، فخرجت علی اتان لی قمراء، معنا شارف لنا، و الله ما تبض بقطره، و ما ننام لیلنا اجمع من صبینا الذی معی من بکائه من الجوع، و ما فی ثدیی ما یغنیه، و ما فی شارفنا ما یغذوه، و لکنا نرجو الغیث و الفرج، فخرجت علی أتانی تلک، فلقد اذمت بالرکب حتی شق ذلک علیهم ضعفا و عجفا، حتی قدمنا مکة نلتمس الرضعاء فما منا امراه الا و قد عرض علیها رسول الله ص فتأباه إذا قیل لها انه یتیم، و ذلک انا انما نرجو المعروف من ابی الصبی، فکنا نقول: یتیم

ما عسی ان تصنع أمه و جده! فکنا نکرهه لذلک، فما بقیت امراه قدمت معی الا أخذت رضیعا، غیری فلما اجمعنا الانطلاق قلت لصاحبی: انی لأکره ان ارجع من بین صواحباتی و لم آخذ رضیعا، و الله لأذهبن الی ذلک الیتیم فلآخذنه، قال: لا علیک ان تفعلی، فعسی الله ان یجعل لنا فیه برکه! قالت: فذهبت الیه فأخذته و ما حملنی علی ذلک الا انی لم أجد غیره قالت: فلما أخذته رجعت به الی رحلی، فلما وضعته فی حجری اقبل علیه ثدیای بما شاء من لبن، فشرب حتی روی، و شرب معه اخوه حتی روی، ثم ناما-و ما کان ینام قبل ذلک-و قام زوجی الی شارفنا تلک، فنظر إلیها فإذا انها لحافل، فحلب منها حتی شرب و شربت، حتی انتهینا ریا و شبعا، فبتنا بخیر لیله قالت: یقول لی صاحبی حین اصبحت: ا تعلمین و الله یا حلیمه، لقد أخذت نسمه مبارکه، قلت: و الله انی لأرجو ذلک قالت: ثم خرجنا و رکبت أتانی تلک، و حملته علیها معی، فو الله لقطعت بنا الرکب ما یقدم علیها شیء من حمرهم، حتی ان صواحبی لیقلن لی: یا ابنة ابی ذؤیب، اربعی علینا. ا لیس هذه أتانک التی کنت خرجت علیها؟ فأقول لهن: بلی و الله، انها لهی هی، فیقلن: و الله ان لها لشأنا قالت: ثم قدمنا منازلنا من بلاد بنی سعد، و ما اعلم أرضا من ارض الله اجدب منها، فکانت غنمی تروح علی حین قدمنا به معنا شباعا لبنا، فنحلب و نشرب، و ما یحلب انسان قطره و لا یجدها فی ضرع، حتی ان کان الحاضر من قومنا یقولون لرعیانهم: ویلکم، اسرحوا حیث یسرح راعی ابنه ابی ذؤیب! فتروح اغنامهم جیاعا ما تبض بقطره لبن، و تروح غنمی شباعا لبنا فلم نزل نتعرف من الله زیاده الخیر به، حتی مضت سنتان و فصلته و کان یشب شبابا لا یشبه الغلمان، فلم یبلغ سنتیه حتی کان غلاما جفرا، فقدمنا به علی أمه و نحن احرص شیء علی مکثه فینا، لما کنا نری من برکته، فکلمنا أمه و قلنا لها: یا ظئر، لو ترکت بنی عندی حتی یغلظ، فانی أخشی علیه وباء مکة! قالت:

فلم نزل بها حتی رددناه معنا قالت: فرجعنا به، فو الله انه بعد مقدمنا به باشهر مع أخیه فی بهم لنا خلف بیوتنا، إذ أتانا اخوه یشتد، فقال لی و لأبیه: ذاک أخی القرشی قد جاءه رجلان علیهما ثیاب بیاض، فاضجعاه و شقا بطنه و هما یسوطانه قالت: فخرجت انا و أبوه نشتد، فوجدناه قائما منتقعا وجهه، قالت: فالتزمه و التزمه أبوه، و قلنا له: ما لک یا بنی؟ قال: جاءنی رجلان علیهما ثیاب بیاض، فاضجعانی فشقا بطنی فالتمسا فیه شیئا لا ادری ما هو! قالت: فرجعنا الی خبائنا قالت: و قال لی أبوه: و الله یا حلیمه لقد خشیت ان یکون هذا الغلام قد اصیب، فالحقیه باهله قبل ان یظهر به ذلک، قالت: فاحتملناه، فقدمنا به علی أمه، فقالت: ما اقدمک به یا ظئر، و قد کنت حریصه علیه و علی مکثه عندک؟ قالت: قلت: قد بلغ الله بابنی و قضیت الذی علی و تخوفت الاحداث علیه، فادیته إلیک کما تحبین قالت: ما هذا بشأنک، فاصدقینی خبرک، قالت: فلم تدعنی حتی أخبرتها الخبر، قالت: فتخوفت علیه الشیطان؟ قالت: فقلت: نعم، قالت: کلا و الله ما للشیطان علیه سبیل، و ان لبنی لشأنا، ا فلا اخبرک خبره؟ قالت: قلت: بلی، قالت: رایت حین حملت به انه خرج منی نور أضاء لی قصور بصری من ارض الشام، ثم حملت به، فو الله ما رایت من حمل قط کان اخف منه و لا ایسر منه، ثم وقع حین ولدته و انه لواضع یدیه بالأرض، رافع راسه الی السماء، دعیه عنک و انطلقی راشده. حدثنا نصر بن عبد الرحمن الأزدی، قال: حدثنا محمد بن یعلی، عن عمر بن صبیح، عن ثور بن یزید الشامی، عن مکحول الشامی، عن شداد بن أوس، قال: بینا نحن جلوس عند رسول الله ص ، إذ اقبل شیخ من بنی عامر، و هو مدره قومه و سیدهم، من شیخ کبیر یتوکأ علی عصا، فمثل بین یدی النبی ص قائما، و نسبه

الی جده، فقال: یا بن عبد المطلب، انی انبئت انک تزعم انک رسول الله الی الناس، ارسلک بما ارسل به ابراهیم، و موسی، و عیسی، و غیرهم من الأنبیاء، الا و انک فوهت بعظیم، و انما کانت الأنبیاء و الخلفاء فی بیتین من بنی إسرائیل، و أنت ممن یعبد هذه الحجاره و الأوثان، فما لک و للنبوة! و لکن لکل قول حقیقة، فأنبئنی بحقیقة قولک، و بدء شانک، قال: فاعجب النبی ص بمسألته، ثم قال: یا أخا بنی عامر، ان لهذا الحدیث الذی تسألنی عنه نبا و مجلسا، فاجلس، فثنی رجلیه ثم برک کما یبرک البعیر، فاستقبله النبی ص بالحدیث فقال: یا أخا بنی عامر، ان حقیقة قولی و بدء شأنی، انی دعوه ابی ابراهیم، و بشری أخی عیسی بن مریم و انی کنت بکر أمی، و انها حملت بی کأثقل ما تحمل، و جعلت تشتکی الی صواحبها ثقل ما تجد. ثم ان أمی رات فی المنام ان الذی فی بطنها نور، قالت: فجعلت اتبع بصری النور، و النور یسبق بصری، حتی اضاءت لی مشارق الارض و مغاربها. ثم انها ولدتنی فنشأت، فلما ان نشأت بغضت الی أوثان قریش، و بغض الی الشعر، و کنت مسترضعا فی بنی لیث بن بکر، فبینا انا ذات یوم منتبذ من اهلی فی بطن واد مع أتراب لی من الصبیان نتقاذف بیننا بالجلة، إذ أتانا رهط ثلاثة معهم طست من ذهب ملیء ثلجا، فأخذونی من بین اصحابی، فخرج اصحابی هرابا حتی انتهوا الی شفیر الوادی، ثم أقبلوا علی الرهط فقالوا: ما اربکم الی هذا الغلام، فانه لیس منا، هذا ابن سید قریش، و هو مسترضع فینا، من غلام یتیم لیس له أب، فما ذا یرد علیکم قتله، و ما ذا تصیبون من ذلک! و لکن ان کنتم لا بد قاتلیه، فاختاروا منا أینا شئتم، فلیأتکم مکانه فاقتلوه، و دعوا هذا الغلام فانه یتیم فلما رای الصبیان القوم لا یحیرون الیهم جوابا، انطلقوا هرابا مسرعین الی الحی، یؤذنونهم و یستصرخونهم علی القوم، فعمد احدهم فاضجعنی علی الارض

اضجاعا لطیفا، ثم شق ما بین مفرق صدری الی منتهی عانتی، و انا انظر الیه، فلم أجد لذلک مسا ثم اخرج أحشاء بطنی ثم غسلها بذلک الثلج فأنعم غسلها، ثم أعادها مکانها، ثم قام الثانی منهم فقال لصاحبه: تنح، فنحاه عنی، ثم ادخل یده فی جوفی فاخرج قلبی و انا انظر الیه فصدعه، ثم اخرج منه مضغه سوداء، فرمی بها ثم قال بیده یمنه منه، کأنه یتناول شیئا، فإذا انا بخاتم فی یده من نور یحار الناظرون دونه، فختم به قلبی فامتلأ نورا، و ذلک نور النبوه و الحکمه، ثم اعاده مکانه فوجدت برد ذلک الخاتم فی قلبی دهرا، ثم قال الثالث لصاحبه: تنح عنی، فامر یده ما بین مفرق صدری الی منتهی عانتی، فالتام ذلک الشق باذن الله ثم أخذ بیدی فأنهضنی من مکانی إنهاضا لطیفا، ثم قال للأول الذی شق بطنی: زنه بعشره من امته، فوزنونی بهم فرجحتهم، ثم قال: زنه بمائه من امته، فوزنونی بهم فرجحتهم، ثم قال: زنه بألف من امته، فوزنونی بهم فرجحتهم. فقال: دعوه، فلو وزنتموه بأمته کلها لرجحهم قال: ثم ضمونی الی صدورهم و قبلوا راسی و ما بین عینی، ثم قالوا: یا حبیب، لم ترع، انک لو تدری ما یراد بک من الخیر لقرت عیناک قال: فبینا نحن کذلک، إذ انا بالحی قد جاءوا بحذافیرهم، و إذا أمی-و هی ظئری-امام الحی تهتف باعلی صوتها و تقول: یا ضعیفاه! قال: فانکبوا علی فقبلوا راسی و ما بین عینی، فقالوا: حبذا أنت من ضعیف! ثم قالت ظئری: یا وحیداه! فانکبوا علی فضمونی الی صدورهم و قبلوا راسی و ما بین عینی، ثم قالوا: حبذا أنت من وحید و ما أنت بوحید! ان الله معک و ملائکته و المؤمنین من اهل الارض ثم قالت ظئری: یا یتیماه، استضعفت من بین أصحابک فقتلت لضعفک، فانکبوا علی فضمونی الی صدورهم و قبلوا راسی و ما بین عینی، و قالوا: حبذا أنت من یتیم، ما اکرمک علی الله! لو تعلم ما ذا یراد بک من الخیر! قال: فوصلوا بی الی شفیر الوادی، فلما بصرت بی

أمی-و هی ظئری-قالت: یا بنی الا أراک حیا بعد! فجاءت حتی انکبت علی و ضمتنی الی صدرها، فو الذی نفسی بیده، انی لفی حجرها و قد ضمتنی إلیها، و ان یدی فی ید بعضهم، فجعلت التفت الیهم و ظننت ان القوم یبصرونهم، فإذا هم لا یبصرونهم، یقول بعض القوم: ان هذا الغلام قد اصابه لمم او طائف من الجن، فانطلقوا به الی کاهننا حتی ینظر الیه و یداویه فقلت: یا هذا، ما بی شیء مما تذکر، ان آرائی سلیمه و فؤادی صحیح، لیس بی قلبه فقال ابی-و هو زوج ظئری-الا ترون کلامه کلام صحیح! انی لأرجو الا یکون بابنی باس، فاتفقوا علی ان یذهبوا بی الی الکاهن، فاحتملونی حتی ذهبوا بی الیه، فلما قصوا علیه قصتی قال: اسکتوا حتی اسمع من الغلام، فانه اعلم بامره منکم، فسألنی، فاقتصصت علیه امری ما بین اوله و آخره، فلما سمع قولی وثب الی فضمنی الی صدره ثم نادی باعلی صوته: یا للعرب، یا للعرب! اقتلوا هذا الغلام و اقتلونی معه، فو اللات و العزی لئن ترکتموه و ادرک، لیبدلن دینکم و لیسفهن عقولکم و عقول آبائکم، و لیخالفن امرکم، و لیأتینکم بدین لم تسمعوا بمثله قط! فعمدت ظئری فانتزعتنی من حجره و قالت: لانت اعته و اجن من ابنی هذا! فلو علمت ان هذا یکون من قولک ما اتیتک به، فاطلب لنفسک من یقتلک، فانا غیر قاتلی هذا الغلام ثم احتملونی فادونی الی اهلی فأصبحت مفزعا مما فعل بی، و اصبح اثر الشق ما بین صدری الی منتهی عانتی کأنه الشراک، فذلک حقیقة قولی و بدء شأنی یا أخا بنی عامر. فقال العامری: اشهد بالله الذی لا اله غیره ان امرک حق، فأنبئنی

بأشیاء اسالک عنها! قال: سل عنک- و کان النبی ص قبل ذلک یقول للسائل: سل عما شئت، و عما بدا لک، فقال للعامری یومئذ: سل عنک، لأنها لغة بنی عامر، فکلمه بما علم- فقال له العامری: [ أخبرنی یا بن عبد المطلب ما یزید فی العلم؟ قال: التعلم، قال: فأخبرنی ما یدل علی العلم؟ قال النبی ص: السؤال، قال: فأخبرنی ما ذا یزید فی الشر؟ قال: التمادی، قال: فأخبرنی هل ینفع البر بعد الفجور؟ قال: نعم،] [ التوبة تغسل الحوبة، و الحسنات یذهبن السیئات، ] و [ إذا ذکر العبد ربه عند الرخاء، اغاثه عند البلاء] [، قال العامری: و کیف ذلک یا بن عبد المطلب؟ قال: ذلک بان الله یقول: لا و عزتی و جلالی، لا اجمع لعبدی امنین، و لا اجمع له ابدا خوفین، ان هو خافنی فی الدنیا أمننی یوم اجمع فیه عبادی عندی فی حظیرة الفردوس، فیدوم له امنه، و لا امحقه فیمن امحق، و ان هو أمننی فی الدنیا خافنی یوم اجمع فیه عبادی لمیقات یوم معلوم، فیدوم له خوفه، قال: یا بن عبد المطلب، أخبرنی الام تدعو؟ قال: ادعو الی عباده الله وحده لا شریک له، و ان تخلع الأنداد، و تکفر باللات و العزی، و تقر بما جاء من الله من کتاب او رسول، و تصلی الصلوات الخمس بحقائقهن، و تصوم شهرا من السنه، و تؤدی زکاه مالک، یطهرک الله بها و یطیب لک مالک، و تحج البیت إذا وجدت الیه سبیلا، و تغتسل من الجنابه، و تؤمن بالموت، و بالبعث بعد الموت، و بالجنة، و النار قال: یا بن عبد المطلب، فإذا فعلت ذلک فما لی؟ قال النبی ص: « جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی » قال: یا بن عبد المطلب، هل مع هذا من الدنیا شیء؟ فانه یعجبنی الوطاءه من العیش! قال النبی

