مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 3/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی
مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.
مشخصات ظاهری:ج23.
یادداشت:فارسی- عربی.
یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.
موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع
احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث
دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر
شیعه - دفاعیهها و ردیهها
علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت
موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها
موضوع:امامت -- احادیث
فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶
وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)
شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹
ادامه حدیث غدیر قسمت سند
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه جواب مؤلف از کلمات مزیفه رازی
عدم روایت واقدی حدیث غدیر را قادح آن نیست
«اما تشبث فخر رازی بعدم روایت واقدی حدیث غدیر را پس غریب تر و عجیب تر است از تشبث بعدم روایت شیخین، و فظاعت و شناعت این تمسک بر متوقد خبیر که تتبع افادات این حضرات نموده ظاهر و باهر است.
کمال حیرت است که هر گاه شیعیان بعض مطاعن اصحاب ثلثة که خدای تعالی بر زبان واقدی، که تعصبش بآن مرتبه است که حدیث غدیر را بآن شهرت و تواتر روایت نکرده جاری فرموده نقل می کنند، یا بعض روایات فضائل از او می آرند، حضرات متعصبین که آب در دیده ندارند، بقدح و جرح واقدی برمیخیزند، و خاک بی اعتباری بر سر خود و او می بیزند و در اینجا منصب محدثیت باو می بخشند، و او را هم پایه بخاری و مسلم می گیرند، و صرف عدم روایت او را قادح و جارح می گردانند، العیاذ باللّه من التعصب و اللداد» .
قضیه احراق البیت را طبری و واقدی نقل کرده اند
اشاره
«علامه حلی طاب ثراه در (نهج الحق و کشف الصدق) در مطاعن
أبی بکر گفته» :
و منها انه طلب هو و عمر بن الخطاب احراق بیت أمیر المؤمنین، و فیه أمیر المؤمنین و فاطمة و ابناهما و جماعة من بنی هاشم لاجل ترک مبایعة أبی بکر.
ذکره الطبری فی تاریخه و قال: أتی عمر بن الخطاب منزل علی، فقال:
و اللّه لاحرقن علیکم أو لتخرجن للبیعة.
و ذکر الواقدی: ان عمر جاء الی علی فی عصابة فیهم اسید بن الحصین و سلمة بن أسلم، فقال: اخرجوا أو لنحرقنها علیکم.(1).
ابن روزبهان در رد قضیه احراق البیت طبری را جرح کرده
«فضل اللّه بن روزبهان بن فضل اللّه بن محمد الخنجی محتدا الشیرازی مولدا الاصفهانی مسکنا در جواب (نهج الحق و کشف الصدق) که آن را موسوم ساخته بکتاب (ابطال نهج الباطل و اهمال کشف العاطل) بجواب این عبارت می گوید» :
أقول: من اسمج ما افتراه الروافض هذا الخبر و هو احراق عمر بیت فاطمة و ما ذکر ان الطبری ذکره فی التاریخ فالطبری من الروافض مشهور بالتشیع، حق ان علماء بغداد هجروه لغلوه فی الرفض و التعصب، و هجروا کتبه و روایاته و اخباره، و کل من نقل هذا الخبر فلا یشک انه رافضی متعصب، یرید ابداء القدح و الطعن علی الاصحاب، لان المؤمن الخبیر باخبار السلف ظاهر علیه ان هذا الخبر کذب صراح و افتراء بین لا یکون اقبح منه، و لا ابعد من اطوار السلف(2).
«از ملاحظه این عبارت ظاهر است: که ابن روزبهان بجواب علامه حلی طاب ثراه، که روایت تهدید عمر جناب أمیر المؤمنین علیه السلام و اتباع آن حضرت را باحراق بیت حضرت فاطمة علیها السلام بر آن حضرت
و اتباع آن حضرت از طبری و واقدی نقل کرده، اولا قدح و جرح طبری آغاز نهاده، داد تفضیح مذهب خود داده، غایت تبحر و تمهر در تمییز علماء خود از علمای اهل حق فرا روی ارباب خبرت نهاده، بعد آن طریق کلیت افاده کرده که هر کسی که نقل کرده است این خبر را پس شک نمی شود که بدرستی که او رافضی متعصب است اراده می کند ابداء قدح و طعن را بر اصحاب.
پس نزد ابن روزبهان واقدی هم که این خبر نقل کرده مقدوح و مجروح و ساقط از اعتبار و اعتماد باشد.
ابن روزبهان در رد تبعید أبی ذر واقدی را بوسیله طبری بی اعتبار کرده
و نیز علامه حلی در مطاعن عثمان، در طعن نفی عثمان حضرت أبو ذر را مقام رد قاضی القضاة که احتمال خروج أبی ذر بربذه باختیار خود ذکر کرده و روایت از واقدی نقل کرده، و چون ابن روزبهان دانسته که این هر دو روایت واقدی ایقاد نار اشکال عظیم بکانون سینه سنیه می نماید، و سیلاب فناء باساس معتقدات این حضرات سر می دهد، که کمال جور و ظلم و حیف و عدوان و طغیان عثمان ثابت می گرداند، لهذا ناچار برد آن پرداخته، و واقدی را از پایه اعتبار و اعتماد و ارباب صحت خبر خارج ساخته، و دست بر روایت طبری و ابن الجوزی انداخته و از مخالفت ما سبق و تکذیب خود در قدح و جرح طبری باکی برنداشته و این عبارت نگاشته» :
أقول: خروج أبی ذر علی ما ذکره ارباب الصحاح و ذکره الطبری و ابن الجوزی و غیره من ارباب صحة الخبر انه ذهب الی الشام، و کان مذهب أبی ذر ان قوله تعالی: «وَ اَلَّذِینَ یَکْنِزُونَ اَلذَّهَبَ وَ اَلْفِضَّةَ»(1)محکم غیر منسوخ، و کنز الذهب و الفضة حرام و ان اخرجوا زکاته، و مذهب عامة الصحابة و العلماء
1) التوبة : 34
بعدهم انها منسوخة بالزکاة، فکان ابو ذر یقرر مذهبه فی الآیة.