ص: نعم، النصر و التمکن فی البلاد قال: فأجاب و أناب] . حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، عن ثور بن یزید، عن خالد بن معدان الکلاعی، ان نفرا من اصحاب رسول الله ص و سلم قالوا: یا رسول الله، أخبرنا عن نفسک، [ قال: نعم، انا دعوه ابی ابراهیم، و بشری عیسی، و رات أمی حین حملت بی انه خرج منها نور أضاء لها قصور بصری من ارض الشام، و استرضعت فی بنی سعد بن بکر، فبینا انا مع أخ لی خلف بیوتنا نرعی بهما لنا، أتانی رجلان علیهما ثیاب بیض بطست من ذهب مملوءة ثلجا، فاخذانی، فشقا بطنی، ثم استخرجا منه قلبی، فشقاه فاستخرجا منه علقه سوداء، فطرحاها، ثم غسلا بطنی و قلبی بذلک الثلج حتی انقیاه، ثم قال أحدهما لصاحبه: زنه بعشره من امته، فوزننی بهم فوزنتهم، ثم قال: زنه بمائه من امته، فوزننی بهم فوزنتهم، ثم قال: زنه بألف من امته، فوزننی بهم فوزنتهم، ثم قال: دعه عنک، فلو وزنته بأمته لوزنها] . قال ابن إسحاق: هلک عبد الله بن عبد المطلب ابو رسول الله ص 3 ، و أم رسول الله آمنه بنت وهب بن عبد مناف بن زهره حامل به. و اما هشام فانه قال: توفی عبد الله ابو رسول الله، بعد ما اتی علی رسول الله ص ثمانیة و عشرون شهرا. حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: قال محمد بن عمر الواقدی: الثبت عندنا مما لیس بین أصحابنا فیه اختلاف، ان عبد الله بن عبد المطلب اقبل من الشام فی عیر لقریش، فنزل بالمدینة- و هو مریض- فأقام بها حتی توفی، و دفن فی دار النابغة، فی الدار الصغری إذا دخلت الدار علی یسارک فی البیت. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن عبد الله ابن ابی بکر بن محمد بن عمرو بن حزم الأنصاری، ان أم رسول الله ص آمنه، توفیت-و رسول الله ص ابن ست سنین- بالأبواء بین مکة و المدینة، کانت قدمت به المدینة علی أخواله من

بنی عدی بن النجار تزیره إیاهم، فماتت و هی راجعه به الی مکة. و قد حدثنی الحارث، قال: حدثنا محمد بن سعد، قال: أخبرنا محمد ابن عمر، قال: حدثنی ابن جریج، عن عثمان بن صفوان، ان قبر آمنه بنت وهب فی شعب ابی ذر بمکة. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن العباس ابن عبد الله بن معبد بن العباس، عن بعض اهله، ان عبد المطلب توفی و رسول الله ص ابن ثمانی سنین، و کان بعضهم یقول: توفی عبد المطلب و رسول الله ابن عشر سنین. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، قال: حدثنا طلحه بن عمرو الحضرمی، عن عطاء بن ابی رباح، عن ابن عباس قال: کان النبی ص فی حجر ابی طالب بعد جده عبد المطلب، فیصبح ولد عبد المطلب غمصا رمصا، و یصبح ص صقیلا دهینا

رجع الحدیث الی تمام امر کسری بن قباذ انوشروان

حدثنا علی بن حرب الموصلی، قال: حدثنا ابو أیوب یعلی بن عمران البجلی، قال: حدثنی مخزوم بن هانئ المخزومی عن ابیه- و أتت له خمسون و مائه سنه- قال: لما کانت لیله ولد فیها رسول الله ص ، ارتجس ایوان کسری و سقطت منه اربع عشره شرفه، و خمدت نار فارس، و لم تخمد قبل ذلک بألف عام، و غاضت بحیره ساوه، و رای الموبذان إبلا صعابا، تقود خیلا عرابا، و قد قطعت دجلة و انتشرت فی بلادها. فلما اصبح کسری افزعه ما رای، فصبر تشجعا، ثم رای الا یکتم ذلک عن وزرائه و مرازبته، فلبس تاجه و قعد علی سریره و جمعهم الیه

فلما اجتمعوا الیه اخبرهم بالذی بعث الیهم فیه و دعاهم فبیناهم کذلک إذ ورد علیه کتاب بخمود النار فازداد غما الی غمه، فقال الموبذان: و انا اصلح الله الملک! قد رایت فی هذه اللیلة و قص علیه الرؤیا فی الإبل. فقال: ای شیء یکون هذا یا موبذان؟ -و کان اعلمهم عند نفسه بذلک- فقال: حادث یکون من عند العرب، فکتب عند ذلک: من کسری ملک الملوک الی النعمان بن المنذر، اما بعد، فوجه الی رجلا عالما بما ارید ان اساله عنه. فوجه الیه عبد المسیح بن عمرو بن حیان بن بقیله الغسانی، فلما قدم علیه، قال له: ا عندک علم بما ارید ان اسالک عنه؟ قال: لیخبرنی الملک، فان کان عندی منه علم، و الا اخبرته بمن یعلمه له، فاخبره بما رای، فقال: علم ذلک عند خال لی یسکن مشارف الشام، یقال له سطیح، قال: فاته فاساله عما سألتک، و أتنی بجوابه فرکب عبد المسیح راحلته حتی قدم علی سطیح- و قد اشفی علی الموت-فسلم علیه و حیاه، فلم یحر سطیح جوابا، فأنشأ عبد المسیح یقول: ا صم أم یسمع غطریف الیمن! یا فاصل الخطه اعیت من و من

أم فاز فازلم به شاو العنن أتاک شیخ الحی من آل سنن

و أمه من آل ذئب بن حجن ازرق ممهی الناب صرار الاذن

ابیض فضفاض الرداء و البدن رسول قیل العجم یسری للوسن

یجوب بی الارض علنداه شزن ترفعنی وجن و تهوی بی وجن

لا یرهب الرعد و لا ریب الزمن حتی اتی عاری الجاجی و القطن

تلفه فی الریح بوغاء الدمن کأنما حثحث من حضنی ثکن

فلما سمع سطیح شعره، رفع راسه و قال: عبد المسیح، علی جمل یسیح، الی سطیح، و قد اوفی علی الضریح، بعثک ملک بنی ساسان، لارتجاس الإیوان، و خمود النیران، و رؤیا الموبذان رای إبلا صعابا، تقود خیلا عرابا، قد قطعت دجلة و انتشرت فی بلادها، یا عبد المسیح: إذا کثرت التلاوة، و بعث صاحب الهراوة، و فاض وادی السماوه، و غاضت بحیره ساوه، و خمدت نار فارس، فلیست الشام لسطیح شاما، یملک منهم ملوک و ملکات، علی عدد الشرفات، و کل ما هو آت آت. ثم قضی سطیح مکانه، فقام عبد المسیح الی رحله و هو یقول: شمر فإنک ماضی الهم شمیر لا یفزعنک تفریق و تغییر

ان یک ملک بنی ساسان افرطهم فان ذا الدهر اطوار دهاریر

فربما ربما اضحوا بمنزله تهاب صولهم الأسد المهاصیر

منهم أخو الصرح مهران و اخوته و الهرمزان و سابور و سابور

و الناس اولاد علات فمن علموا ان قد اقل، فمهجور و محقور

و هم بنو الام لما ان رأوا نشبا فذاک بالغیب محفوظ و منصور

و الخیر و الشر مقرونان فی قرن فالخیر متبع و الشر محذور

فلما قدم عبد المسیح علی کسری، اخبره بقول سطیح، فقال: الی ان یملک منا اربعه عشر ملکا قد کانت امور. فملک منهم عشره اربع سنین، و ملک الباقون الی ملک عثمان بن عفان

و حدثت عن هشام بن محمد، قال: بعث وهرز باموال و طرف من طرف الیمن الی کسری، فلما صارت ببلاد بنی تمیم، دعا صعصعة ابن ناجیه بن عقال المجاشعی بنی تمیم الی الوثوب علیه، فأبوا ذلک، فلما صارت فی بلاد بنی یربوع دعاهم الی ذلک، فهابوه، فقال: یا بنی یربوع، کأنی بهذه العیر قد مرت ببلاد بکر بن وائل، فوثبوا علیها فاستعانوا بها علی حربکم! فلما سمعوا ذلک انتهبوها، و أخذ رجل من بنی سلیط یقال له النطف خرجا فیه جوهر، فکان یقال: أصاب کنز النطف، فصار مثلا، و أخذ صعصعة خصفه فیها سبائک فضه، و صار اصحاب العیر الی هوذة بن علی الحنفی بالیمامة، فکساهم، و زودهم و حملهم، و سار معهم حتی دخل علی کسری و کان لهوذه جمال و بیان، فاعجب به کسری و حفظ له ما کان منه، و دعا بعقد من در فعقد علی راسه، و کساه قباء دیباج، مع کسوه کثیره، فمن ثم سمی هوذة ذا التاج، و قال کسری لهوذه: ا رایت هؤلاء القوم الذین صنعوا ما صنعوا من قومک هم؟ قال: لا، قال: اصلح هم لک؟ قال: بیننا الموت، قال: قد أدرکت بعض حاجتک و نلت ثارک و عزم علی توجیه الخیل الی بنی تمیم، فقیل له: ان بلادهم بلاد سوء، انما هی مفاوز و صحاری لا یهتدی لمسالکها، و ماؤهم من الابار، و لا یؤمن ان یعوروها فیهلک جندک و أشیر الیه ان یکتب الی عامله بالبحرین و هو آزاذفروز بن جشنس الذی سمته العرب المکعبر- و انما سمی المکعبر، لأنه کان یقطع الأیدی و الارجل و آلی الا یدع من بنی تمیم عینا تطرف-ففعل، و وجه له رسولا و دعا بهوذه فجدد له کرامة و صله و قال: سر مع رسولی هذا فاشفنی و اشتف، فاقبل هوذة و الرسول معه حتی صار الی المکعبر، و ذلک قریب من ایام اللقاط، و کان بنو تمیم یصیرون فی ذلک الوقت الی هجر، للمیره و اللقاط، فنادی منادی المکعبر: من کان هاهنا من بنی تمیم فلیحضر

فان الملک قد امر لهم بمیره و طعام یقسم فیهم، فحضروا، فادخلهم المشقر- و هو حصن حیاله حصن یقال له الصفا، و بینهما نهر یقال له محلم- و کان الذی بنی المشقر رجلا من اساوره کسری یقال له: بسک بن ماهبوذ، کان کسری وجهه لبنائه، فلما ابتداه قیل له: ان هؤلاء الفعله لا یقیمون بهذا الموضع الا ان تکون معهم نساء، فان فعلت ذلک بهم تم بناؤک، و أقاموا علیه حتی یفرغوا منه، فنقل الیهم الفواجر من ناحیه السواد و الاهواز، و حملت الیهم روایا الخمر من ارض فارس فی البحر، فتناکحوا و توالدوا، فکانوا جل اهل مدینه هجر، و تکلم القوم بالعربیة، و کانت دعوتهم الی عبد القیس، فلما جاء الاسلام قالوا لعبد القیس: قد علمتم عددنا و عدتنا و عظیم غنائنا، فادخلونا فیکم و زوجونا، قالوا: لا، و لکن أقیموا علی حالکم، فأنتم إخواننا و موالینا، فقال رجل من عبد القیس: یا معاشر عبد القیس، أطیعونی و الحقوهم، فانه لیس عن مثل هؤلاء مرغب، فقال رجل من القوم: ا ما تستحی! ا تأمرنا ان ندخل فینا من قد عرفت اوله و اصله! قال: انکم ان لم تفعلوا الحقهم غیرکم من العرب، قال: إذا لا نستوحش لهم، فتفرق القوم فی العرب، و بقیت فی عبد القیس منهم بقیة فانتموا الیهم، فلم یردوهم عن ذلک فلما ادخل المکعبر بنی تمیم المشقر قتل رجالهم و استبقی الغلمان، و قتل یومئذ قعنب الریاحی- و کان فارس بنی یربوع- قتله رجلان من شن کانا ینوبان الملوک، و جعل الغلمان فی السفن، فعبر بهم الی فارس، فخصوا منهم بشرا قال هبیرة بن حدیر العدوی: رجع إلینا بعد ما فتحت اصطخر عده منهم، احدهم خصی و الآخر خیاط و شد رجل من بنی تمیم، یقال له عبید بن وهب علی سلسله الباب فقطعها و خرج، فقال: تذکرت هندا لات حین تذکر تذکرتها و دونها سیر اشهر

حجازیه علویه حل أهلها مصاب الخریف بین زور و منور

الا هل اتی قومی علی النای اننی حمیت ذماری یوم باب المشقر

ضربت رتاج الباب بالسیف ضربه تفرج منها کل باب مضبر

و کلم هوذة بن علی المکعبر یومئذ فی مائه من اسری بنی تمیم، فوهبهم له یوم الفصح، فاعتقهم، ففی ذلک یقول الأعشی: سائل تمیما به ایام صفقتهم لما اتوه أساری کلهم ضرعا

وسط المشقر فی غبراء مظلمه لا یستطیعون بعد الضر منتفعا

فقال للملک اطلق منهم مائه رسلا من القول مخفوضا و ما رفعا

ففک عن مائه منهم اسارهم و أصبحوا کلهم من غله خلعا

بهم تقرب یوم الفصح ضاحیه یرجو الإله بما اسدی و ما صنعا

فلا یرون بذاکم نعمه سبقت ان قال قائلها حقا بها وسعا

یصف بنی تمیم بالکفر لنعمته. قال: فلما حضرت وهرز الوفاة-و ذلک فی آخر ملک انوشروان- دعا بقوسه و نشابته، ثم قال: أجلسونی، فأجلسوه، فرمی و قال: انظروا حیث وقعت نشابتی فاجعلوا ناؤوسی هناک، فوقعت نشابته من وراء الدیر، و هی الکنیسه التی عند نعم، و هی تسمی الیوم مقبره وهرز، فلما بلغ کسری موت وهرز، بعث الی الیمن اسوارا یقال له وین، و کان جبارا مسرفا، فعزله هرمز بن کسری، و استعمل مکانه المروزان، فأقام

بالیمن حتی ولد له بها، و بلغ ولده ثم هلک کسری انوشروان، و کان ملکه ثمانیا و اربعین سنه .

ذکر ملک هرمز بن کسری انوشروان

ثم ملک هرمز بن کسری انوشروان، و کانت أمه ابنه خاقان الاکبر، فحدثت عن هشام بن محمد، قال: کان هرمز بن کسری هذا کثیر الأدب، ذا نیة فی الاحسان الی الضعفاء و المساکین، و الحمل علی الاشراف، فعادوه و ابغضوه، و کان فی نفسه علیهم مثل ذلک، و لما عقد التاج علی راسه، اجتمع الیه اشراف اهل مملکته، و اجتهدوا فی الدعاء له و الشکر لوالده، فوعدهم خیرا و کان متحریا للسیره فی رعیته بالعدل، شدیدا علی العظماء لاستطالتهم کانت علی الوضعاء، و بلغ من عدله انه کان یسیر الی ماه لیصیف، فامر فنودی فی مسیره ذلک فی جنده و سائر من کان فی عسکره ان یتحاموا مواضع الحروث و لا یضروا بأحد من الدهاقین فیها، و یضبطوا دوابهم عن الفساد فیها، و وکل بتعاهد ما یکون فی عسکره من ذلک و معاقبه من تعدی امره. و کان ابنه کسری فی عسکره، فعار مرکب من مراکبه و وقع فی محرثه من المحارث التی کانت علی طریقه فرتع فیها و افسد منها، فاخذ ذلک المرکب، و دفع الی الرجل الذی وکل هرمز بمعاقبه من افسد او دابته شیئا من المحارث و تغریمه فلم یقدر الرجل علی انفاذ امر هرمز فی کسری، و لا فی احد ممن کان معه فی حشمه، فرفع ما رای من افساد ذلک المرکب الی هرمز، فامر ان یجدع أذنیه، و یبتر ذنبه، و یغرم کسری، فخرج الرجل من عند هرمز لینفذ امره فی کسری و مرکبه ذلک، فدس له کسری رهطا من العظماء لیسالوه التغبیب فی امره، فلقوه و کلموه فی ذلک فلم یجب الیه، فسألوه ان یؤخر ما امر به هرمز فی المرکب حتی یکلموه فیأمر بالکف عنه، ففعل فلقی أولئک الرهط هرمز

و اعلموه ان بالمرکب الذی افسد ما افسد زعاره، و انه عار فوقع فی محرثه، فاخذ من ساعه وقع فیها، و سألوه ان یأمر بالکف عن جدعه و تبتیره لما فیها من سوء الطیرة علی کسری فلم یجبهم الی ما سألوا من ذلک، و امر بالمرکب فجدع أذناه، و بتر ذنبه، و غرم کسری مثل ما کان یغرم غیره فی هذا الحد، ثم ارتحل من معسکره و کان هرمز رکب ذات یوم فی أوان إیناع الکرم الی ساباط المدائن، و کان ممره علی بساتین و کروم، و ان رجلا ممن رکب معه من اساورته اطلع فی کرم فرای فیه حصرما، فأصاب منه عناقید و دفعها الی غلام کان معه، و قال له: اذهب بها الی المنزل و اطبخها بلحم و اتخذ منها مرقه فإنها نافعه فی هذا الابان فأتاه حافظ ذلک الکرم فلزمه و صرخ، فبلغ من اشفاق الرجل من عقوبة هرمز علی تناوله من ذلک الکرم ان دفع الی حافظ الکرم منطقه محلاه بذهب کانت علیه، عوضا له من الحصرم الذی رزا من کرمه، و افتدی نفسه بها، و رای ان قبض الحافظ إیاها منه و تخلیته عنه، منه من بها علیه، و معروف اسداه الیه و قیل ان هرمز کان مظفرا منصورا لا یمد یده الی شیء الا ناله، و کان مع ذلک أدیبا أریبا داهیا ردیء النیه، قد نزعه أخواله الاتراک، و کان مقصیا للاشراف، و انه قتل من العلماء و اهل البیوتات و الشرف ثلاثة عشر الف رجل و ستمائه رجل، و انه لم یکن له رای الا فی تالف السفله و استصلاحهم، و انه حبس ناسا کثیرا من العظماء و اسقطهم و حط مراتبهم و درجاتهم، و جهز الجنود و قصر بالاساوره ففسد علیه کثیر ممن کان حوله لما اراد الله من تغییر امرهم و تحویل ملکهم، و لکل شیء سبب و ان الهرابذه رفعوا الیه قصه یبغون فیها علی النصاری، فوقع فیها: انه کما لا قوام لسریر ملکنا بقائمتیه المقدمتین دون قائمتیه

المؤخرتین، فکذلک لأقوام لملکنا و لا ثبات له، مع استفسادنا من فی بلادنا من النصاری و اهل سائر الملل المخالفه لنا، فاقصروا عن البغی علی النصاری، و واظبوا علی اعمال البر لیری ذلک النصاری و غیرهم من اهل الملل و الأدیان، فیحمدوکم علیه، و تتوق انفسهم الی ملتکم و حدثت عن هشام بن محمد، قال: خرج علی هرمز الترک- و قال غیره: اقبل علیه شابه ملک الترک الأعظم- فی ثلاثمائة الف مقاتل، فی سنه احدی عشره من ملکه، حتی صار الی باذغیس و هراة و ان ملک الروم صار الی الضواحی فی ثمانین الف مقاتل قاصدا له، و ان ملک الخزر صار فی جمع عظیم الی الباب و الأبواب، فعاث و اخرب، و ان رجلین من العرب یقال لأحدهما: عباس الأحول، و الآخر: عمرو الأزرق، نزلا فی جمع عظیم من العرب بشاطئ الفرات، و شنوا الغارة علی اهل السواد، و اجترأ اعداؤه علیه و غزوا بلاده، و بلغ من اکتنافهم إیاها انها سمیت منخلا کثیر السمام و قیل: قد اکتنف بلاد الفرس الأعداء من کل وجه کاکتناف الوتر سیتی القوس و ارسل شابه ملک الترک الی هرمز و عظماء الفرس یؤذنهم باقباله فی جنوده، و یقول: رموا قناطر انهار و اودیه اجتاز علیها الی بلادکم، و اعقدوا القناطر علی کل نهر من تلک الانهار لا قنطره له، و افعلوا ذلک فی الانهار و الأودیة التی علیها مسلکی من بلادکم الی بلاد الروم، لإجماعی بالمسیر إلیها من بلادکم فاستفظع هرمز ما ورد علیه من ذلک، و شاور فیه، فاجمع له علی القصد لملک الترک، فوجه الیه رجلا من اهل الری یقال له بهرام بن بهرام جشنس-و یعرف بجوبین- فی اثنی عشر الف رجل، اختاره بهرام علی عینیه من الکهول دون الشباب و یقال: ان هرمز عرض ذلک الوقت من کان بحضرته من الدیوانیه، فکانت عدتهم سبعین الف مقاتل، فمضی بهرام بمن ضم الیه مغذا حتی جاز هراة و باذغیس، و لم یشعر شابه ببهرام حتی نزل بالقرب منه معسکرا، فجرت

بینهما رسائل و حروب، و قتل بهرام شابه برمیه رماه إیاها و قیل: ان الرمی فی ملک العجم کان لثلاثة نفر، منها رمیه ارششیاطین بین منوشهر، و أفراسیاب، و منها رمیه سوخرا فی الترک، و منها رمیه بهرام هذه و استباح عسکره و اقام بموضعه، فوافاه برموذه بن شابه، و کان یعدل بابیه، فحاربه فهزمه، و حصره فی بعض الحصون، ثم الح علیه حتی استسلم له، فوجهه الی هرمز أسیرا، و غنم مما کان فی الحصن و کانت کنوزا عظیمه. و یقال انه حمل الی هرمز من الأموال و الجوهر و الانیه و السلاح و سائر الأمتعة مما غنمه وقر مائتی الف و خمسین الف بعیر، فشکر هرمز لبهرام ما کان منه بسبب الغنائم التی صارت الیه، و خاف بهرام سطوه هرمز، و خاف مثل ذلک من کان معه من الجنود، فخلعوا هرمز و أقبلوا نحو المدائن، و أظهروا الامتعاض مما کان من هرمز، و ان ابنه ابرویز اصلح للملک منه و ساعدهم علی ذلک بعض من کان بحضره هرمز، فهرب ابرویز بهذا السبب الی آذربیجان خوفا من هرمز، فاجتمع الیه هناک عده من المرازبه و الاصبهبذین، فأعطوه بیعتهم، و وثب العظماء و الاشراف بالمدائن، و فیهم بندی و بسطام خالا ابرویز، فخلعوا هرمز و سملوا عینیه و ترکوه تحرجا من قتله. و بلغ الخبر ابرویز، فاقبل بمن شایعه من آذربیجان الی دار الملک مسابقا لبهرام، فلما صار إلیها استولی علی الملک و تحرز من بهرام، و التقی هو و هو علی شاطئ النهروان، فجرت بینهما مناظره و مواقفه، و دعا ابرویز بهرام الی ان یؤمنه و یرفع مرتبته و یسنی ولایته، فلم یقبل ذلک، و جرت بینهما حروب اضطرت ابرویز الی الهرب الی الروم مستغیثا بملکها بعد حرب

شدیده و بیات کان من بعضهم لبعض و قیل انه کان مع بهرام جماعه من الأشداء، و کان فیهم ثلاثة نفر من وجوه الاتراک لا یعدل بهم فی فروسیتهم و شدتهم من الاتراک احد، قد جعلوا لبهرام قتل ابرویز فلما کان الغد من لیله البیات وقف ابرویز و دعا الناس الی حرب بهرام فتثاقلوا علیه، قصده النفر الثلاثة من الاتراک، فخرج الیهم ابرویز فقتلهم بیده واحدا واحدا، ثم انصرف من المعرکة و قد احس من اصحابه بالفتور و التغیر، فصار الی ابیه بطیسبون حتی دخل علیه، و اعلمه ما قد تبینه من اصحابه و شاوره، فاشار علیه بالمصیر الی موریق ملک الروم لیستنجده، فاحرز حرمه فی موضع امن علیهم بهرام، و مضی فی عده یسیره، منهم بندی و بسطام و کردی أخو بهرام جوبین حتی صار الی أنطاکیة، و کاتب موریق فقبله، و زوجه ابنه له کانت عزیزه علیه، یقال لها: مریم و کان جمیع مده ملک هرمز بن کسری فی قول بعضهم، احدی عشره سنه و تسعه اشهر و عشره ایام و اما هشام بن محمد فانه قال: کان ملکه اثنتی عشره سنه .

ذکر ملک کسری ابرویز بن هرمز

ثم ملک کسری ابرویز بن هرمز بن کسری انوشروان، و کان من أشد ملوکهم بطشا، و انفذهم رایا، و ابعدهم غورا، و بلغ-فیما ذکر-من الباس و النجده و النصر و الظفر و جمع الأموال و الکنوز و مساعده القدر و مساعفه الدهر ایاه ما لم یتهیأ لملک اکثر منه، و لذلک سمی ابرویز، و تفسیره بالعربیة: المظفر و ذکر انه لما استوحش من ابیه هرمز- لما کان من احتیال بهرام جوبین فی ذلک، حتی أوهم هرمز انه علی ان یقوم بالملک لنفسه دونه-سار الی آذربیجان مکتتما، ثم اظهر امره بعد ذلک، فلما صار فی الناحیة اجتمعت الیه جماعه ممن کان هناک من الاصبهبذین و غیرهم، فأعطوه بیعتهم علی نصرته، فلم یحدث فی الأمر شیئا و قیل انه لما قتل آذین جشنس الموجه لمحاربه بهرام جوبین، انفض

الجمع الذی کان معه حتی وافوا المدائن، و اتبعهم جوبین، فاضطرب امر هرمز، و کتبت اخت آذین جشنس الی ابرویز- و کانت تربه-نخبره بضعف هرمز للحادث فی آذین جشنس، و ان العظماء قد اجمعوا علی خلعه، و اعلمته ان جوبین ان سبقه الی المدائن قبل موافاته احتوی علیها. فلما ورد الکتاب علی ابرویز، جمع من امکنه من أرمینیة و آذربیجان، و صار بهم الی المدائن، و اجتمع الیه الوجوه و الاشراف مسرورین بموافاته، فتتوج بتاج الملک، و جلس علی سریره، و قال: ان من ملتنا ایثار البر، و من رأینا العمل بالخیر، و ان جدنا کسری بن قباذ کان لکم بمنزله الوالد، و ان هرمز أبانا کان لکم قاضیا عادلا، فعلیکم بلزوم السمع و الطاعة. فلما کان فی الیوم الثالث، اتی أباه فسجد له، و قال: عمرک الله ایها الملک! انک تعلم انی بریء مما اتی إلیک المنافقون، و انی انما تواریت و لحقت باذربیجان خوفا من اقدامک علی القتل فصدقه هرمز و قال له: ان لی إلیک یا بنی حاجتین، فاسعفنی بهما، إحداهما: ان تنتقم لی ممن عاون علی خلعی و السمل لعینی، و لا تأخذک فیهم رافه، و الاخری: ان تؤنسنی کل یوم بثلاثة نفر لهم اصاله رای، و تاذن لهم فی الدخول علی فتواضع له ابرویز و قال: عمرک الله ایها الملک، ان المارق بهرام قد أظلنا و معه الشجاعة و النجده، و لسنا نقدر ان نمد یدا الی من آتی إلیک ما آتی، فان ادالنی الله علی المنافق، فانا خلیفتک و طوع یدک. و بلغ بهرام قدوم کسری و تملیک الناس ایاه، فاقبل بجنده حثیثا نحو المدائن، و اذکی ابرویز العیون علیه، فلما قرب منه رای ابرویز ان الترفق به اصلح، فتسلح و امر بندویه و بسطام و ناسا کان یثق بهم من العظماء و الف رجل من جنده، فتزینوا و تسلحوا، و خرج بهم ابرویز من قصره نحو بهرام، و الناس یدعون له، و قد احتوشه بندویه و بسطام

و غیرهما من الوجوه حتی وقف علی شاطئ النهروان، فلما عرف بهرام مکانه، رکب برذونا له ابلق کان معجبا به، و اقبل حاسرا و معه ایزدجشنس و ثلاثة نفر من قرابه ملک الترک کانوا جعلوا لبهرام علی انفسهم ان یأتوه بابرویز أسیرا، و اعطاهم بهرام علی ذلک اموالا عظیمه و لما رای بهرام بزه کسری و زینته و التاج، یسایره معه درفش کابیان علمهم الأعظم منشورا، و ابصر بندویه و بسطام و سائر العظماء و حسن تسلحهم و فراهة دوابهم، اکتاب لذلک، و قال لمن معه: الا ترون ابن الفاعله قد الحم و اشحم، و تحول من الحداثة الی الحنکه، و استوت لحیته و کمل شبابه، و عظم بدنه! فبینا هو یتکلم بهذا و قد وقف غلی شاطئ النهروان. إذ قال کسری لبعض من کان واقفا: ای هؤلاء بهرام؟ فقال أخ لبهرام یسمی کردی لم یزل مطیعا لأبرویز مؤثرا له: عمرک الله! صاحب البرذون الأبلق فبدا کسری فقال: انک یا بهرام رکن لمملکتنا و سناد لرعیتنا، و قد حسن بلاؤک عندنا، و قد رأینا ان نختار لک یوما صالحا لنولیک فیه اصبهبذه بلاد الفرس جمیعا، فقال له بهرام- و ازداد من کسری قربا-: لکنی اختار لک یوما اصلبک فیه فامتلأ کسری حزنا من غیر ان یبدو فی وجهه من ذلک شیء، و امتد بینهما الکلام، فقال بهرام لأبرویز: یا بن الزانیة المربی فی خیام الأکراد! هذا و مثله، و لم یقبل شیئا مما عرضه علیه، و جری ذکر ایرش جد بهرام، فقرعه ابرویز بطاعة ایرش کانت لمنوشهر جده و تفرقا و کل واحد منهما علی غایة الوحشة لصاحبه. و کانت لبهرام اخت یقال لها کردیه، من اتم النساء و أکملهن، و کان تزوجها، فعاتبت بهرام علی سوء ملافظته کانت لکسری، و ارادته علی الدخول فی طاعته، فلم یقبل ذلک، و کانت بین کسری و بهرام مبایته، فیقال انه لما کان من غد اللیلة التی کان البیات فیها، ابرز کسری نفسه، فلما رآه الاتراک الثلاثة قصدوه، فقتلهم بیده ابرویز، و حرض الناس

علی القتال فتبین فشلا، فاجمع ابرویز علی اتیان بعض الملوک للاستجاشه به، فصار الی ابیه و شاوره، فرای له المصیر الی ملک الروم، فاحرز نساءه و شخص فی عده یسیره، فیهم بندویه و بسطام و کردی أخو بهرام، فلما خرجوا من المدائن خاف القوم من بهرام ان یرد هرمز الی الملک و یکتب الی ملک الروم عنه فی ردهم فیتلفوا، فاعلموا ابرویز ذلک، و استأذنوه فی اتلاف هرمز فلم یحر جوابا، فانصرف بندویه و بسطام و بعض من کان معهم الی هرمز حتی اتلفوه خنقا، ثم رجعوا الی کسری و قالوا: سر علی خیر طائر، فحثوا دوابهم و صاروا الی الفرات فقطعوه، و أخذوا طریق المفازة بدلالة رجل یقال له خرشیذان، و صاروا الی بعض الدیارات التی فی اطراف العمارة، فلما اوطنوا الی الراحة غشیتهم خیل بهرام، یراسها رجل یقال له بهرام بن سیاوش، فلما نذروا بهم انبه بندویه ابرویز من نومه و قال له: احتل لنفسک، فان القوم قد اطلوک، قال کسری: ما عندی حیله، فاعلمه بندویه انه یبذل نفسه دونه، و ساله ان یدفع الیه بزته و یخرج و من معه من الدیر، ففعلوا ذلک، و بادروا القوم حتی تواروا بالجبل، فلما وافی بهرام بن سیاوش، اطلع علیه من فوق الدیر بندویه و علیه بزه ابرویز، فوهمه بذلک انه ابرویز، و ساله ان ینظره الی غده لیصیر فی یده سلما، فامسک عنه، ثم ظهر بعد ذلک علی حیلته، فانصرف به الی جوبین، فحبسه فی یدی بهرام بن سیاوش. و یقال ان بهرام دخل دور الملک بالمدائن، و قعد علی سریره، و اجتمع الیه الوجوه و العظماء فخطبهم و وقع فی ابرویز، و ذمه، و دار بینه و بین الوجوه مناظرات و کلام کان کلهم منصرفا عنه، الا ان بهرام جلس علی سریر الملک و تتوج و انقاد له الناس خوفا-و یقال ان بهرام بن سیاوش واطا بندویه علی الفتک بجوبین، و ان جوبین ظهر علی ذلک فقتله، و افلت بندویه فلحق باذربیجان، و سار ابرویز حتی اتی أنطاکیة، و کاتب موریق ملک الروم