و اتفق انه حضر عند معاویة فکان کعب الاحبار حاضرا عند معاویة، و کان ابو ذر یقرر مذهبه فی الآیة، فقال کعب الاحبار: هذه منسوخة بالزکاة، فاخذ لحی بعیر و ضرب به رأس کعب الاحبار فشجه موضحة(1)، فکتب معاویة الی عثمان یشکو أبا ذر، فکتب عثمان الی أبی ذر یطلبه الی المدینه فجاء ابو ذر الی المدینة و نصحه عثمان بحسن العشرة مع الناس، و ان الناس الیوم لیسوا کزمن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، و فیهم البر و الفاجر الیوم، فقال أبو ذر: انی استأذن منک ان الحق بفلاة من الارض، فخرج من المدینة حاجا أو معتمرا، فلما قضی نسکه رجع و سکن بالربذة.
هذا حکایة سکون أبی ذر بالربذة، و لا اعتراض فیه علی عثمان، و اتفق أهل الصحاح من التواریخ علی ما ذکرنا، فتم اعتذار القاضی لانه جری علی ما ذکره عامة المؤرخین، و مخالفة الواقدی فی بعض النقول لا یقدح فیما ذهب إلیه العامة(2).
«و نیز علامه حلی طاب ثراه در (نهج الحق) در طعن رد عثمان حکم ابن ابی العاص طرید حضرت رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم، بجواب اعتذار دور از کار قاضی القضاة، که ذکر عثمان استیذان را از حضرت رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم در این باب است، از واقدی و غیر او نقل کرده: آنچه بصراحت تمام تکذیب و ابطال این عذر واهی می کند.
بجواب آن هم ابن روزبهان گوش بروایت واقدی نداده، رد آن بروایت منحوته منسوبه الی الصحاح خواسته.
علامه حلی احله اللّه دار الکرامة و بوأه میطان(1)السلامة در مقام رد جواب قاضی القضاة که تشبث بذکر عثمان استیذان را از جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و سلم در رد حکم نموده گفته» :
قال الواقدی من طرق مختلفة و غیره: ان الحکم بن أبی العاص لما قدم الی المدینة بعد الفتح اخرجه النبی صلی اللّه علیه و سلم الی الطائف و قال:
لا یساکننی فی بلد ابدا لانه کان تظاهر بعداوة رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و الوقیعة فیه حتی بلغ به الامر الی انه کان یعیب النبی صلی اللّه علیه و سلم فی مشیه، فطرده النبی صلی اللّه علیه و سلم و ابعده و لعنه، و لم یبق احد یعرفه الا بانه طرید رسول اللّه فجاء عثمان الی النبی صلی اللّه علیه و آله و کلمه فیه فأبی، ثم جاء الی أبی بکر و الی عمر فی ذلک فی زمان ولایتهما فکلمهما فیه فاغلظا علیه القول و زبراه، قال له عمر یخرجه رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و تأمرنی ان ادخله، و اللّه لو ادخلته لم آمن قول قائل: غیر عهد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، و کیف اخالف عهد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فایاک یا بن عفان ان تعاودنی فیه بعد الیوم.
فکیف یحسن من القاضی عذرا و هلاّ اعتذر به عثمان عند أبی بکر و عمر و سلم من تهجینهما ایاه و خلص من عتابهما علیه (2).
ابن روزبهان در داستان طرد حکم بن العاص بروایت واقدی اعتنا نمیکند
«و ابن روزبهان بجواب علامه طاب ثراه در کتاب باطل خود گفته» :
أقول: روی أرباب الصحاح أن عثمان لما قیل له: لم أدخلت الحکم بن أبی العاص؟ قال: استأذنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی ادخاله فأذن لی و ذکرت ذلک لابی بکر و عمر فلم یصدّقانی، فلما صرت والیا عملت بعلمی فی
اعادته الی المدینة، هذا مذکور فی الصحاح. و انکار هذا النقل من قاضی القضاة انکار باطل(1).
عثمان بن عفان بروایت واقدی خویشانش را بر سایر مسلمین ترجیح می داد
«و نیز علامه حلی طاب ثراه در (نهج الحق) گفته» :
و منها أنه کان یؤثر أهل بیته بالاموال العظیمة التی هی عدّة للمسلمین، دفع الی أربع أنفس من قریش زوجهم ببناته أربعمائة ألف دینار، و أعطی مروان مائة ألف دینار.
و أجاب قاضی القضاة بأنه ربما کان من ماله، اعترضه المرتضی بأن المنقول خلاف ذلک، فقد روی الواقدی أن عثمان قال: ان أبا بکر و عمر کانا یتأوّلان فی هذا المال ظلف(2)أنفسهما و ذوی أرحامهما، و انی تأولت فیه صلة رحمی.
و روی الواقدی أیضا أنه بعث إلیه أبو موسی الاشعری بمال عظیم من البصرة فقسّمه عثمان بین ولده و أهله بالصحاف فبکی زیاد.
و روی الواقدی أیضا قال: قدمت اجل(3)من ابل الصدقة الی عثمان فوهبها للحرث ابن الحکم بن أبی العاص، و ولی الحکم بن أبی العاص صدقات قضاعة، فبلغت ثلاثمائة فوهبها له و أنکر الناس علی عثمان اعطاء سعید بن العاص مائة ألف درهم انتهی(4).