منها، و ارسل الیه بجماعه ممن کان معه و ساله نصرته، فأجابه الی ذلک، و قادته الأمور الی ان زوجه مریم ابنته و حملها الیه، و بعث الیه بثیاذوس أخیه و معه ستون الف مقاتل، علیهم رجل یقال له سرجس، یتولی تدبیر امرهم، و رجل آخر کانت قوته تعدل بقوة الف رجل، و اشترط علیه حیاطته، و الا یسأله الاتاوه التی کان آباؤه یسألونها ملوک الروم فلما ورد القوم علی ابرویز اغتبط، و اراحهم بعد موافاتهم خمسه ایام، ثم عرضهم و عرف علیهم العرفاء، و فی القوم ثیاذوس و سرجس و الکمی الذی یعدل بألف رجل، و سار بهم حتی صار الی آذربیجان، و نزل صحراء تدعی الدنق، فوافاه هناک بندویه و رجل من اصبهبذی الناحیة یقال له موسیل فی اربعین الف مقاتل، و انقض الناس من فارس و أصبهان و خراسان الی ابرویز، و انتهی الی بهرام مکانه بصحراء الدنق، فشخص نحوه من المدائن، فجرت بینهما حرب شدیده قتل فیها الکمی الرومی و یقال ان ابرویز حارب بهرام منفردا من العسکر باربعه عشر رجلا-منهم کردی أخو بهرام، و بندویه و بسطام، و سابور بن افریان بن فرخزاد، و فرخهرمز- حربا شدیدا وصل فیها بعضهم الی بعض و المجوس تزعم ان ابرویز صار الی مضیق و اتبعه بهرام، فلما ظن انه قد تمکن منه، رفعه الی الجبل شیء لا یوقف علیه و ذکر ان المنجمین اجمعت ان ابرویز یملک ثمانیا و اربعین سنه و قد کان ابرویز بارز بهرام فاختطف رمحه من یده و ضرب به راسه حتی تقصف، فاضطرب علی بهرام امره و وجل، و علم انه لا حیله له فی ابرویز فانحاز نحو خراسان، ثم صار الی الترک، و صار ابرویز الی المدائن بعد ان فرق فی جنود الروم عشرین الف الف و صرفهم الی موریق و یقال ان ابرویز کتب للنصاری کتابا اطلق لهم فیه عماره بیعهم و ان یدخل فی ملتهم من أحب الدخول فیها من غیر المجوس، و احتج فی ذلک ان انوشروان کان

هادن قیصر فی الاتاوه التی أخذها منه علی استصلاح من فی بلده من اهل بلده، و اتخاذ بیوت النیران هنالک و ان قیصر اشترط مثل ذلک فی النصاری، و لبث بهرام فی الترک مکرما عند الملک، حتی احتال له ابرویز بتوجیه رجل یقال له هرمز، وجهه الی الترک بجوهر نفیس و غیره حتی احتال لخاتون امراه الملک و لاطفها بذلک الجوهر و غیره، حتی دست لبهرام من قتله. فیقال ان خاقان اغتم لقتله و ارسل الی کردیه اخته و امراته یعلمها بلوغ الحادث ببهرام منه، و یسألها ان تزوج نفسها نطرا أخاه، و طلق خاتون بهذا السبب، فیقال ان کردیه اجابت خاقان جوابا لینا و صرفت نطرا، و انها ضمت إلیها من کان مع أخیها من المقاتله و خرجت بهم من بلاد الترک الی حدود مملکه فارس، و ان نطرا الترکی اتبعها فی اثنی عشر الف مقاتل، و ان کردیه قتلت نطرا بیدها و مضت لوجهها، و کتبت الی أخیها کردی فاخذ لها أمانا من ابرویز فلما قدمت علیه تزوجها ابرویز و اغتبط بها و شکر لها ما کان من عتابها لبهرام، و اقبل ابرویز علی بر موریق و الطافه. و ان الروم خلعوا-بعد ان ملک کسری اربع عشره سنه- موریق و قتلوه و أبادوا ورثته-خلا ابن له هرب الی کسری- و ملکوا علیهم رجلا یقال له قوفا. فلما بلغ کسری نکث الروم عهد موریق و قتلهم ایاه، امتعض من ذلک و انف منه، و أخذته الحفیظة، فاوی ابن موریق اللاجئ الیه، و توجه و ملکه علی الروم، و وجه معه ثلاثة نفر من قواده فی جنود کثیفه. اما احدهم فکان یقال له رمیوزان، وجهه الی بلاد الشام فدوخها حتی انتهی الی ارض فلسطین، و ورد مدینه بیت المقدس فاخذ اسقفها و من کان فیها من القسیسین و سائر النصاری بخشبه الصلیب، و کانت وضعت فی تابوت من ذهب، و طمر فی بستان و زرع فوقه مبقله، و الح علیهم حتی دلوه علی موضعها، فاحتفر عنها بیده و استخرجها، و بعث بها الی کسری فی اربع و عشرین من ملکه

و اما القائد الآخر-و کان یقال له شاهین، و کان فاذوسبان المغرب- فانه سار حتی احتوی علی مصر و الإسکندریة و بلاد نوبه، و بعث الی کسری بمفاتیح مدینه اسکندریه فی سنه ثمان و عشرین من ملکه و اما القائد الثالث فکان یقال له فرهان، و تدعی مرتبته شهربراز و انه قصد القسطنطینیة حتی اناخ علی ضفة الخلیج القریب منها، و خیم هنالک، فأمره کسری فخرب بلاد الروم غضبا مما انتهکوا من موریق، و انتقاما له منهم، و لم یخضع لابن موریق من الروم احد و لم یمنحه الطاعة، غیر انهم قتلوا قوفا الملک الذی کانوا ملکوه علیهم لما ظهر لهم من فجوره و جراته علی الله و سوء تدبیره، و ملکوا علیهم رجلا یقال له هرقل. فلما رای هرقل عظیم ما فیه بلاد الروم من تخریب جنود فارس إیاها و قتلها مقاتلتهم و سبیهم ذراریهم و استباحتهم أموالهم و انتهاکهم ما بحضرتهم، بکی الی الله و تضرع الیه و ساله ان ینقذه و اهل مملکته من جنود فارس، فرای فی منامه رجلا ضخم الجثة رفیع المجلس، علیه بزه، قائما فی ناحیه عنه، فدخل علیهما داخل، فالقی ذلک الرجل عن مجلسه، و قال لهرقل: انی قد اسلمته فی یدک فلم یقصص رؤیاه تلک فی یقظته علی احد، و رای اللیلة الثانیه فی منامه ان الرجل الذی رآه فی حلمه جالس فی مجلس رفیع، و ان الرجل الداخل علیهما أتاه و بیده سلسله طویله، فألقاها فی عنق صاحب المجلس و امکنه منه، و قال له: هانذا قد دفعت إلیک کسری برمته، فاغزه فان الظفر لک، و انک مدال علیه و نائل امنیتک فی غزاتک فلما تتابعت علیه هذه الأحلام، قصها علی عظماء الروم و ذوی الرأی منهم. فاخبروه انه مدال علیه، و أشاروا علیه ان یغزوه، فاستعد هرقل و استخلف ابنا له علی مدینه قسطنطینیه، و أخذ غیر الطریق الذی فیه شهربراز، و سار حتی اوغل فی بلاد أرمینیة، و نزل نصیبین بعد سنه، و کان

شاهین- فاذوسبان المغرب- بباب کسری حین ورد هرقل نصیبین لموجده کانت من کسری علیه، و عزله ایاه عن ذلک الثغر، و کان شهربراز مرابطا للموضع الذی کان فیه لتقدم کسری کان الیه فی الجثوم فیه، و ترک البراح منه، فبلغ کسری خبر تساقط هرقل فی جنوده الی نصیبین، فوجه لمحاربه هرقل رجلا من قواده یقال له: راهزار، فی اثنی عشر الف مقاتل، و امره ان یقیم بنینوی من مدینه الموصل علی شاطئ دجلة، و یمنع الروم ان یجوزوها-و کان کسری حین بلغه خبر هرقل مقیما بدسکره الملک- فنفذ راهزار لامر کسری، و عسکر حیث امره، فقطع هرقل دجلة فی موضع آخر الی الناحیة التی کان فیها جند فارس، فاذکی راهزار العیون علیه، فانصرفوا الیه و اخبروه انه فی سبعین الف مقاتل، و ایقن راهزار انه و من معه من الجنود عاجزون عن مناهضه سبعین الف مقاتل، فکتب الی کسری غیر مره دهم هرقل ایاه بمن لا طاقه له و لمن معه بهم، لکثرتهم و حسن عدتهم، کل ذلک یجیبه کسری فی کتابه، انه ان عجز عن أولئک الروم فلن یعجز عن استقتالهم و بذل دمائهم فی طاعته فلما تتابعت علی راهزار جوابات کتبه الی کسری بذلک، عبی جنده و ناهض الروم، فقتلت الروم راهزار و سته آلاف رجل، و انهزم بقیتهم و هربوا علی وجوههم، و بلغ کسری قتل الروم راهزار و ما نال هرقل من الظفر، فهده ذلک و انحاز من دسکرة الملک الی المدائن، و تحصن فیها لعجزه کان عن محاربه هرقل. و سار هرقل حتی کان قریبا من المدائن، فلما تساقط الی کسری خبره و استعد لقتاله، انصرف الی ارض الروم و کتب کسری الی قواد الجند الذین انهزموا یأمرهم ان یدلوه علی کل رجل منهم و من اصحابهم، ممن فشل فی تلک الحرب و لم یرابط مرکزه فیها، فیأمر ان یعاقب بقدر ما استوجب، فاحرجهم بهذا الکتاب الی الخلاف علیه، و طلب الحیل لنجاه انفسهم منه، و کتب الی شهربراز یأمره بالقدوم علیه و یستعجله فی ذلک، و یصف ما کان من امر الروم فی عمله

و قد قیل: ان قول الله: « الم غُلِبَتِ اَلرُّومُ فِی أَدْنَی اَلْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلّٰهِ اَلْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ اَلْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اَللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ. وَعْدَ اَللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اَللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ » ، انما نزل فی امر ابرویز ملک فارس و ملک الروم هرقل، و ما کان بینهما مما قد ذکرت من هذه الاخبار. ذکر من قال ذلک: حدثنی القاسم بن الحسن، قال: حدثنی الحسین، قال: حدثنی حجاج، عن ابی بکر بن عبد الله، عن عکرمه: ان الروم و فارس اقتتلوا فی ادنی الارض قال: و ادنی الارض یومئذ اذرعات، بها التقوا فهزمت الروم، فبلغ ذلک النبی ص و اصحابه و هم بمکة، فشق ذلک علیهم-و کان النبی ص یکره ان یظهر الأمیون من المجوس علی اهل الکتاب من الروم- و فرح الکفار بمکة و شمتوا، فلقوا اصحاب النبی ص، فقالوا: انکم اهل کتاب و النصاری اهل کتاب و نحن امیون، و قد ظهر إخواننا من اهل فارس علی إخوانکم من اهل الکتاب، و انکم ان قاتلتمونا لنظهرن علیکم، فانزل الله: « الم غُلِبَتِ اَلرُّومُ » - الی- « وَ هُمْ عَنِ اَلْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ » ، فخرج ابو بکر الصدیق الی الکفار فقال: ا فرحتم بظهور إخوانکم علی إخواننا! فلا تفرحوا و لا یقرن الله اعینکم، فو الله لیظهرن الروم علی فارس، أخبرنا بذلک نبینا فقام الیه ابی بن خلف الجمحی، فقال: کذبت یا أبا فصیل! فقال له ابو بکر: أنت اکذب یا عدو الله! فقال: اناحبک! عشر قلائص منی، و عشر قلائص منک،

فان ظهرت الروم علی فارس غرمت، و ان ظهرت فارس غرمت الی ثلاث سنین، ثم جاء ابو بکر الی النبی ص، فاخبره، [ فقال: ما هکذا ذکرت، انما البضع ما بین الثلاث الی التسع، فزایده فی الخطر و ماده فی الأجل ] فخرج ابو بکر فلقی أبیا فقال: لعلک ندمت، قال: لا، تعال ازایدک فی الخطر و امادک فی الأجل، فاجعلها مائه قلوص الی تسع سنین، قال: قد فعلت. حدثنا القاسم، قال: حدثنا الحسین، قال: حدثنا حجاج، عن ابی بکر، عن عکرمه، قال: کانت فی فارس امراه لا تلد الا الملوک الابطال، فدعاها کسری، فقال: انی ارید ان ابعث الی الروم جیشا و استعمل علیهم رجلا من بنیک، فاشیری علی أیهم استعمل، قالت: هذا فلان و هو اروغ من ثعلب، و احذر من صقر، و هذا فرخان و هو انفذ من سنان، و هذا شهربراز و هو احلم من کذا، فاستعمل أیهم شئت، قال: فانی قد استعملت الحلیم، فاستعمل شهربراز، فسار الی الروم باهل فارس و ظهر علیهم، فقتلهم و خرب مدائنهم، و قطع زیتونهم. قال ابو بکر: فحدثت هذا الحدیث عطاء الخراسانی فقال: اما رایت بلاد الشام؟ قلت: لا، قال: اما انک لو أتیتها لرأیت المدائن التی خربت و الزیتون الذی قطع، فأتیت الشام بعد ذلک فرایته. قال عطاء الخراسانی: حدثنی یحیی بن یعمر، ان قیصر بعث رجلا یدعی قطمه بجیش من الروم، و بعث کسری بشهربراز، فالتقیا باذرعات و بصری- و هی ادنی الشام إلیکم-فلقیت فارس الروم فغلبتهم فارس، ففرح بذلک کفار قریش و کرهه المسلمون، فانزل الله: « الم غُلِبَتِ اَلرُّومُ » الآیات ثم ذکر مثل حدیث عکرمه، و زاد: فلم یبرح شهربراز یطؤهم و یخرب مدائنهم حتی بلغ الخلیج، ثم مات کسری فبلغهم موته، فانهزم

شهربراز و اصحابه، و ادیلت علیهم الروم عند ذلک فاتبعوهم یقتلونهم. قال: و قال عکرمه فی حدیثه: لما ظهرت فارس علی الروم، جلس فرخان یشرب، فقال لأصحابه: لقد رایت کأنی جالس علی سریر کسری، فبلغت کسری، فکتب الی شهربراز: إذا أتاک کتابی فابعث الی برأس فرخان فکتب الیه: ایها الملک، انک لن تجد مثل فرخان، ان له نکایة و صوتا فی العدو فلا تفعل فکتب الیه: ان فی رجال فارس خلفا منه، فعجل علی برأسه فراجعه، فغضب کسری فلم یجبه، و بعث بریدا الی اهل فارس: انی قد نزعت عنکم شهربراز، و استعملت علیکم فرخان. ثم دفع الی البرید صحیفه صغیره، و قال: إذا ولی فرخان الملک و انقاد له اخوه، فأعطه هذه الصحیفة فلما قرأ شهربراز الکتاب، قال: سمعا و طاعه، و نزل عن سریره و جلس فرخان، و دفع الصحیفة الیه فقال: ائتونی بشهربراز، فقدمه لیضرب عنقه، فقال: لا تعجل حتی اکتب وصیتی، قال: نعم، فدعا بالسفط فاعطاه ثلاث صحائف، و قال: کل هذا راجعت فیک کسری، و أنت اردت ان تقتلنی بکتاب واحد! فرد الملک الی أخیه، و کتب شهربراز الی قیصر ملک الروم: ان لی إلیک حاجه لا تحملها البرد و لا تبلغها الصحف، فالقنی، و لا تلقنی الا فی خمسین رومیا، فانی القاک فی خمسین فارسیا، فاقبل قیصر فی خمسمائة الف رومی، و جعل یضع العیون بین یدیه فی الطریق، و خاف ان یکون قد مکر به، حتی أتاه عیونه، انه لیس معه الا خمسون رجلا، ثم بسط لهما و التقیا فی قبة دیباج ضربت لهما، مع کل واحد منهما سکین، فدعوا ترجمانا بینهما، فقال شهربراز: ان الذین خربوا مدائنک انا و أخی بکیدنا و شجاعتنا، و ان کسری حسدنا فاراد ان اقتل أخی، فأبیت، ثم 3 امر أخی ان یقتلنی، فقد خلعناه جمیعا فنحن نقاتله معک قال: قد أصبتما، ثم اشار أحدهما الی صاحبه ان السر بین اثنین، فإذا جاوز اثنین فشا، قال: اجل، فقتلا الترجمان جمیعا بسکینهما، فأهلک الله کسری، و جاء الخبر

الی رسول الله ص یوم الحدیبیة، ففرح و من معه. و حدثت عن هشام بن محمد، انه قال: فی سنه عشرین من ملک کسری ابرویز، بعث الله محمدا ص، فأقام بمکة ثلاث عشره سنه، و هاجر فی سنه ثلاث و ثلاثین من ملکه الی المدینة

ذکر الخبر عن الأسباب التی حدثت عند اراده الله

ازاله ملک فارس عن اهل فارس

و وطاتها العرب بما اکرمهم به بنبیه محمد ص من النبوه و الخلافه و الملک و السلطان فی ایام کسری ابرویز. فمن ذلک ما روی عن وهب بن منبه، و هو ما حدثنا به ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، قال: کان من حدیث کسری کما حدثنی بعض اصحابی، عن وهب بن منبه، انه کان سکر دجلة العوراء، و انفق علیها من الأموال ما لا یدری ما هو، و کان طاق مجلسه قد بنی بنیانا لم یر مثله، و کان یعلق تاجه، فیجلس فیه إذا جلس للناس، و کان عنده ستون و ثلاثمائة رجل من الحزاه- و الحزاه العلماء- من بین کاهن و ساحر و منجم، قال: و کان فیهم رجل من العرب یقال له السائب، یعتاف اعتیاف العرب قلما یخطئ-بعث به الیه باذان من الیمن- فکان کسری إذا حزبه امر جمع کهانه و سحاره و منجمیه، فقال: انظروا فی هذا الأمر ما هو! فلما ان بعث الله نبیه محمدا ص، اصبح کسری ذات غداه و قد انقصمت طاق ملکه من وسطها من غیر ثقل، و انخرقت علیه دجلة العوراء، فلما رای ذلک حزنه، و قال: انقصمت طاق ملکی من وسطها من غیر ثقل، و انخرقت علی دجلة العوراء، شاه بشکست: یقول: الملک انکسر ثم دعا کهانه و سحاره و منجمیه، و دعا السائب معهم، فقال لهم: انقصمت طاق ملکی من غیر ثقل، و انخرقت علی دجلة العوراء، شاه بشکست انظروا فی هذا الأمر ما هو؟ فخرجوا من عنده فنظروا فی امره، فاخذ علیهم باقطار السماء، و اظلمت علیهم الارض، و تسکعوا فی علمهم، فلا

یمضی لساحر سحره، و لا لکاهن کهانته، و لا یستقیم لمنجم علم نجومه. و بات السائب فی لیله ظلماء علی ربوه من الارض یرمق برقا نشا من قبل الحجاز، ثم استطار حتی بلغ المشرق، فلما اصبح ذهب ینظر الی ما تحت قدمیه، فإذا روضه خضراء، فقال فیما یعتاف: لئن صدق ما اری، لیخرجن من الحجاز سلطان یبلغ المشرق، تخصب عنه الارض کأفضل ما اخصبت عن ملک کان قبله. فلما خلص الکهان و المنجمون بعضهم الی بعض، و رأوا ما قد أصابهم، و رای السائب ما رای، قال بعضهم لبعض: تعلمون و الله ما حیل بینکم و بین علمکم الا لامر جاء من السماء، و انه لنبی قد بعث-او هو مبعوث-یسلب هذا الملک و یکسره و لئن نعیتم لکسری ملکه لیقتلنکم، فأقیموا بینکم امرا تقولونه له تؤخرونه عنکم الی امر ما ساعه. فجاءوا کسری، فقالوا له: انا قد نظرنا فی هذا الأمر فوجدنا حسابک الذین وضعت علی حسابهم طاق ملکک، و سکرت دجلة العوراء وضعوه علی النحوس، فلما اختلف علیهما اللیل و النهار وقعت النحوس علی مواقعها، فزال کل ما وضع علیهما، و انا سنحسب لک حسابا تضع علیه بنیانک فلا یزول قال: فاحسبوا، فحسبوا له، ثم قالوا له: ابنه، فبنی فعمل فی دجلة ثمانیة اشهر و انفق فیها من الأموال ما لا یدری ما هو، حتی إذا فرغ منها قال لهم: اجلس علی سورها؟ قالوا: نعم، فامر بالبسط و الفرش و الریاحین فوضعت علیها، و امر بالمرازبه فجمعوا له، و اجتمع الیه اللعابون، ثم خرج حتی جلس علیها، فبینا هو هنالک انتسفت دجلة البنیان من تحته، فلم یستخرج الا باخر رمق

فلما اخرجوه، جمع کهانه و سحاره و منجمیه، فقتل منهم قریبا من مائه، و قال سمنتکم و ادنیتکم دون الناس، و اجریت علیکم ارزاقی، ثم تلعبون بی! فقالوا: ایها الملک، أخطأنا کما أخطأ من کان قبلنا، و لکنا سنحسب لک حسابا فتثبت حتی تضعها علی الوثاق من السعود قال: انظروا ما تقولون! قالوا: فانا نفعل، قال: فاحسبوا، فحسبوا له، ثم قالوا له: ابنه، فبنی و انفق من الأموال ما لا یدری ما هو، ثمانیة اشهر من ذی قبل ثم قالوا: قد فرغنا، قال: ا فاخرج فاقعد علیها؟ قالوا: نعم، فهاب الجلوس علیها، و رکب برذونا له، و خرج یسیر علیها، فبینا هو یسیر فوقها إذ انتسفته دجلة بالبنیان، فلم یدرک الا باخر رمق، فدعاهم فقال: و الله لآمرن علی آخرکم و لانزعن اکتافکم، و لأطرحنکم تحت أیدی الفیله او لتصدقنی ما هذا الأمر الذی تلفقون علی! قالوا: لا نکذبک ایها الملک، أمرتنا حین انخرقت علیک دجلة، و انقصمت علیک طاق مجلسک من غیر ثقل ان ننظر فی علمنا لم ذلک! فنظرنا، فاظلمت علینا الارض و أخذ علینا باقطار السماء، فتردد علینا علمنا فی أیدینا، فلا یستقیم لساحر سحره، و لا لکاهن کهانته، و لا لمنجم علم نجومه، فعرفنا ان هذا الأمر حدث من السماء، و انه قد بعث نبی او هو مبعوث، فلذلک حیل بیننا و بین علمنا، فخشینا ان نعینا لک ملکک ان تقتلنا، و کرهنا من الموت ما یکره الناس، فعللناک عن أنفسنا بما رایت قال: و یحکم! فهلا تکونون بینتم لی هذا فأری فیه رأیی! قالوا: منعنا من ذلک ما تخوفنا منک فترکهم و لها عن دجلة حین غلبته. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن الفضل ابن عیسی الرقاشی، عن الحسن البصری، [ ان اصحاب رسول الله ص قالوا: یا رسول الله، ما حجه الله علی کسری فیک! قال: بعث

الیه ملکا فاخرج یده من سور جدار بیته الذی هو فیه یتلألأ نورا، فلما رآها فزع، فقال: لم ترع یا کسری، ان الله قد بعث رسولا و انزل علیه کتابا فاتبعه تسلم دنیاک و آخرتک، قال: سانظر] . حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، عن عبد الله ابن ابی بکر، عن الزهری، عن ابی سلمه بن عبد الرحمن بن عوف، قال: بعث الله الی کسری ملکا و هو فی بیت ایوانه الذی لا یدخل علیه فیه، فلم یرعه الا به قائما علی راسه فی یده عصا، بالهاجره فی ساعته التی کان یقیل فیها، فقال: یا کسری ا تسلم او اکسر هذه العصا! فقال: بهل بهل، فانصرف عنه ثم دعا احراسه و حجابه فتغیظ علیهم، و قال: من ادخل هذا الرجل علی؟ فقالوا: ما دخل علیک احد و لا رأیناه، حتی إذا کان العام القابل أتاه فی الساعة التی أتاه فیها، فقال له کما قال له، ثم قال له: ا تسلم او اکسر هذه العصا؟ فقال: بهل بهل بهل، ثلاثا، فخرج عنه فدعا کسری حجابه و حراسه و بوابیه فتغیظ علیهم و قال لهم کما قال أول مره، فقالوا: ما رأینا أحدا دخل علیک حتی إذا کان فی العام الثالث أتاه فی الساعة التی جاءه فیها، فقال له کما قال: ا تسلم او اکسر هذه العصا؟ فقال: بهل بهل، قال: فکسر العصا، ثم خرج فلم یکن الا تهور ملکه، و انبعاث ابنه و الفرس حتی قتلوه. قال عبد الله بن ابی بکر: فقال الزهری: حدثت عمر بن عبد العزیز هذا الحدیث عن ابی سلمه بن عبد الرحمن فقال: ذکر لی ان الملک انما دخل علیه بقارورتین فی یدیه، ثم قال له: اسلم، فلم یفعل، فضرب إحداهما علی الاخری فرضضهما، ثم خرج فکان من امر هلاکه ما کان

حدثنی یحیی بن جعفر، قال: أخبرنا علی بن عاصم، قال: أخبرنا خالد الحذاء، قال: سمعت عبد الرحمن بن ابی بکره، یقول: بینما کسری ابن هرمز نائم لیله فی هذا الإیوان، ایوان المدائن، و الأساورة محدقون بقصره، إذ اقبل رجل یمشی معه عصا، حتی قام علی راسه، فقال: یا کسری ابن هرمز، انی رسول الله إلیک ان تسلم، قالها ثلاث مرات-و کسری مستلق ینظر الیه لا یجیبه، ثم انصرف عنه-قال: فأرسل کسری الی صاحب حرسه، فقال: أنت ادخلت علی هذا الرجل؟ قال: لم افعل و لم یدخل من قبلنا احد قال: فلما کان العام المقبل خاف کسری تلک اللیلة، فأرسل الیه ان احدق بقصری، و لا یدخل علی احد، قال: ففعل، فلما کان تلک الساعة إذا هو قائم علی راسه، و معه عصا، و هو یقول له: یا کسری بن هرمز، انی رسول الله إلیک ان تسلم، فاسلم خیر لک-قال: و کسری ینظر الیه لا یجیبه-فانصرف عنه، قال: فأرسل کسری الی صاحب الحرس: ا لم آمرک الا یدخل علی احد! قال: ایها الملک، انه و الله ما دخل علیک من قبلنا احد، فانظر من این دخل علیک؟ قال: فلما کان العام المقبل، فکانه خاف تلک اللیلة، فأرسل الی صاحب الحرس و الحرس: ان احدقوا بی اللیلة، و لا تدخل امراه و لا رجل، ففعلوا فلما کان تلک الساعة، إذا هو قائم علی راسه، و هو یقول: یا کسری بن هرمز، انی رسول الله إلیک ان تسلم، فاسلم خیر لک، قالها ثلاث مرات و کسری ینظر الیه لا یجیبه قال: یا کسری انک قد أبیت علی، و الله لیکسرنک الله کما اکسر عصای هذه، ثم کسرها و خرج، فأرسل کسری الی الحرس، فقال: ا لم آمرکم الا یدخل علی اللیلة احد، اهل و لا ولد! قالوا: ما دخل علیک من قبلنا احد!

قال: فلم یلبث ان وثب علیه ابنه فقتله .

ذکر خبر یوم ذی قار

و من ذلک ما کان من امر ربیعه و الجیش الذی کان انفذه الیهم کسری ابرویز لحربهم، فالتقوا بذی قار. [ و ذکر عن النبی ص انه لما بلغه ما کان من هزیمه ربیعه جیش کسری، قال: هذا أول یوم انتصف العرب من العجم، و بی نصروا] و هو یوم قراقر و یوم الحنو حنو ذی قار، و یوم حنو قراقر، و یوم الجبابات، و یوم ذی العجرم، و یوم الغذوان، و یوم البطحاء، بطحاء ذی قار، و کلهن حول ذی قار. فحدثت عن ابی عبیده معمر بن المثنی، قال: حدثنی ابو المختار فراس بن خندق-او خندقه- و عده من علماء العرب قد سماهم، ان الذی جر یوم ذی قار، قتل النعمان بن المنذر اللخمی عدی بن زید العبادی، و کان عدی من تراجمه ابرویز کسری بن هرمز. و کان سبب قتل النعمان بن المنذر عدی بن زید، ما ذکر لی عن هشام ابن محمد، قال: سمعت إسحاق بن الجصاص- و أخذته من کتاب حماد و قد ذکر ابی بعضه-قال: ولد زید بن حماد بن زید بن أیوب بن محروف بن عامر بن عصیه بن إمرئ القیس بن زید مناه بن تمیم ثلاثة: عدیا الشاعر، و کان جمیلا شاعرا خطیبا، و قد قرأ کتب العرب و الفرس، و عمارا- و هو ابی- و عمرا-و هو سمی- و لهم أخ من أمهم، یقال له عدی بن حنظله من طیّئ و کان عمار یکون عند کسری، فکان أحدهما یشتهی هلاک عدی بن زید، و کان الآخر یتدین فی نصرانیته، و کانوا اهل بیت یکونون مع الاکاسره لهم معهم اکل و ناحیه، یقطعونهم القطائع، و یجزلون صلاتهم

و کان المنذر بن المنذر لما ملک جعل ابنه النعمان فی حجر عدی، فهم الذین ارضعوه و ربوه، و کان للمنذر ابن آخر یقال له الأسود، أمه ماریة بنت الحارث بن جلهم من تیم الرباب، فارضعه، و رباه قوم من اهل الحیرة یقال لهم: بنو مرینا، ینسبون الی لخم، و کانوا اشرافا و کان للمنذر بن المنذر سوی هذین من الولد عشره، و کان یقال لولده کلهم الاشاهب، من جمالهم، فذلک قول الأعشی: و بنو المنذر الاشاهب بالحیرة یمشون غدوه بالسیوف

و کان النعمان احمر ابرش قصیرا، و کانت أمه یقال لها سلمی بنت وائل بن عطیة الصائغ من اهل فدک، و کانت أمه للحارث ابن حصن بن ضمضم بن عدی بن جناب من کلب، و کان قابوس بن المنذر الاکبر عم النعمان و اخوته، بعث الی کسری بن هرمز بعدی بن زید و اخوته، فکانوا فی کتابه یترجمون له، فلما مات المنذر بن المنذر و ترک ولده هؤلاء الثلاثة عشر، جعل علی امره کله ایاس بن قبیصة الطائی و ملکه علی الحیرة الی ان یری کسری رایه فکان علیه أشهرا، و کسری فی طلب رجل یملکه علی العرب ثم ان کسری بن هرمز دعا عدی بن زید، فقال له: من بقی من بنی المنذر؟ و ما هم؟ و هل فیهم خیر؟ فقال: بقیتهم فی ولد هذا المیت

المنذر بن المنذر، و هم رجال، فقال: ابعث الیهم، فکتب فیهم فقدموا علیه، فانزلهم علی عدی بن زید فکان عدی یفضل اخوه النعمان علیه فی النزل، و هو یریهم انه لا یرجوه و یخلو بهم رجلا رجلا، و یقول لهم: ان سألکم الملک: ا تکفونی العرب؟ فقولوا: نکفیکهم الا النعمان، و قال للنعمان: ان سالک الملک: عن اخوتک فقل له: ان عجزت عنهم، فانا عن غیرهم اعجز. و کان من بنی مرینا رجل یقال له عدی بن أوس بن مرینا، و کان ماردا شاعرا، و کان یقول للأسود بن المنذر: انک قد عرفت انی لک راج، و ان طلبتی و رغبتی إلیک ان تخالف عدی بن زید، فانه و الله لا ینصح لک ابدا فلم یلتفت الی قوله. فلما امر کسری عدی بن زید ان یدخلهم علیه، جعل یدخلهم علیه رجلا رجلا، فیکلمه، فکان یری رجالا قلما رای مثلهم، فإذا سألهم: هل تکفوننی ما کنتم تلون؟ قالوا: نکفیک العرب الا النعمان فلما دخل علیه النعمان رای رجلا دمیما فکلمه، و قال له: ا تستطیع ان تکفینی العرب؟ قال: نعم: قال، فکیف تصنع بإخوتک؟ قال: ان عجزت عنهم فانا عن غیرهم اعجز فملکه و کساه، و البسه تاجا قیمته ستون الف درهم، فیه اللؤلؤ و الذهب مفلما خرج-و قد ملک-قال عدی بن أوس بن مرینا للأسود: دونک فإنک قد خالفت الرأی ثم ان عدی بن زید صنع طعاما فی بیعه، ثم ارسل الی ابن مرینا ان ائتنی بمن احببت، فان لی حاجه، فأتاه فی ناس فتغدوا فی البیعه، و شربوا، فقال: عدی بن زید لعدی بن مرینا: یا عدی، ان أحق من عرف الحق ثم لم یلم علیه، من کان مثلک، انی قد عرفت ان صاحبک الأسود بن المنذر کان أحب إلیک ان یملک من صاحبی النعمان، فلا تلمنی علی شیء کنت علی مثله، و انا أحب الا تحقد علی شیئا لو قدرت

علیه رکبته، و انا أحب ان تعطینی من نفسک ما اعطیتک من نفسی، فان نصیبی من هذا الأمر لیس باوفر من نصیبک فقام عدی بن زید الی البیعه فحلف الا یهجوه و لا یبغیه غائله ابدا، و لا یزوی عنه خبرا ابدا فلما فرغ عدی بن زید قام عدی بن مرینا، فحلف علی مثل یمینه الا یزال یهجوه ابدا، و یبغیه الغوائل ما بقی و خرج النعمان حتی نزل منزله بالحیرة، فقال عدی بن مرینا لعدی بن زید: الا ابلغ عدیا عن عدی فلا تجزع و ان رثت قواکا