ابن روز بهان بروایات واقدی در باره ایثار عثمان اقاربش را بی اعتنا است
«ابن روزبهان بجواب این روایات عدیده واقدی، که استیصال بنیان غیر مرصوص احتمال بی سر و پای قاضی القضاة می کند، و نهایت
ورع و دیانت خلیفه ثالث، و کمال جسارتشان در تصرف اموال مسلمین ثابت می سازد، بیضه بطاس انداخته، چاره جز مخالفت روایات واقدی و عدم اعتناء بآن نیافته، همان نغمه پارینه قاضی ماضی برداشته، احتمال صریح الاختلال بودن این اموال از ملک ثالث با کمال غایت احتیال در تخلص از اشکال و تفصّی از اعضال پنداشته، و بر اعتقاد بمفاد روایات واقدی استهزاء سخریه ساخته، چنانچه گفته» :
أقول: لا خلاف بین المسلمین ان عثمان کان صاحب اموال کثیرة حتی انه جهز ثلث جیش العسرة فی زمن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، کان ذلک زمان الضیق و الشدة و لم یتسع الاموال بعد فلما اتسع الاموال فلا شک ان المرء العالم بتحصیل الاموال سیما إذا استخلف یزید امواله بالتجارات و المعاملات فربما کان من امواله ما اعطی اقربائه کما اجاب قاضی القضاة، و من کان یفرق بین امواله و اموال الفیء، لان کل هذا کان تحت یده أ کان المرتضی او ابن المطهر من حساب امواله و من خزانها حتی یعلموا انه اعطی من ماله أو من مال الفیء؟ و الاصل ان یحمل اعمال الخلفاء الراشدین علی الصواب فالاصل انه اعطی من ماله فلا طعن، و ان فرضنا انه اعطی من مال الصدقات فربما کان لمصالح لا یعلمه الا هو کما اعطی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم اشراف العرب من غنائم حنین نفلا کثیرا انتهی(1).
فخر رازی نیز در مطالب مذکوره بروایات واقدی اعتنا نکرده
«و از طرائف امور آنست که خود فخر رازی هم در مقام جواب مطاعن عثمان بروایت واقدی در باب حکم بن أبی العاص، و هم روایات او در باب اعطاء اموال کثیره مسلمین باقارب خود اعتناء نکرده، آهنگ خلاف آن برداشته حمایت ثالث را بر تصدیق واقدی و اسلافش و تصدیق
1) دلائل الصدق نقلا عن ابطال نهج الباطل ج 3 ص 153
خود مقدمتر گذاشته، چنانچه در (نهایة العقول) در جواب مطاعن عثمان گفته» :
قوله ثانیا: انه رد الحکم بن أبی العاص و قد سیره رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قلنا: انه رضی اللّه عنه اجاب عن ذلک بنفسه فیما رواه سیف بن عمر فی کتاب الفتوح، فقال: انی وددت الحکم و قد سیره رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من مکة الی الطائف. ثم رده رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فرسول اللّه سیره و رسول اللّه رده، أ فکذلک؟ قالوا اللّهمّ نعم.
و قیل انه
روی عثمان رضی اللّه عنه فی زمن أبی بکر و عمر رضی اللّه عنهما عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم انه اذن فی رده فقالا: انک شاهد واحد، لان ذلک لم یکن شهادة علی شرع حتی تکفی روایة الواحد. بل کان حکما فی غیره، فلا بد من الشاهدین. فلما صار الحکم إلیه حکم بعلمه.
قوله ثالثا: انه کان یعطی العطایا الجزیلة لاقاربه. قلنا: لعله کان یعطیها من صلب ماله لانه کان ذا ثروة عظیمة.
«نهایت عجب است که فخر رازی در مقام رد حدیث غدیر تمسک بعدم اخراج واقدی آن را می نماید، و در مقام جواب مطاعن عثمان بروایات واقدی اعتنائی نمی کند حال آنکه این روایات در (شافی) علم الهدی طاب ثراه که پیش نظر رازی در این مباحث است، و جاها مباحث آن را تلخیص کرده هوس جواب آن در سر کرده مذکور است» .
مدایح واقدی در کتب اهل سنت
«و این همه یک سو است آنچه اکابر محققین سنیه در کتب رجالیه از مناقب و محامد واقدی یاد کرده اند از تفصیلش شرم می آید که چنین
بزرگ جلیل الشأن عظیم القدر:
که رازی بمحض عدم اخراج او حدیث غدیر را تمسک نموده، و او را قرین بخاری و مسلم گذاشته.
و سعد الدین مسعود تفتازانی در (شرح مقاصد) او را از محققین أئمه حدیث می داند.
و همچنین علاء الدین علی بن محمد قوشجی هم او را از محققین أهل حدیث می شمارد، و هر دو او را قرین بخاری و مسلم می نهند.
و شیخ عبد الحق هم بترجمه(مشکاة) تشمیر ذیل در مدح و ستایش او می کند، که او را از اهل حفظ و اتقان، و از اکابر أهل حدیث که در طلب حدیث طواف بلاد و سیر امصار کرده اند می شمارد، و قرین بخاری و مسلم می گذارد.
و مولوی حسام الدین در (مرافض الروافض) و او را از اهل حفظ و اتقان و اکابر محدثان مثل امام بخاری و مسلم می داند، و بودن او از اعاظم علمای أهل سنت و جماعت، و اکابر اصحاب حدیث و اخبار حضرت خیر البریة علیه و آله آلاف الصلوة و التحیة که در طلب أحادیث و آثار، سیر بلاد و امصار و گشت بلدان و دیار نموده، در این علم شریف باقصی غایت و آخرین پایه کمال و نهایت ارتقا فرموده اند وا می نماید.
و خواجه کابلی در (صواقع) و مخاطب عالیشان در باب مطاعن بر روایت او احتجاج و استدلال کنند.
و دیگر ائمه قوم هم مدائح طویله و مناقب جمیله برای او یاد کنند، تا آنکه دراوردی او را از غایت جسارت و خسارت بأمیر المؤمنین فی الحدیث ملقب ساخته.
بچها معایب و مثالب متصف بوده که موجب تحیر افکار و تماشای اولی الابصار تواند شد» .
معایب و مثالب واقدی در کتب اهل سنت
اشاره
«و امام احمد بن حنبل او را کذاب بصیغه مبالغه گفته.
و ابن معین ارشاد نموده که او ثقة نیست، و گاهی گفته: که حدیث او نوشته نمی شود.