هیاکلنا تبز لغیر فقر لتحمد او یتم به غناکا

فان تظفر فلم تظفر حمیدا و ان تعطب فلا یبعد سواکا

ندمت ندامه الکسعی لما رات عیناک ما صنعت یداکا

و قال عدی بن مرینا للأسود: اما إذ لم تظفر فلا تعجز ان تطلب بثارک من هذا المعدی، الذی عمل بک ما عمل فقد کنت اخبرک ان معدا لا ینام مکرها امرتک ان تعصیه فخالفتنی قال: فما ترید؟ قال: ارید الا یأتیک فائده من مالک و أرضک الا عرضتها علی ففعل. و کان ابن مرینا کثیر المال و الضیعه، فلم یک فی الدهر یوم الا علی باب النعمان هدیه من ابن مرینا، فصار من اکرم الناس علیه، و کان لا یقضی فی ملکه شیئا الا بأمر عدی بن مرینا، و کان إذا ذکر عدی بن زید عنده احسن علیه الثناء، و ذکر فضله، و قال: انه لا یصلح المعدی الا ان

یکون فیه مکر و خدیعه فلما رای من یطیف بالنعمان منزله ابن مرینا عنده لزموه و تابعوه، فجعل یقول لمن یثق به من اصحابه: إذا رأیتمونی اذکر عدی ابن زید عند الملک بخیر فقولوا: انه لکما تقول، و لکنه لا یسلم علیه احد، و انه لیقول: ان الملک-یعنی النعمان- عامله، و انه ولاه ما ولاه، فلم یزالوا بذلک حتی اضغنوه علیه و کتبوا کتابا علی لسان عدی الی قهرمان لعدی ثم دسوا له، حتی أخذوا الکتاب، ثم اتی به النعمان فقراه، فاغضبه، فأرسل الی عدی بن زید: عزمت علیک الا زرتنی، فانی قد اشتقت الی رؤیتک! و هو عند کسری فاستأذن کسری، فاذن له، فلما أتاه لم ینظر الیه حتی حبس فی محبس لا یدخل علیه فیه احد، فجعل عدی بن زید یقول الشعر و هو فی السجن، فکان أول ما قال فی السجن من الشعر: لیت شعری عن الهمام و یأتیک بخبر الأنباء عطف السؤال

فقال اشعارا، و کان کلما قال عدی من الشعر، بلغ النعمان و سمعه ندم علی حبسه ایاه، فجعل یرسل الیه و یعده و یمنیه و یفرق ان یرسله فیبغیه الغوائل، فقال عدی: ارقت لمکفهر بات فیه بوارق یرتقین رءوس شیب

و قال أیضا: طال ذا اللیل علینا و اعتکر

. و قال أیضا: الا طال اللیالی و النهار

. و قال حین اعیاه ما یتضرع الی النعمان اشعارا، یذکره فیها الموت، و یخبره من هلک من الملوک قبله، فقال: ارواح مودع أم بکور

. و اشعارا کثیره. قال: و خرج النعمان یرید البحرین، فاقبل رجل من غسان، فأصاب فی الحیرة ما أحب و یقال: الذی اغار علی الحیرة فحرق فیها، جفنه بن النعمان الجفنی، فقال عدی: سما صقر فاشعل جانبیها و الهاک المروح و العزیب

فلما طال سجن عدی کتب الی أخیه ابی، و هو مع کسری بشعر فقال: ابلغ أبیا علی نایه و هل ینفع المرء ما قد علم!

بان اخاک شقیق الفؤاد، کنت به والها ما سلم

لدی ملک موثق بالحدید اما بحق و اما ظلم

فلا اعرفنک کدأب الغلام ما لم یجد عارما یعترم

فارضک أرضک ان تأتنا تنم نومه لیس فیها حلم

فکتب الیه اخوه: ان یکن خانک الزمان فلا عاجز باع و لا الف ضعیف

و یمین الإله لو ان جاواء طحونا تضیء فیها السیوف

ذات رز مجتابه غمره الموت صحیح سربالها مکفوف

کنت فی حمیها، لجئنک اسعی فاعلمن لو سمعت إذ تستضیف

او بمال سئلت دونک لم یمنع تلاد لحاجه او طریف

او بأرض اسطیع آتیک فیها لم یهلنی بعیدها او مخوف

فی الأعادی و أنت منی بعید عز هذا الزمان و التعریف

ان تفتنی و الله ألفا فجوعا لا یعقبک ما یصوب الخریف

فلعمری لئن جزعت علیه لجزوع علی الصدیق اسوف

و لعمری لئن ملکت عزائی لقلیل شرواک فیما اطوف

فزعموا ان أبیا لما قرأ کتاب عدی قام الی کسری فکلمه، فکتب و بعث

معه رجلا، و کتب خلیفه النعمان الیه: انه قد کتب إلیک فی امره فأتاه أعداء عدی من بنی بقیله من غسان، فقالوا: اقتله الساعة، فأبی علیهم و جاء الرجل، و قد تقدم أخو عدی الیه و رشاه، و امره ان یبدأ بعدی، فدخل علیه و هو محبوس بالصنین، فقال: ادخل علیه فانظر ما یأمرک به، فدخل الرسول علی عدی، فقال: انی قد جئت بإرسالک، فما عندک؟ قال: عندی الذی تحب، و وعده عده، و قال: لا تخرجن من عندی، و أعطنی الکتاب حتی ارسل به، فإنک و الله ان خرجت من عندی لاقتلن، فقال: لا استطیع الا ان آتی الملک بالکتاب، فادخله علیه، فانطلق مخبر حتی اتی النعمان، فقال: ان رسول کسری قد دخل علی عدی و هو ذاهب به، و ان فعل و الله لم یستبق منا أحدا، أنت و لا غیرک فبعث الیه النعمان اعداءه فغموه حتی مات، ثم دفنوه. و دخل الرسول علی النعمان بالکتاب، فقال: نعم و کرامة! و بعث الیه باربعه آلاف مثقال و جاریه، و قال له: إذا اصبحت فادخل علیه، فاخرجه أنت بنفسک فلما اصبح رکب، فدخل السجن، فقال له الحرس: انه قد مات منذ ایام، فلم نجترئ علی ان نخبر الملک للفرق منه، و قد علمنا کراهته لموته فرجع الی النعمان فقال: انی قد دخلت علیه و هو حی، و جئت الیوم فجحدنی السجان و بهتنی و ذکر له انه قد مات منذ ایام فقال له النعمان: یبعثک الملک الی فتدخل الیه قبلی! کذبت، و لکنک اردت الرشوة و الخبث. فتهدده ثم زاده جائزه و اکرمه، و استوثق منه الا یخبر کسری، الا انه قد مات قبل ان یقدم علیه. فرجع الرسول الی کسری، فقال: انه قد مات قبل ان ادخل علیه،

و ندم النعمان علی موت عدی، و اجترأ أعداء عدی علی النعمان، و هابهم النعمان هیبة شدیده، فخرج النعمان فی بعض صیده ذات یوم، فلقی ابنا لعدی، یقال له زید، فلما رآه عرف شبهه، فقال: من أنت؟ قال: انا زید بن عدی بن زید، فکلمه فإذا غلام ظریف، ففرح به فرحا شدیدا، و قربه و اعطاه، و اعتذر الیه من امر ابیه، و جهزه، ثم کتب الی کسری ان عدیا کان ممن اعین به الملک فی نصحه و لبه، فاصابه ما لا بد منه، و انقضت مدته، و انقطع اکله، و لم یصب به احد أشد من مصیبتی، و اما الملک فلم یکن لیفقد رجلا الا جعل الله له منه خلفا، لما عظم الله له من ملکه و شانه، و قد ادرک له ابن لیس دونه، و قد سرحته الی الملک، فان رای الملک ان یجعله مکان ابیه، فلیفعل. فلما قدم الغلام علی کسری جعله مکان ابیه، و صرف عمه الی عمل آخر، فکان هو الذی یلی ما کتب به الی ارض العرب، و خاصه الملک و کانت له من العرب وظیفه موظفه فی کل سنه: مهران اشقران و الکماة الرطبه فی حینها و الیابسه، و الاقط و الادم و سائر تجارات العرب، فکان زید بن عدی بن زید یلی ذلک، و کان هذا عمل عدی. فلما وقع عند الملک بهذا الموقع، ساله کسری عن النعمان، فاحسن علیه الثناء، فمکث سنوات بمنزله ابیه، و اعجب به کسری، و کان یکثر الدخول علیه، و کانت لملوک الأعاجم صفه من النساء مکتوبه عندهم، فکانوا یبعثون فی تلک الارضین بتلک الصفة، فإذا وجدت حملت الی الملک غیر انهم لم یکونوا یتناولون ارض العرب بشیء من ذلک، و لا یریدونه فبدا الملک فی طلب النساء فکتب بتلک الصفة ثم دخل علی کسری فکلمه فیما دخل فیه،

ثم قال: انی رایت الملک کتب فی نسوه یطلبن له، فقرات الصفة، و قد کنت بال المنذر عالما، و عند عبدک النعمان من بناته و بنات عمه و اهله اکثر من عشرین امراه علی هذه الصفة قال: فتکتب فیهن قال: ایها الملک، ان شر شیء فی العرب و فی النعمان خاصه انهم یتکرمون-زعموا فی انفسهم- عن العجم، فانا اکره ان یغیبهن، عمن تبعث الیه، او یعرض علیه غیرهن، و ان قدمت انا علیه لم یقدر ان یغیبهن، فابعثنی و ابعث معی رجلا من حرسک یفقه العربیة، حتی ابلغ ما تحبه فبعث معه رجلا جلیدا، فخرج به زید، فجعل یکرم ذلک الرجل و یلطفه حتی بلغ الحیرة. فلما دخل علیه اعظم الملک، و قال: انه قد احتاج الی نساء لأهله و ولده، و اراد کرامتک بصهره، فبعث إلیک فقال: و ما هؤلاء النسوة؟ فقال: هذه صفتهن قد جئنا بها و کانت الصفة ان المنذر الاکبر اهدی الی انوشروان جاریه، کان أصابها إذ اغار علی الحارث الاکبر الغسانی بن ابی شمر، فکتب الی انوشروان یصفها له، و قال: انی قد وجهت الی الملک جاریه معتدلة الخلق، نقیه اللون و الثغر، بیضاء، قمراء، و وطفاء، کحلاء دعجاء، حوراء، عیناء، قنواء، شماء، زجاء، برجاء، اسیله الخد، شهیه القد،

جثله الشعر، عظیمه الهامه، بعیده مهوی القرط، عیطاء، عریضه الصدر، کاعب الثدی، ضخمه مشاشه المنکب و العضد، حسنه المعصم، لطیفه الکف، سبطه البنان، لطیفه طی البطن، خمیصه الخصر، غرثی الوشاح، رداح القبل، رابیه الکفل، لفاء الفخذین، ریا الروادف، ضخمه المأکمتین، عظیمه الرکبه مفعمه الساق، مشبعه الخلخال، لطیفه الکعب و القدم، قطوف المشی، مکسال الضحی، بضه المتجرد، سموعا للسید، لیست بخنساء، و لا سعفاء، ذلیله الأنف، عزیزه النفر، لم تغذ فی بؤس، حییه رزینه، حلیمه رکینه، کریمه الخال، تقتصر بنسب أبیها دون فصیلتها، و بفصیلتها دون جماع قبیلتها، قد أحکمتها الأمور فی الأدب، فرأیها رای اهل الشرف، و عملها عمل اهل الحاجة،

صناع الکفین، قطیعه اللسان، رهوه الصوت، تزین البیت، و تشین العدو، ان أردتها اشتهت، و ان ترکتها انتهت، تحملق عیناها، و تحمر وجنتاها، و تذبذب شفتاها، و تبادرک الوثبة، و لا تجلس الا بأمرک إذا جلست/. فقبلها کسری، و امر باثبات هذه الصفة فی دواوینه، فلم یزالوا یتوارثونها حتی افضی ذلک الی کسری بن هرمز، فقرا علیه زید هذه الصفة، فشق علیه، فقال لزید- و الرسول یسمع: اما فی عین السواد و فارس ما تبلغون حاجتکم! فقال الرسول لزید: ما العین؟ قال: البقر، فقال زید للنعمان: انما اراد کرامتک، و لو علم ان هذا یشق علیک لم یکتب إلیک به. فانزلهما یومین، ثم کتب الی کسری: ان الذی طلب الملک لیس عندی، و قال لزید: اعذرنی عنده، فلما رجع الی کسری، قال زید للرسول الذی جاء معه: اصدق الملک الذی سمعت منه، فانی ساحدثه بحدیثک و لا اخالفک فیه فلما دخلا علی کسری، قال زید: هذا کتابه، فقراه علیه، فقال له کسری: فأین الذی کنت خبرتنی به؟ قال: قد کنت اخبرتک بضنهم بنسائهم علی غیرهم، و ان ذلک من شقائهم و اختیارهم الجوع و العری علی الشبع و الریاش، و اختیارهم السموم و الریاح علی طیب أرضک هذه، حتی انهم لیسمونها السجن، فسل هذا الرسول الذی کان معی عن الذی قال، فانی اکرم الملک عن الذی قال و رد علیه ان اقوله، فقال للرسول: و ما قال؟ قال: ایها الملک، اما فی بقر السواد و فارس ما یکفیه حتی یطلب ما عندنا!

فعرف الغضب فی وجهه، و وقع فی قلبه منه ما وقع، و لکنه قد قال: رب عبد قد اراد ما هو أشد من هذا، فیصیر امره الی التباب و شاع هذا الکلام، فبلغ النعمان، و سکت کسری علی ذلک أشهرا، و جعل النعمان یستعد و یتوقع، حتی أتاه کتابه: ان اقبل فان للملک إلیک حاجه، فانطلق حین أتاه کتابه فحمل سلاحه، و ما قوی علیه، ثم لحق بجبلی طیّئ و کانت فرعه ابنه سعد بن حارثة بن لام عنده، و قد ولدت له رجلا و امراه، و کانت أیضا عنده زینب ابنه أوس بن حارثة، فاراد النعمان طیئا علی ان یدخلوه بین الجبلین و یمنعوه، فأبوا ذلک علیه، و قالوا: لو لا صهرک لقاتلناک، فانه لا حاجه لنا فی معاداه کسری، و لا طاقه لنا به فاقبل یطوف علی قبائل العرب لیس احد من الناس یقبله، غیر ان بنی رواحه بن سعد من بنی عبس قالوا: ان شئت قاتلنا معک-لمنه کانت له عندهم فی امر مروان القرظ- فقال: لا أحب ان اهلککم، فانه لا طاقه لکم بکسری. فاقبل حتی نزل بذی قار فی بنی شیبان سرا، فلقی هانئ بن مسعود ابن عامر بن عمرو بن ابی ربیعه بن ذهل بن شیبان، و کان سیدا منیعا، و البیت یومئذ من ربیعه فی آل ذی الجدین، لقیس بن مسعود بن قیس بن خالد بن ذی الجدین و کان کسری قد اطعم قیس بن مسعود الأبله، فکره النعمان ان یدفع الیه اهله لذلک، و علم ان هانئا مانعه مما یمنع منه نفسه. و توجه النعمان الی کسری، فلقی زید بن عدی علی قنطره ساباط، فقال: انج نعیم، ان استطعت النجاء، فقال: أنت یا زید فعلت هذا! اما

و الله لئن انفلت لافعلن بک ما فعلت بابیک! فقال له زید: امض نعیم، فقد و الله وضعت لک عنده أخیه لا یقطعها المهر الأرن فلما بلغ کسری انه بالباب بعث الیه، فقیده و بعث به الی خانقین، فلم یزل فی السجن حتی وقع الطاعون فمات فیه، و الناس یظنون انه مات بساباط لبیت قاله الأعشی: فذاک و ما انجی من الموت ربه بساباط حتی مات، و هو محرزق

و انما هلک بخانقین، و هذا قبیل الاسلام، فلم یلبث الا یسیرا حتی بعث الله نبیه ص، و کان سبب وقعه ذی قار بسبب النعمان. و حدثت عن ابی عبیده معمر بن المثنی، قال: حدثنا ابو المختار فراس بن خندق، و عده من علماء العرب قد سماهم، ان النعمان لما قتل عدیا کاد أخو عدی و ابنه النعمان عند کسری، و حرفا کتاب اعتذاره الیه بشیء غضب منه کسری، فامر بقتله، و کان النعمان لما خاف کسری استودع هانئ بن مسعود بن عامر الخصیب بن عمرو المزدلف بن ابی ربیعه بن ذهل بن شیبان بن ثعلبه، حلقته و نعمه و سلاحا غیر ذلک، و ذاک ان النعمان کان بناه ابنتین له. -قال ابو عبیده: و قال بعضهم: لم یدرک هانئ بن مسعود هذا الأمر، انما هو هانئ بن قبیصة بن هانئ بن مسعود و هو الثبت عندی- فلما قتل کسری النعمان، استعمل ایاس بن قبیصة الطائی علی الحیرة و ما کان علیه النعمان قال ابو عبیده: کان کسری لما هرب من بهرام مر بایاس بن قبیصة فاهدی له فرسا و جزورا، فشکر ذلک له کسری،

فبعث کسری الی ایاس: این ترکه النعمان؟ قال: قد أحرزها فی بکر بن وائل، فامر کسری ایاسا ان یضم ما کان للنعمان و یبعث به الیه، فبعث ایاس الی هانئ: ان ارسل الی ما استودعک النعمان من الدروع و غیرها-و المقلل یقول: کانت أربعمائة درع، و المکثر یقول: کانت ثمانمائه درع- فأبی هانئ ان یسلم خفارته قال: فلما منعها هانئ، غضب کسری و اظهر انه یستأصل بکر بن وائل- و عنده یومئذ النعمان بن زرعه التغلبی، و هو یحب هلاک بکر بن وائل- فقال لکسری: یا خیر الملوک، ادلک علی غره بکر؟ قال نعم، قال امهلها حتی تقیظ، فإنهم لو قد قاظوا تساقطوا علی ماء لهم یقال له ذو قار، تساقط الفراش فی النار، فاخذتهم کیف شئت، و انا اکفیکهم فترجموا له قوله: تساقطوا تساقط الفراش فی النار، فاقرهم حتی إذا قاظوا، جاءت بکر بن وائل فنزلت الحنو، حنو ذی قار، و هی من ذی قار علی مسیره لیله، فأرسل الیهم کسری النعمان بن زرعه: ان اختاروا واحده من ثلاث خصال، فنزل النعمان علی هانئ ثم قال له: انا رسول الملک إلیکم اخیرکم ثلاث خصال: اما ان تعطوا بایدیکم فیحکم فیکم الملک بما شاء، و اما ان تعروا الدیار، و اما ان تأذنوا بحرب. فتوامروا فولوا امرهم حنظله بن ثعلبه بن سیار العجلی، و کانوا یتیمنون به فقال لهم: لا اری الا القتال، لأنکم ان أعطیتم بایدیکم قتلتم و سبیت ذراریکم، و ان هربتم قتلکم العطش، و تلقاکم تمیم فتهلککم فأذنوا الملک بحرب فبعث الملک الی ایاس و الی الهامرز التستری- و کان مسلحه بالقطقطانه- و الی جلابزین- و کان مسلحه ببارق- و کتب کسری الی قیس بن مسعود ابن قیس بن خالد بن ذی الجدین- و کان کسری استعمله علی طف سفوان- ان یوافوا ایاسا، فإذا اجتمعوا فایاس علی الناس و جاءت الفرس معها الجنود و الفیول علیها الأساورة، و قد بعث النبی ص و رق امر فارس، [ و قال النبی ص: الیوم انتصفت العرب من العجم،]

فحفظ ذلک الیوم، فإذا هو یوم الوقعه فلما دنت جیوش الفرس بمن معهم انسل قیس بن مسعود لیلا فاتی هانئا، فقال له: اعط قومک سلاح النعمان فیقووا، فان هلکوا کان تبعا لأنفسهم، و کنت قد أخذت بالحزم، و ان ظفروا ردوه علیک ففعل و قسم الدروع و السلاح فی ذوی القوی و الجلد من قومه فلما دنا الجمع من بکر، قال لهم هانئ: یا معشر بکر، انه لا طاقه لکم بجنود کسری و من معهم من العرب، فارکبوا الفلاة فتسارع الناس الی ذلک، فوثب حنظله بن ثعلبه بن سیار فقال له: انما اردت نجاتنا فلم تزد علی ان القیتنا فی الهلکة، فرد الناس و قطع وضن الهوادج لئلا تستطیع بکر ان تسوق نساءهم ان هربوا-فسمی مقطع الوضن، و هی حزم الرحال و یقال: مقطع البطن، و البطن حزم الاقتاب-و ضرب حنظله علی نفسه قبة ببطحاء ذی قار، و آلی الا یفر حتی تفر القبه فمضی من مضی من الناس، و رجع اکثرهم، و استقوا ماء لنصف شهر، فاتتهم العجم، فقاتلتهم بالحنو، فجزعت العجم من العطش، فهربت و لم تقم لمحاصرتهم، فهربت الی الجبابات، فتبعتهم بکر، و عجل اوائل بکر، فتقدمت عجل، و ابلت یومئذ بلاء حسنا، و اضطمت علیهم جنود العجم، فقال الناس: هلکت عجل، ثم حملت بکر فوجدوا عجلا ثابته تقاتل، و امراه منهم تقول: ان یظفروا یحرزوا فینا الغرل ایها فداء لکم بنی عجل!

و تقول أیضا تحضض الناس: ان تهزموا نعانق و نفرش النمارق

او تهربوا نفارق فراق غیر وامق

فقاتلوهم بالجبابات یوما ثم عطش الأعاجم فمالوا الی بطحاء ذی قار، فأرسلت ایاد الی بکر سرا-و کانوا أعوانا علی بکر مع ایاس بن قبیصة: ای الأمرین اعجب إلیکم؟ ان نطیر تحت لیلتنا فنذهب، او نقیم و نفر حین تلاقوا

القوم؟ قالوا: بل تقیمون، فإذا التقی القوم انهزمتم بهم قال: فصبحتهم بکر بن وائل، و الظعن واقفه یذمرن الرجال علی القتال و قال یزید بن حمار السکونی- و کان حلیفا لبنی شیبان-: یا بنی شیبان، أطیعونی و اکمنونی لهم کمینا ففعلوا، و جعلوا یزید بن حمار راسهم فکمنوا فی مکان من ذی قار، یسمی الی الیوم الجب، فاجتلدوا، و علی میمنه ایاس بن قبیصة الهامرز، و علی میسرته الجلابزین، و علی میمنه هانئ بن قبیصة رئیس بکر یزید بن مسهر الشیبانی، و علی میسرته حنظله بن ثعلبه بن سیار العجلی، و جعل الناس یتحاضون و یرجزون، فقال حنظله بن ثعلبه: قد شاع أشیاعکم فجدوا ما علتی و انا مؤد جلد!

و القوس فیها وتر عرد مثل ذراع البکر او أشد

قد جعلت اخبار قومی تبدو ان المنایا لیس منها بد

هذا عمیر تحته الد یقدمه لیس له مرد

حتی یعود کالکمیت الورد خلوا بنی شیبان و استبدوا

نفسی فداکم و ابی و الجد

. و قال حنظله أیضا: یا قوم طیبوا بالقتال نفسا اجدر یوم ان تفلوا الفرسا

و قال یزید بن المکسر بن حنظله بن ثعلبه بن سیار: من فر منکم فر عن حریمه و جاره، و فر عن ندیمه

انا ابن سیار علی شکیمه ان الشراک قد من أدیمه

و کلهم یجری علی قدیمه من قارح الهجنه او صمیمه

قال فراس: ثم صیروا الأمر بعد هانئ الی حنظله، فمال الی ماریة ابنته -و هی أم عشره نفر، احدهم جابر بن ابجر- فقطع وضینها فوقعت الی الارض و قطع وضن النساء، فوقعن الی الارض، و نادت ابنه القرین الشیبانیة حین وقعت النساء الی الارض: ویها بنی شیبان صفا بعد صف ان تهزموا یصبغوا فینا القلف

فقطع سبعمائة من بنی شیبان أیدی اقبیتهم من قبل مناکبهم، لان تخف ایدیهم بضرب السیوف، فجالدوهم. قال: و نادی الهامرز: مرد و مرد، فقال برد بن حارثة الیشکری: ما یقول؟ قالوا: یدعو الی البراز رجل و رجل، قال: و أبیکم لقد انصف. فبرز له فقتله برد، فقال سوید بن ابی کاهل: و منا برید إذ تحدی جموعکم فلم تقربوه المرزبان المسورا

ای لم تجعلوه و نادی حنظله بن ثعلبه بن سیار: یا قوم لا تقفوا لهم فیستغرقکم النشاب، فحملت میسره بکر و علیها حنظله علی میمنه الجیش، و قد قتل برد منهم رئیسهم الهامرز، و حملت میمنه بکر و علیها یزید بن مسهر علی میسره الجیش، و علیهم جلابزین، و خرج الکمین من جب ذی قار من ورائهم، و علیهم یزید بن حمار، فشدوا علی قلب الجیش، و فیهم ایاس ابن قبیصة، و ولت ایاد منهزمه کما وعدتهم، و انهزمت الفرس. قال سلیط: فحدثنا اسراؤنا الذین کانوا فیهم یومئذ، قالوا: فلما التقی الناس، ولت بکر منهزمه، فقلنا: یریدون الماء، فلما قطعوا الوادی فصاروا من ورائه، و جاوزوا الماء، قلنا: هی الهزیمة، و ذاک فی حر الظهیره و فی یوم قائظ، فاقبلت کتیبه عجل کأنهم طن قصب، لا یفوت بعضهم بعضا، لا یمعنون هربا، و لا یخالطون القوم ثم تذامروا فزحفوا فرموهم بجباههم، فلم تکن الا إیاها، فامالوا بایدیهم، فولوا، فقتلوا الفرس و من معهم، ما بین بطحاء ذی قار، حتی بلغوا الراحضه. قال فراس: فخبرت انه تبعه تسعون فارسا، لم ینظروا الی سلب و لا

الی شیء حتی تعارفوا بآدم موضع قریب من ذی قار، فوجد ثلاثون فارسا من بنی عجل، و من سائر بکر ستون فارسا، و قتلوا جلابزین، قتله حنظله بن ثعلبه و قال میمون بن قیس یمدح بنی شیبان خاصه فی قوله: فدی لبنی ذهل بن شیبان ناقتی و راکبها یوم اللقاء، و قلت

هم ضربوا بالحنو، حنو قراقر مقدمه الهامرز حتی تولت

و افلتنا قیس و قلت لعله هنالک لو کانت به النعل زلت

فهذا یدل علی ان قیسا قد شهد ذا قار. و قال بکیر، أصم بنی الحارث بن عباد، یمدح بنی شیبان: ان کنت ساقیه المدامه أهلها فاسقی علی کرم بنی همام

و أبا ربیعه کلها و محلما سبقا بغایة امجد الأیام

ضربوا بنی الأحرار یوم لقوهم بالمشرفی علی مقبل الهام

عربا ثلاثة آلف و کتیبه الفین اعجم من بنی الفدام

شد ابن قیس شده ذهبت لها ذکری له فی معرق و شام

عمرو و ما عمرو بقحم داله فیها، و لا غمر و لا بغلام

فلما مدح الأعشی و الأصم بنی شیبان خاصه غضبت اللهازم، فقال ابو کلبه، احد بنی قیس یؤنبها بذلک: جدعتما شاعری قوم اولی حسب حزت انوفهما حزا بمنشار

اعنی الأصم و اعشانا إذا اجتمعا فلا استعانا علی سمع بابصار

لو لا فوارس لا میل و لا عزل من اللهازم ما قاظوا بذی قار

نحن أتیناهم من عند اشملهم کما تلبس وراد بصدار؟

قال ابو عمرو بن العلاء: فلما بلغ الأعشی قول ابی کلبه، قال: صدق. و قال معتذرا مما قال: متی یقرن أصم بحبل اعشی یتیها فی الضلال و فی الخسار

فلست بمبصر ما قد یراه و لیس بسامع ابدا حواری

و قال الأعشی فی ذلک الیوم: أتانا عن بنی الأحرار قول لم یکن امما

أرادوا نحت انلتنا و کنا نمنع الخطما

و قال أیضا لقیس بن مسعود: ا قیس بن مسعود بن قیس بن خالد و أنت امرؤ ترجو شبابک وائل

ا تجمع فی عام غزاه و رحله الا لیت قیسا غرقته القوابل!

و قال اعشی بنی ربیعه: و نحن غداه ذی قار أقمنا و قد شهد القبائل محلبینا

و قد جاءوا بها جاواء فلقا ململمه کتائبها طحونا

لیوم کریهة حتی تجلت ظلال دجاه عنا مصلتینا

فولونا الدوابر و اتقونا بنعمان بن زرعه اکتعینا

و ذدنا عارض الأحرار وردا کما ورد القطا الثمد المعینا

ذکر من کان علی ثغر العرب من قبل ملوک الفرس

بالحیرة بعد عمرو بن هند

قد مضی ذکرنا من کان یلی ذلک من قبل ملوک الفرس من آل نصر ابن ربیعه الی حین هلاک عمرو بن هند، و قدر مده ولایه کل من ولی منهم ذلک، و نذکر الان من ولی ذلک لهم بعد عمرو بن هند، الی ان ولی ذلک لهم النعمان بن المنذر، و الذی ولی لهم ذلک بعد عمرو بن هند اخوه قابوس بن المنذر، و أمه هند ابنه الحارث بن عمرو، فولی ذلک اربع سنین، من ذلک فی زمن انوشروان ثمانیة اشهر، و فی زمن هرمز بن انوشروان ثلاث سنین و اربعه اشهر. ثم ولی بعد قابوس بن المنذر السهرب. ثم ولی بعده المنذر ابو النعمان اربع سنین. ثم ولی بعده النعمان بن المنذر ابو قابوس اثنتین و عشرین سنه، من ذلک زمن هرمز بن انوشروان سبع سنین و ثمانیة اشهر، و فی زمن کسری ابرویز 2 / 764 ابن هرمز اربع عشره سنه و اربعه اشهر. ثم ولی ایاس بن قبیصة الطائی و معه النخیرجان، تسع سنین فی زمن کسری ابن هرمز و لسنه و ثمانیة اشهر من ولایه ایاس بن قبیصة بعث النبی ص فیما زعم هشام بن محمد. ثم استخلف آزاذبه بن ماهان بن مهربنداذ الهمذانی سبع عشره سنه، من ذلک فی زمن کسری بن هرمز اربع عشره سنه و ثمانیة اشهر، و فی زمن شیرویه بن کسری ثمانیة اشهر، و فی زمن أردشیر بن شیرویه سنه و سبعه اشهر، و فی زمن بوران دخت بنت کسری شهرا. ثم ولی المنذر بن النعمان بن المنذر- و هو الذی تسمیه العرب الغرور، الذی قتل بالبحرین یوم جؤاثی، الی ان قدم خالد بن الولید الحیرة- ثمانیة اشهر

فکان آخر من بقی من آل نصر بن ربیعه، فانقرض امرهم مع زوال ملک فارس. فجمیع ملوک آل نصر- فیما زعم هشام- و من استخلف من العباد و الفرس عشرون ملکا قال: و عده ما ملکوا خمسمائة سنه و اثنتان و عشرون سنه و ثمانیة اشهر رجع الحدیث الی ذکر المرزان و ولایته الیمن، من قبل هرمز و ابنه ابرویز، و من ولیها بعده: حدثت عن هشام بن محمد، قال: عزل هرمز بن کسری وین عن الیمن، و استعمل مکانه المروزان، فأقام بالیمن، حتی ولد له بها، و بلغ ولده ثم ان اهل جبل من جبال الیمن یقال له المصانع خالفوه، و امتنعوا من حمل الخراج الیه-و المصانع جبل طویل ممتنع، الی جانبه جبل آخر قریب منه، بینهما فضاء لیس بالبعید، الا انه لا یرام و لا یطمع فیه-فسار المروزان الی المصانع، فلما انتهی الیه نظر الی جبل لا یطمع فی دخوله الا من باب واحد، یمنع ذلک الباب رجل واحد، فلما رای ان لا سبیل له الیه، صعد الجبل الذی یحاذی حصنهم، فنظر الی اضیق مکان منه و تحته هواء ذاهب، فلم یر شیئا اقرب الی افتتاح الحصن من ذلک الموضع، فامر اصحابه ان یصطفوا له صفین، ثم یصیحوا به صیحه واحده، و ضرب فرسه فاستجمع حضرا، ثم رمی به فوثب المضیق، فإذا هو علی راس الحصن فلما نظرت الیه حمیر و الی صنیعه قالوا: هذا ایم- و الایم بالحمیریه شیطان- فانتهرهم و زبرهم بالفارسیه، و امرهم ان یکتف بعضهم بعضا، فاستنزلهم من حصنهم، و قتل طائفه منهم و سبی بعضهم، و کتب بالذی کان من امره الی کسری