و حضرت بخاری و أبو حاتم او را متروک گفته اند، بلکه ابو حاتم او را بوضع حدیث منسوب ساخته، نسائی هم بهمین مسلک رفته.
و دار قطنی او را ضعیف گفته.
و ابن عدی حفظ را از احادیث او نفی کرده، و بلاء را در احادیثش از جانب او دانسته، یعنی او را مفتری و مختلق آن پنداشته.
و ابن المدینی تصریح فرموده به اینکه واقدی وضع حدیث می کرد.
و ابن راهویه هم براه قدح و جرح او رفته و تصریح نموده به اینکه او نزد من از جمله کسانی است که وضع می کند حدیث را.
و نیز ابن المدینی ارشاد کرده که هیثم بن عدی اوثق است نزد من از واقدی پسند نمی کنم واقدی را در حدیث و نه در انساب و نه در هیچ چیزی.
و اسحاق بن الطباع گفته که دیدم من واقدی را در راه مکه که بد می کرد نماز را.
و ابن ماجه جسارت بر ذکر واقدی نیافته، ناچار بتدلیس گردیده بابهام و اجمال بجای نام او لفظ شیخ نهاده» .
ترجمه واقدی در کتاب میزان الاعتدال
«و علامه شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان الذهبی استقرار اجماع بر وهن او افاده کرده» .
قال فی میزان الاعتدال فی نقد الرجال:
محمد بن عمرو بن واقد الاسلمی مولاهم الواقدی المدنی القاضی، صاحب التصانیف احد اوعیة العلم علی ضعفه.
قال ابن ماجة: حدثنا ابن أبی شیبة، حدثنا شیخ لنا، ثنا عبد الحمید بن جعفر، فذکر حدیثا فی اللباس یوم الجمعة، و حسبک ان ابن ماجة لا یجسر أن یسمیه و هو الواقدی قاضی بغداد.
قال احمد بن حنبل: هو کذاب یقلب الاحادیث، یلقی حدیث ابن أخی الزهری علی معمر و نحو ذا.
و قال ابن معین: لیس بثقة، و قال مرة: لا یکتب حدیثه.
و قال البخاری، و أبو حاتم: متروک. و قال أبو حاتم أیضا و النّسائی:
یضع الحدیث و قال الدار قطنی: فیه ضعیف.
و قال ابن عدی: احادیثه غیر محفوظة، و البلاء منه.
و قال ابن الجوزی و غیره: و هو محمد بن أبی شملة دلسه بعضهم، و اما البخاری فذکر ابن ابی شملة بعد الواقدی.
و قال أبو غالب بن بنت معاویة بن عمرو: سمعت ابن المدینی یقول:
الواقدی یضع الحدیث.
أبو أمیّة الطرسوسی، ثنا الواقدی ثنا مالک، و ابن أبی الرجال عن ابی الرجال عن عمرة، عن عائشة مرفوعا: صومکم یوم تصومون، و فطرکم یوم
تفطرون.
علی بن موسی المخرمی ثنا الواقدی عن هشام بن سعد، عن زید بن اسلم عن عیاض بن عبد اللّه، عن عبد اللّه بن علقمة بن الفغواء، عن ابن عمر، عن صفیة بنت ابی عبید عن حفصة عن النبی صلی اللّه علیه و سلم: لا یحرم من الرضا الا عشر رضعات.
قال مجاهد بن موسی: ما کتبت عن احد احفظ من الواقدی.
قلت: صدق کان الی حفظه المنتهی فی السیر و الاخبار و المغازی و الحوادث امام الناس و الفقه و غیر ذلک.
و قال احمد بن علی بن الابار: بلغنی عن سلیمان الشاذکونی انه قال: اما ان یکون الواقدی اصدق الناس، و إما یکون اکذب الناس، و ذلک انه کتب عنه فلما أراد ان یخرج بالکتاب اتاه به فسأله فاذا هو لا یغیر حرفا.
قال: و کان یعرف رای سفیان و مالک ما رأیت مثله قط.
و قال أبو داود: بلغنی ان علی بن المدینی قال: کان الواقدی یروی ثلاثین الف حدیث غریب.
و قال المغیرة بن محمد المهلبی، سمعت ابن المدینی، یقول الهیثم بن عدی اوثق عند من الواقدی، لا ارضاه فی الحدیث و لا فی الانساب و لا فی شیء.
و قال اسحاق بن الطباع: رأیت الواقدی فی طریق مکة یسیء الصلوة.
الواقدی ثنا معمر عن همام، عن أبی هریرة: نهی النبی صلی اللّه علیه و سلم عن سب اسعد الحمیری و قال: هو أول من کسی البیت.
الطبرانی فی المعجم الاوسط ثنا محمد بن عبد الرحمن بن بجیر بن ریسان ثنا محمد ابن عمر الواقدی ثنا شعیب بن طلحة، عن عبید اللّه بن عبد الرحمن بن أبی بکر الصدیق، حدثنی أبی، عن ابیه، عن جده، عن أبیه، عن أبی بکر
قال قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: انما حر جهنم علی امتی کحر الحمام.
محمد بن یحیی الازدی، ثنا محمد بن عمر الاسلمی، عن أخیه شملة، عن عمر ابن کثیر بن شیبة الاشجعی، عن ابیه، قال رسول اللّه صلی علیه و سلم:
خدر الوجه من النبیذ تتناثر منه الحسنات.
الصغانی ثنا الواقدی، ثنا کثیر، عن زید، عن نافع، عن ابن عمر، عن النبی صلی اللّه علیه و سلم، قال: تحریک الاصبع فی الصلوة من غرة الشیطان.
ولد الواقدی سنة ثلاثین و مائة، و لقی ابن جریح، و ابن عجلان، و معمرا و ثور بن یزید، و کان جده واقد مولی لعبد اللّه بن بریدة بن الحصیب.
قال البخاری: سکتوا عنه ما عندی له حرف.
و قال ابن راهویه: هو عندی ممن یضع الحدیث.
و قال محمد بن سلامة الجمحی: هو عالم دهره.
و قال ابراهیم الحربی: الواقدی امین الناس علی الاسلام، و کان، اعلم الناس بامر الاسلام، فاما الجاهلیة فلم یعلم فیها شیئا.
و قال المصعب الزبیری: و اللّه ما رأینا مثل الواقدی قط.
و عن الدراوردی قال: الواقدی أمیر المؤمنین فی الحدیث.
و قال ابن سعد: قال الواقدی: ما من احد الا و کتبه أکثر من حفظه، و حفظی أکثر من کتبی.
و قال یعقوب بن شیبة: لما تحول الواقدی من الجانب الغربی یقال: انه حمل کتبه علی عشرین و مائة وقر، و قیل: کان له ستمائه قمطر کتبا.
و قد وثقه جماعة، فقال محمد بن اسحاق الصنعانی: و اللّه لو لا انه عندی ثقة ما حدثت عنه.
و قال مصعب: ثقة مأمون.
و سئل معن القزاز عنه فقال: انه اسأل عن الواقدی؟ یسأل منی.
و قال جابر بن کردری: سمعت یزید بن هارون یقول: الواقدی ثقة. و کذا و ثقة أبو عبید.
و قال ابراهیم الحربی: من قال: ان مسائل مالک و ابن أبی ذئب تؤخذ عن اصدق من الواقدی فلا یصدق.
قال الخطیب فی تاریخه(1): قدم الواقدی بغداد و ولی قضاء الجانب الشرقی منها، و قال: و هو ممن طبق شرق الارض و غربها ذکره، و لم یخف علی احد عرف اخبار الناس امره، و سارت الرکبان بکتبه فی فنون العلم من المغازی و السیر، و الطبقات، و اخبار النبی صلی اللّه علیه و سلم، و الاحداث الکائنة فی وقته و بعد وفاته، و کتب الفقه و اختلاف الناس فی الحدیث و غیر ذلک، الی ان قال: و کان جوادا مشهورا بالسخاء.
قلت: و قد سقت جملة من اخبار الواقدی وجوده و غیر ذلک فی تاریخی الکبیر.
و مات و هو علی القضاء سنة سبع و مائتین فی ذی الحجة، استقرار الاجماع علی وهن الواقدی(2).
ترجمه واقدی در کتاب تذهیب التهذیب
«و نیز علامه ذهبی در (تذهیب التهذیب) که مختصر (تهذیب الکمال) مزی است گفته» :
محمد بن عمر بن واقد الواقدی الواقدی المدنی أبو عبد اللّه الاسلمی مولی عبد اللّه بن بریدة أحد الاعلام و قاضی العراق.
عن ابن عجلان، و ثور بن یزید، و ابن جریح و أسامة بن زید اللیثی، و الاوزاعی، و الثوری، و مالک و ابن أبی ذئب، و أبی بکر بن أبی سبرة، و هشام ابن الغار، و أبی معشر السندی، و خلائق.
و عنه الشافعی، و أبو عبد، و ذویب بن عمامة، و أبو بکر بن أبی شیبة، و سلیمان بن داود الشاذکونی، و کاتبه محمد بن سعد، و أبو حسان الحسن بن عثمان الزیادی، و احمد بن منصور الرمادی، و احمد بن خلیل البرجلانی، و أحمد ابن الحسین الرحلانی. و محمد بن شجاع البلخی، و أبو بکر محمد بن اسحاق الصنعانی، و الحرث بن أبی أسامة، و خلق.
قال البخاری: متروک، ترکه احمد و جماعة.
و قال ابن معین: لیس بشیء.
و قال ابن المدینی الهیثم بن عدی اوثق عندی من الواقدی.
و قال أبو داود السجستانی: أخبرنی من سمع علی بن المدینی یقول:
روی الواقدی ثلاثین الف حدیث غریب.
و قال النّسائی: لیس بثقة الخ(1).
«و نیز حافظ ذهبی در کتاب (مغنی) که نسخه عتیقه آن بخط عرب بدست حقیر افتاده و از آن استکتاب نسخه برای خود کرده ام گفته» :
محمد بن عمر بن واقد الاسلمی مولاهم الواقدی، صاحب التصانیف مجمع علی ترکه.
1) تذهیب التهذیب ج 3 ص 54 مخطوط فی مکتبة لکهنو للمصنف
و قال ابن عدی: یروی أحادیث غیر محفوظة و البلاء منه.
و قال النّسائی: کان یضع الحدیث.
و قال ابن ماجة: ثنا ابن أبی شیبة، ثنا شیخ، ثنا عبد الحمید بن جعفر، فذکر حدیثا فی لباس الجمعة، و حسبک من لا یجسر ابن ماجة ان یسمیه(1).
ترجمه واقدی بگفتار ذهبی در عبر فی خبر من غبر
«و نیز ذهبی در (عبر فی خبر من غبر) در وقائع سنة سبع و مائتین گفته» :
و الواقدی قاضی بغداد أبو عبد اللّه محمد بن عمر بن واقد الاسلمی المدنی العلامة احد اوعیة العلم.
روی عن ثور بن زید، و ابن جریح، و طبقتهما، و کان یقول: حفظی أکثر من کتبی، و قد تحول مرة و کانت کتبه مائة و عشرین حملا، ضعفه الجماعة(2).
ترجمه واقدی بگفتار ذهبی در کاشف
«و نیز ذهبی در (کاشف) گفته» :
محمد بن عمر بن واقد الواقدی قاضی العراق، عن ابن عجلان، و ثور، و ابن جریح.
و عنه الشافعی و مات قبله، و الصاغانی، و الحرث بن ابی أسامة.
قال البخاری و غیره: متروک، ثنا ابن أبی شیبة ثنا شیخ لنا، عن عبد الحمید ابن جعفر فی لباس الجمعة، فهو الواقدی مات فی ذی الحجة 207(3).
«و نیز علامه ذهبی در کتاب (سیر النبلاء) بترجمه مسلم بن الحجاج گفته» .