ابن هرمز فتعجب من صنیعه، و کتب الیه: ان استخلف من شئت، و اقبل الی. قال: و کان للمروزان ابنان: أحدهما تعجبه العربیة، و یروی الشعر، یقال له خرخسره، و الآخر اسوار یتکلم بالفارسیه، و یتدهقن، فاستخلف المروزان ابنه خرخسره- و کان أحب ولده الیه-علی الیمن، و سار حتی إذا کان فی بعض بلاد العرب هلک، فوضع فی تابوت، و حمل حتی قدم به علی کسری، فامر بذلک التابوت فوضع فی خزانته، و کتب علیه فی هذا التابوت: فلان الذی صنع کذا و کذا، قصته فی الجبلین ثم بلغ کسری تعرب خرخسره و روایته الشعر، و تادبه بأدب العرب، فعزله، و ولی باذان، و هو آخر من قدم الیمن من ولاه العجم. و کان کسری قد طغی لکثرة ما قد جمع من الأموال و انواع الجوهر و الأمتعة و الکراع و افتتح من بلاد العدو، و ساعده من الأمور، و رزق من مؤاتاته، و بطر، و شره شرها فاسدا، و حسد الناس علی ما فی ایدیهم من الأموال، فولی جبایه البقایا علجا من اهل قریه تدعی خندق من طسوج بهرسیر، یقال له: فرخزاذ بن سمی، فسام الناس سوء العذاب، و ظلمهم و اعتدی علیهم، و غصبهم أموالهم فی غیر حله، بسبب بقایا الخراج، و استفسدهم بذلک، و ضیق علیهم المعاش، و بغض الیهم کسری و ملکه. و حدثت عن هشام بن محمد، انه قال: کان ابرویز کسری هذا قد جمع من الأموال ما لم یجمع احد من الملوک، و بلغت خیله القسطنطینیة و إفریقیة، و کان یشتو بالمدائن، و یتصیف ما بینها و بین همذان، و کان یقال: انه کانت له اثنتا عشره الف امراه و جاریه، و الف فیل الا واحدا، و خمسون الف دابه بین فرس و برذون و بغل، و کان ارغب الناس فی الجوهر و الأوانی و غیر ذلک. و اما غیر هشام فانه قال: کان له فی قصره ثلاثة آلاف امراه یطؤهن،

و ألوف جوار اتخذهن للخدمه و الغناء و غیر ذلک، و ثلاثة آلاف رجل یقومون بخدمته، و کانت له ثمانیة آلاف و خمسمائة دابه لمرکبه، و سبعمائة و ستون فیلا، و اثنا عشر الف بغل لثقله، و امر فبنیت بیوت النیران، و اقام فیها اثنی عشر الف هربذ للزمزمه و انه امر ان یحصی ما اجتبی من خراج بلاده و توابعه و سائر أبواب المال، سنه ثمانی عشره من ملکه، فرفع الیه ان الذی اجتبی فی تلک السنه من الخراج و سائر ابوابه من الورق أربعمائة الف الف مثقال و عشرون الف الف مثقال، یکون ذلک وزن سبعه، ستمائه الف الف درهم، و امر فحول الی بیت مال بنی بمدینه طیسبون، و سماه بهار حفرد خسرو، و اموال له اخری من ضرب فیروز بن یزدجرد و قباذ بن فیروز، اثنا عشر الف بدره، فی کل بدره منها من الورق اربعه آلاف مثقال، یکون جمیع ذلک ثمانیة و اربعین الف الف مثقال، و هو وزن سبعه، ثمانیة و ستون الف الف و خمسمائة الف و احد و سبعون ألفا و أربعمائة و عشرون درهما و نصف و ثلث ثمن درهم، فی انواع لا یحصی مبلغها الا الله، من الجواهر و الکسی و غیر ذلک. و ان کسری احتقر الناس، و استخف بما لا یستخف به الملک الرشید الحازم، و بلغ من عتوه و جراته علی الله انه امر رجلا کان علی حرس بابه الخاص- یقال له: زاذان فروخ- ان یقتل کل مقید فی سجن من سجونه، فاحصوا، فبلغوا سته و ثلاثین ألفا، فلم یقدم زاذان فروخ علی قتلهم، و تقدم لتأخیر ما امر به کسری فیهم، لعلل أعدها له، فکسب کسری عداوة اهل مملکته من غیر وجه، احد ذلک احتقاره إیاهم، و تصغیره عظماءهم. و الثانی تسلیط العلج فرخان زاد بن سمی علیهم، و الثالث امره بقتل من کان فی السجن، و الرابع اجماعه علی قتل الفل الذین انصرفوا الیه من قبل هرقل و الروم، فمضی ناس من العظماء الی عقر بابل، و فیه شیری بن ابرویز مع اخوته بها، قد و کل بهم مؤدبون یؤدبونهم، و اساوره یحولون

بینهم و بین براح ذلک الموضع، فاقبلوا به، و دخل مدینه بهرسیر لیلا، فخلی عمن کان فی سجونها، و خرج من کان فیها، و اجتمع الیه الفل الذین کان کسری اجمع علی قتلهم، فنادوا قباذ شاهنشاه، و صاروا حین أصبحوا الی رحبه کسری، فهرب من کان فی قصره من حرسه، و انحاز کسری بنفسه الی باغ له قریب من قصره، و یدعی باغ الهندوان فارا مرعوبا، و طلب فاخذ ماه آذر و روز آذر، و حبس فی دار المملکة، و دخل شیرویه دار الملک، و اجتمع الیه الوجوه، فملکوه و ارسل الی ابیه یقرعه بما کان منه. و حدثت عن هشام بن محمد، قال: ولد لکسری ابرویز ثمانیة عشر ولدا ذکرا، اکبرهم شهریار، و کانت شیرین تبنته، فقال المنجمون لکسری: انه سیولد لبعض ولدک غلام، و یکون خراب هذا المجلس و ذهاب هذا الملک علی یدیه، و علامته نقص فی بعض بدنه، فحصر ولده لذلک عن النساء، فمکثوا حینا لا یصلون الی امراه، حتی شکا ذلک شهریار الی شیرین، و بعث إلیها یشکو الشبق، و یسألها ان تدخل علیه امراه و الا قتل نفسه، فأرسلت الیه: انی لا اصل الی ادخال النساء علیک الا ان تکون امراه لا یؤبه لها، و لا یجمل بک ان تمسها، فقال لها: لست أبالی ما کانت، بعد ان تکون امراه فأرسلت الیه بجاریه کانت تحجمها، و کانت -فیما یزعمون-من بنات اشرافهم، الا ان شیرین کانت غضبت علیها فی بعض الأمور، فاسلمتها فی الحجامین، فلما أدخلتها علی شهریار وثب علیها، فحملت بیزدجرد، فأمرت بها شیرین فقصرت حتی ولدت، و کتمت امر الولد خمس سنین ثم انها رات من کسری رقه للصبیان حین کبر، فقالت له: هل یسرک ایها الملک ان تری ولدا لبعض بنیک علی ما کان فی ذلک من المکروه؟ فقال: لا أبالی فأمرت بیزدجرد فطیب و حلی، و ادخلته علیه، و قالت: هذا یزدجرد بن شهریار، فدعا به فاجلسه فی

حجره، و قبله و عطف علیه، و احبه حبا شدیدا، و جعل یبیته معه، فبینا هو یلعب ذات یوم بین یدیه، إذ ذکر ما قیل فیه، فدعا به فعراه من ثیابه، و استقبله و استدبره، فاستبان النقص فی احد و رکیه، فاستشاط غضبا و أسفا، و احتمله لیجلد به الارض، فتعلقت به شیرین، و ناشدته الله الا یقتله، و قالت له: انه ان یکن امر قد حضر فی هذا الملک فلیس له مرد. قال: ان هذا المشئوم، الذی اخبرت عنه، فأخرجیه فلا انظر الیه فأمرت به فحمل الی سجستان و قال آخرون: بل کان بالسواد عند ظؤورته فی قریه یقال لها خمانیه. و وثبت فارس علی کسری فقتلته، و ساعدهم علی ذلک ابنه شیرویه بن مریم الرومیة. و کان ملکه ثمانیا و ثلاثین سنه و لمضی اثنتین و ثلاثین سنه و خمسه اشهر و خمسه عشر یوما من ملکه هاجر النبی ص من مکة الی المدینة

ذکر ملک شیرویه بن ابرویز

ثم ملک من بعده ابنه شیرویه، و اسمه قباذ بن ابرویز بن هرمز بن کسری انوشروان فذکر ان شیرویه لما ملک دخل عظماء الفرس علیه بعد حبسه أباه، فقالوا له: انه لا یستقیم ان یکون لنا ملکان اثنان، فاما ان تقتل کسری و نحن خولک الباخعون لک بالطاعة، و اما ان نخلعک و نعطیه الطاعة علی ما لم نزل نعطیه قبل ان تملک فهدت هذه المقاله شیرویه و کسرته، و امر بتحویل کسری من دار المملکة الی دار رجل یقال له مارسفند فحمل کسری علی

برذون، و قنع راسه، و سیر به الی تلک الدار، و معه ناس من الجند، فمروا به فی مسیرهم علی إسکاف جالس فی حانوت شارع علی الطریق، فلما بصر بفرسان من الجند معهم فارس مقنع، عرف ان المقنع کسری، فحذفه بقالب، فعطف الیه رجل ممن کان مع کسری من الجند، فاخترط سیفه فضرب عنق الإسکاف، ثم لحق باصحابه. فلما صار کسری فی دار مارسفند جمع شیرویه من کان بالباب من العظماء و اهل البیوتات، فقال: انا قد رأینا ان نبدأ بالإرسال الی الملک أبینا بما کان من اساءته فی تدبیره و نوقفه علی أشیاء منها، ثم دعا برجل من اهل أردشیر خره یقال له اسفاذ جشنس، و لمرتبته رئیس الکتیبة، کان یلی تدبیر المملکة، فقال له: انطلق الی الملک أبینا، فقل له عن رسالتنا: انا لم نکن للبلیة التی اصبحت فیها و لا احد من رعیتنا سببا، و لکن الله قضاها علیک جزاء منه لک بسیئ اعمالک، منها اجترامک الی هرمز ابیک و فتکک به، و ازالتک الملک عنه، و سملک عینیه، و قتلک ایاه شر قتله، و ما قارفت فی امره من الإثم العظیم و منها سوء صنیعک إلینا معشر ابنائک فی حظرک علینا مثافنه الاخیار و مجالستهم، و کل امر یکون لنا فیه دعه و سرور و غبطه. و منها اساءتک کانت بمن خلدت السجون منذ دهر، حتی شقوا بشده الفقر و ضیق المعاش و الغربه عن بلادهم و أهالیهم و أولادهم و منها سوء نظرک فی استخلاصک کان لنفسک من النساء و ترکک العطف علیهن بمودة منک و الصرف لهن الی معاشره من کن یرزقن منه الولد و النسل، و حبسک ایاهن قبلک مکرهات و منها ما اتیت الی رعیتک عامه فی اجتبائک إیاهم الخراج، و ما انتهکت منهم فی غلظتک و فظاظتک علیهم و منها جمعک الأموال التی اجتبیتها من الناس فی عنف شدید، و استفساد منک إیاهم، و ادخالک البلاء و المضار علیهم فیه و منها تجمیرک من جمرت فی ثغور الروم و غیرهم

من الجنود، و تفریقک بینهم و بین أهالیهم و منها غدرک بموریق، ملک الروم، و کفرک انعامه علیک فیما کان من ایوائه إیاک، و حسن بلائه عندک، و دفعه عنک شر عدوک، و تنویهه باسمک فی تزویجه إیاک اکرم النساء من بناته علیه، و آثرهن عنده، و استخفافک بحقه، و ترکک اطلابه ما طلب إلیک من رد خشبة الصلیب، التی لم یکن بک و لا باهل بلادک إلیها حاجه، علمته. فان کانت لک حجج تدلی بها عندنا و عند الرعیة فادل بها، و ان لم تکن لک حجه، فتب الی الله من قریب، و أنب الیه حتی نأمر فیک بأمرنا. فوعی اسفاذ جشنس رساله کسری شیرویه هذه، و توجه من عنده الی کسری لیبلغه إیاها، فلما توجه الی الموضع الذی کان حبس فیه کسری الفی رجلا یقال له جیلنوس کان قائد الجند قد و کل بحراسة کسری جالسا، فتحاورا ساعه، ثم سال اسفاذ جشنس جلینوس ان یستأذن له علی کسری لیلقاه برسالة من شیرویه، فرجع جلینوس فرفع الستر الذی کان دون کسری، فدخل علیه، و قال له: عمرک الله! ان اسفاذ جشنس بالباب، و ذکر ان الملک شیرویه ارسله إلیک فی رساله، و هو یستأذن علیک، فرأیک فی الأمر فیه برأیک! فتبسم کسری و قال مازحا: یا جلینوس اسفاذ ان، کلامک مخالف کلام اهل العقل، و ذلک انه ان کانت الرسالة التی ذکرت من شیرویه الملک فلیس لنا مع ملکه اذن، و ان کان لنا اذن و حجب فلیس شیرویه بملک، و لکن المثل فی ذلک کما قیل: یشاء الله الشیء فیکون، و یأمر الملک بأمر فینفذ فاذن لاسفاذ جشنس یبلغ الرسالة التی حملها فلما سمع جلینوس هذه المقاله خرج من عند کسری، و أخذ بید اسفاذ جشنس، و قال له: قم فادخل الی کسری راشدا. فنهض اسفاذ جشنس، و دعا بعض من کان معه من خدمه، و دفع الیه

کساء کان لابسه، و اخرج من کمه ششتقه بیضاء نقیه، فمسح بها وجهه، ثم دخل علی کسری، فلما عاین کسری، خر له ساجدا، فأمره کسری بالانبعاث، فانبعث و کفر بین یدیه-و کان کسری جالسا علی ثلاثة انماط من دیباج خسروانی منسوج بذهب، قد فرشت علی بساط من ابریسم، متکئا علی ثلاث و سائد منسوجه بذهب، و کان بیده سفرجله صفراء شدیده الاستداره فلما عاین اسفاذ جشنس، تربع جالسا و وضع السفرجلة التی کانت بیده علی تکاته، فتدحرجت من اعلی الوسائد الثلاث لشدة استدارتها و املساس الوساده التی کانت علیها، بامتلاء حشوها الی اعلی تلک الانماط الثلاثة، و من النمط الی البساط، و لم تلبث علی البساط ان تدحرجت الی الارض، و وقعت بعیدا متلطخه بتراب، فتناولها اسفاذ جشنس فمسحها بکمه، و ذهب لیضعها بین یدی کسری، فاشار الیه ان ینحیها عنه، و قال له: اعزبها عنی، فوضعها اسفاذ جشنس عند طرف البساط الی الارض، ثم عاد فقام مقامه، و کفر بیده، فنکس کسری، ثم قال متمثلا: الأمر إذا ادبر فاتت الحیله فی الاقبال به، و إذا اقبل اعیت الحیله فی الادبار به، و هذان الأمران متداولان علی ذهاب الحیل فیهما، ثم قال لاسفاذ جشنس: انه قد کان من تدحرج هذه السفرجلة و سقوطها حیث سقطت، و تلطخها بالتراب و هو عندنا کالاخبار لنا بما حملت من الرسالة، و ما أنتم عاملون به و عاقبته، فان السفرجلة التی تأویلها الخیر، سقطت من علو الی سفل، ثم لم تلبث علی مفرشنا ان سقطت الی الارض، و وقعت بعیدا متلطخه بتراب، و ذلک منها دلیل فی حال الطیرة: ان مجد الملوک قد صار عند السوق، و انا قد سلبنا الملک، و انه لا یلبث فی أیدی عقبنا ان یصیر الی من لیس من اهل المملکة، فدونک فتکلم بما حملت من رساله، و زودت من الکلام. فاندفع اسفاذ جشنس فی تبلیغ الرسالة التی حمله إیاها شیرویه، و لم یغادر منها کلمه، و لم یزلها عن نسقها فقال کسری فی مرجوع تلک الرسالة: بلغ