قال الحاکم: أراد مسلم أن یخرج الصحیح علی ثلثة أقسام و علی ثلث
طبقات من الرواة، و قد ذکر هذا فی صدر خطبته، فلم یقدر له الا الفراغ من الطبقة الاولی و مات.
ثم ذکر الحاکم مقالة هی مجرد دعوی، فقال: انه لا یذکر من الحدیث الا ما رواه صحابی مشهور له راویان ثقتان فأکثر، ثم یروی عنه أیضا راویان ثقتان فأکثر، ثم کذلک من بعدهم، فقال أبو علی الحیانی: المراد بهذا أن هذا الصحابی أو هذا التابعی قد روی عنه رجلان خرج بهما عن الجهالة.
قال القاضی عیاض: و الذی تأوله الحاکم علی مسلم من احترام المنیة له قبل استیفاء غرضه الا من الطبقة الاولی فأنا أقول: انک إذا نظرت فی تقسیم مسلم فی کتابه وجدت الحدیث علی ثلث طبقات من الناس علی غیر تکرار، فذکر أن القسم الاول حدیث الحفاظ، ثم قال: إذا انقضی هذا أتبعته بأحادیث من لم یوصف بالحذق و الاتقان، و ذکر أنهم لاحقون بالطبقة الاولی فهؤلاء مذکورون فی کتابه لمن تدبر الابواب، و الطبقة الثالثة قوم تکلم فیهم قوم و زکاهم آخرون، فخرج حدیثهم عن ضعف، أو اتهم ببدعة، و کذلک فعل البخاری.
ثم قال القاضی عیاض: فعندی أنه أتی بطبقاته الثلاث فی کتابه و طرح الطبقة الرابعة.
قلت: بل خرج حدیث الطبقة الاولی، و حدیث الثانیة الا النزر القلیل مما یستنکره لاهل الطبقة الثانیة، ثم خرج لاهل الطبقة الثالثة أحادیث لیست بالکثیرة فی الشواهد و الاعتبارات و المتابعات و قل أن خرج لهم فی الاصول شیئا، و لو استوعبت أحادیث أهل الطبقة فی الصحیح لجاء الکتاب فی حجم ما هو مرة اخری، و لنزل کتابه بذلک الاستیعاب عن رتبة الصحة، و هم کعطاء بن السائب، و لیث، و یزید بن أبی زیاد، و ابان بن صمعة، و محمد بن اسحاق،
و محمد بن عمر، و ابن علقمة، و طائفة أمثالهم، فلم یخرج لهم الا الحدیث بعد الحدیث إذا کان له أصل، و انما یستوفی أحادیث هؤلاء و یکثر منها أحمد فی مسنده، و أبو داود، و النسائی، و غیرهم، فاذا انحطوا الی اخراج أحادیث الضعفاء الذین هم أهل الطبقة الرابعة اختاروا منها و لم یستوعبوها علی حسب آرائهم و اجتهاداتهم فی ذلک.
و أما أهل الطبقة الخامسة من اجمع علی اطراحه و ترکه لعدم فهمه و ضبطه فیندر ان یخرج لهم أحمد و النسائی و یورد لهم أبو عیسی فیبینه بحسب اجتهاده لکنه قلیل، و یورد لهم ابن ماجة أحادیث قلیلة و لا یبین و اللّه أعلم، و قل ما یورد منها أبو داود فان أورد بینة فی غالب الاوقات.
بگفتار ذهبی در سیر النبلاء ابن ماجه از واقدی فقط یک حدیث با ایهام ذکر نموده
و أما أهل الطبقة السادسة کغلاة الرافضة و الجهمیة و الدعاة، و کالکذابین و الوضاعین، و کالمتروکین المهتوکین کعمرو بن الصبیح، و محمد المصلوب، و نوح بن أبی مریم، و أحمد الجویباری، و أبی حذیفة البخاری فما لهم فی الکتب حرف ما عدا عمرو فان ابن ماجة خرج له حدیثا واحدا فلم یصب، و کذا خرج ق (ابن ماجة القزوینی) للواقدی حدیثا واحدا فدلس اسمه و أبهمه(1).
«و محمد بن اسماعیل بخاری صاحب صحیح در (تاریخ صغیر) خود که بعد تلاش بسیار بعنایت پروردگار نسخه آن بدست این خاکسار افتاده گفته» :
مات محمد بن عمر الواقدی أبو عبد اللّه الاسلمی مدنی قاضی بغداد ترکوه سنة سبع و مائتین لاثنتی عشرة مضین من ذی الحجة ببغداد.
ترجمه واقدی بگفتار سمعانی در انساب
«و ابو سعد عبد الکریم بن محمد المروزی الشافعی در کتاب (انساب) گفته» :
1) سیر النبلاء ج 7 ص 570 مخطوط فی مکتبة المؤلف فی لکهنو
الواقدی بفتح الواو و کسر القاف و فی آخرها الدال المهملة، هذه النسبة الی واقد و هو اسم لجد المنتسب إلیه و هو أبو عبد اللّه محمد بن عمر بن واقد الواقدی المدنی مولی أسلم، سمع ابن ابی ذئب، و معمر بن راشد، و مالک بن أنس، و محمد بن عجلان، و ربیعة بن عثمان، و ابن جریح، و أسامة بن زید، و عبد الحمید بن جعفر، و سفیان الثوری، و جماعة کثیرة سوی هؤلاء.
روی عنه کاتبه محمد بن سعد، و أبو حسان الزیادی، و محمد بن اسحاق الصغانی، و أحمد بن عبید بن ناصح، و الحرث بن أبی أسامة و غیرهم، و هو ممن طبق شرق الارض و غربها ذکره، و لم یخف علی أحد عرف أخبار الناس أمره، و سارت الرکبان بکتبه فی فنون العلم من المغازی و السیر و الطبقات و أخبار النبی صلی اللّه علیه و آله و الاحداث التی کانت فی وقته و بعد وفاته صلی اللّه علیه و سلم، و کتب الفقه و اختلاف الناس فی الحدیث و غیر ذلک، و کان جوادا کریما مشهورا بالسخاء، و ولی القضاء بالجانب الشرقی منها.
و ذکر أنه ولد سنة ثلاثین و مائة، و وفاته فی ذی الحجة سنة سبع و مائتین.
و قیل: انه لما انتقل من بغداد من الجانب الشرقی الی الغربی حمل کتبه علی عشرین و مائة وقر، و قیل: کان له ستمائة قمطر من الکتب، و قیل: ان حفظه کان أکثر من کتبه، و قد تکلموا فیه(1).
ترجمه واقدی بگفتار ابن خلکان در وفیات الأعیان
«و شمس الدین ابو العباس احمد بن محمد المعروف بابن خلکان البرمکی الاربلی با آنکه معتاد بکف لسان از ذکر فضایح و معایب اسلاف خود است نیز چاره از ذکر تضعیف واقدی و تکلم در او نیافته، چنانچه در (وفیات الأعیان فی أنباء أبناء الزمان) گفته» :
أبو عبد اللّه محمد بن عمر بن واقد الواقدی المدنی مولی بنی هاشم، و قیل:
1) انساب السمعانی ص 577 ط بغداد ، منشور مرجلیوث
مولی بنی سهم بن أسلم کان اماما عالما له التصانیف فی المغازی و غیرها، و له کتاب الردة، ذکر فیه ارتداد العرب بعد وفاة النبی صلی اللّه علیه و سلم، و محاربة الصحابة رضی اللّه عنهم لطلیحة بن خویلد الاسدی، و الاسود العنسی و مسیلمة الکذاب و ما قصر فیه.
سمع ابن أبی ذئب، و معمر بن راشد، و مالک بن أنس، و الثوری، و غیرهم.
و روی عنه کاتبه محمد بن سعد المذکور عقیبه انشاء اللّه و جماعة من الأعیان و تولی القضاء بشرقی بغداد، و ولاه المأمون القضاء بعسکر المهدی و ضعفوه فی الحدیث و تکلموا فیه(1).
بگفته یافعی در مرآة الجنان ائمه حدیث واقدی را ضعیف شمرده اند
«و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد الیافعی الیمنی در تاریخ خود مسمی (بمرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة حوادث الزمان و تقلب احوال الانسان) در وقایع سنة سبع و مائتین گفته» :
و فیها توفی الواقدی أبو عبد اللّه محمد بن عمر بن واقد الاسلمی المدنی العلامة قاضی بغداد کان یقول: حفظی اکثر من کتبی، و کانت کتبه مائة و عشرین حملا فی وقت انتقل فیه، لکن أئمة الحدیث ضعفوه(2).
بگفتار ابن حجر در تقریب واقدی متروک است
«و ابن حجر عسقلانی حتما حکم کرده بآنکه واقدی متروک است چنانچه در (تقریب التهذیب) گفته» :
محمد بن عمر بن واقد الاسلمی الواقدی المدنی القاضی نزیل بغداد متروک مع سعة علمه من التاسعة، مات سنة سبع و مائتین، و له ثمان و ستون(3).
بگفتار عینی در عمدة القاری در کلام واقدی و شخص او سخن است
«و قاضی القضاة بدر الدین محمود بن احمد العینی در (عمدة القاری) در اجوبه قراءة جر در لفظ ارجلکم در آیه وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ(1)گفته» :
الجواب الثالث هو محمول علی حالة اللبس للخف، و النصب علی الغسل عند عدمه.
و روی همام بن الحارث: أن جریر بن عبد اللّه رضی اللّه عنه بال ثم توضأ و مسح علی خفیه، فقیل له: أ تفعل هذا؟ قال: و ما یمنعنی و قد رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یفعله، و کان یعجبهم حدیث جریر لان اسلامه کان بعد نزول المائدة.
قال الترمذی: حدیث حسن صحیح.
و قال ابن العربی: اتفق الناس علی صحة حدیث جریر، و هذا نص یرد ما ذکروه.
فان قلت: روی محمد بن عمر الواقدی: ان جریرا أسلم فی سنة عشر فی شهر رمضان، و ان المائدة نزلت فی ذی الحجة یوم عرفة.
قلت: هذا لا یثبت، لان الواقدی فیه کلام، و انما نزل یوم عرفة: «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ»(2).
سیوطی نیز در طبقات الحافظ فضایح واقدی را ذکر نموده
«و جلال الدین سیوطی هم فضایح واقدی نقل کرده در تخجیل رازی و امثال او کوشیده معنی تکذیب احمد بن حنبل واقدی را، و ترک ابن المبارک و غیره او را، و نفی نسائی و ابو معین وثوق را از او نقل فرموده، چنانچه در «طبقات الحفاظ» گفته» :
محمد بن عمر بن واقد الواقدی الاسلمی مولاهم المدنی قاضی بغداد، روی عن الثوری و الاوزاعی، و ابن جریح و خلق.
و عنه الشافعی و محمد بن سعد کاتبه، و أبو عبید القاسم و آخرون.
کذبه أحمد، و ترکه ابن المبارک و غیره، و قال النسائی و ابن معین: لیس بثقة.
مات سنة سبع، و قیل: تسع و مائتین(1).
سیوطی در الدر المنتشرة از قول شافعی کتب واقدی را دروغ دانسته
«و نیز جلال الدین عبد الرحمن السیوطی در رساله(در منتثرة فی الاحادیث المشتهرة) از شافعی نقل فرموده که او کتب واقدی را عین کذب دانسته چنانچه در رساله مذکوره گفته» :
خاتمة قال أحمد: ثلثة کتب لیس لها اصول الملاحم و المغازی و التفسیر، قال الخطیب فی الجامع: و هذا محمول علی کتب مخصوصة فی هذه المعانی الثلثة غیر معتمد علیها لعدم عدالة ناقلیها و زیادة القصاص فیها، فأما کتب الملاحم فکلها بهذه الصفة، و لیس یصح فی ذکر الملاحم المرتقبة و الفتن المنتظرة غیر أحادیث یسیرة، و أما المغازی فکتب الواقدی، قال الشافعی: کذب، و کتب ابن اسحاق أکثرها عن أهل الکتاب فلیس أصح من مغازی موسی بن عقبة(2).
سیوطی در التدریب نیز از قول نسائی واقدی را از وضاعین دانسته
3 «و نیز جلال الدین سیوطی در (تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی) از نسائی نقل فرموده که او واقدی را از کذابین معروفین بوضع حدیث شمار کرده چنانچه گفته» :
قال النّسائی: الکذابون المعروفون بوضع الحدیث أربعة: ابن أبی یحیی
بالمدینة، و الواقدی ببغداد، و مقاتل بخراسان، و محمد بن سعید المصلوب بالشام(1).
صاحب کشف الحثیث نیز قول نسائی را در وضاع بودن واقدی نقل کرده
«و برهان الدین ابراهیم بن محمد أبی الوفا بن سبط ابن العجمی الطرابلسی الاصل الحلبی المولد الشافعی هم که محامد و مناقب جمیله او از (ضوء لامع لاهل القرن التاسع) تصنیف محمد بن عبد الرحمن سخاوی ساطع و لامع است افاده بدیعه نسائی درباره واقدی و اضرابش نقل کرده چنانچه در کتاب خود مسمی (بالکشف الحثیث عمن رمی بوضع الحدیث) که نسخه عتیقه آن که از نظر مصنف گذشته و باجازه او مزین است بدست حقیر افتاده در ترجمه محمد بن سعید مصلوب گفته» :
و روی الحسن بن شقیق عن النّسائی قال: و الکذابون المعروفون بوضع الحدیث ابن أبی یحیی بالمدینة، و الواقدی ببغداد، و مقاتل بن سلیمان بخراسان و محمد بن سعید بالشام(2).
«عجب است که رازی بعدم نقل کذاب معروف بوضع حدیث غدیر را بر اهل حق احتجاج می کند.
صاحب مختصر تنزیه الشریعه نیز واقدی را از وضاعین حدیث شمرده
و شیخ رحمة اللّه بن عبد اللّه السندی در (مختصر تنزیه الشریعة المرفوعة عن الاخبار الشنیعة الموضوعة) واقدی را در وضاعین و کذابین و من کان یسرق الاحادیث و یقلبها و من اتهم بالکذب أو الوضع من رواة الاخبار ذکر کرده و از نسائی نقل نموده که او وضع حدیث می کرد حیث قال:
محمد بن عمر بن واقد الواقدی، قال النّسائی: یضع الحدیث(1).
خوارزمی در جامع المسانید نقل کرده که واقدی بیست هزار حدیث جعل نموده
«و حافظ ابو المؤید محمد بن محمود الخوارزمی بغرض حمایت ابو حنیفه و رد طعن مخالفت او باحادیث طعن ارباب رجال در واقدی ذکر کرده و در بیان این طعن افاده کرده که یحیی بن معین فرموده است که وضع کرده است واقدی بر حضرت رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم بیست هزار حدیث، و احمد بن حنبل گفته: مرکب می سازد احادیث را، و ابن المدینی گفته: که نوشته نمی شود حدیث او از حضرت رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم، و شافعی فرموده: که کتب واقدی کذب است» .
قال أبو المؤید فی جامع مسانید أبی حنیفة فی دفع مطاعن الخطیب علی أبی حنیفة: و أما قوله حاکیا عن یوسف بن أسباط: أنه قال: رد أبو حنیفة أربعمائة حدیث أو أکثر، و عد منها قوله للفارس سهمان و للراجل سهم، و أن أبا حنیفة قال: لا أجعل سهم البهیمة أکثر من سهم المؤمن، و قد ضرب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم للمقداد یوم بدر سهمین لفرسه، و له سهما.
فالجواب عنه من وجوه ثلثة: أحدها أن رد بعض الاحادیث واجب اما لکونها منسوخة أو مأولة أو معارضة لکتاب اللّه تعالی، و به أمر النبی صلی اللّه علیه و سلم حیث
قال: «سیأتیکم عنی أحادیث مختلفة، فما یکون موافقا لکتاب اللّه فهو منی و ما یکون مخالفا لکتاب اللّه فأنا منه بریء» .
و قد فعل ذلک أکابر المجتهدین العارفین بکتاب اللّه و سنة رسول اللّه دون الجهلة بالعلوم الذین ینقلون کما یسمعون، و یعملون به ناسخا کان أو منسوخا موافقا لکتاب اللّه أو مخالفا.
و الجواب الثانی أن قوله: ضرب رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم للمقداد
1) مختصر تنزیه الشریعة فی حرف المیم فی فصل الوضاعین و الکذابین .
یوم بدر سهمین فقد ذکره الواقدی کذلک فی المغازی و قد طعنوا فیه، فقال یحیی بن معین: وضع الواقدی علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عشرین الف حدیث، و قال أحمد بن حنبل: الواقدی یرکب الاسانید، و قال ابن المدینی: لا یکتب حدیثه عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، و قال الشافعی: کتب الواقدی کذب(1).
صاحب سبل الهدی نیز واقدی را متروک دانسته
«و محمد بن یوسف شامی دمشقی صالحی نزیل قاهره مصر در کتاب (سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد) گفته» :
و لابی عبد اللّه محمد بن عمر بن واقد الاسلمی الواقدی رحمه اللّه تعالی کتاب کبیر فی المغازی، أجاد فیه، و هو و ان وثقه جماعة و تکلم فیه آخرون فالمعتمد انه متروک، و لا خلاف أنه کان من بحور العلم و من أوعیة الحفظ بما کان، و قد نقل عنه فی هذا الباب أئمة من العلماء.
منهم الحافظان أبو نعیم الاصفهانی و أبو بکر البیهقی رحمهما اللّه فی دلائلهما و من المتأخرین الحافظ ابن کثیر رحمه اللّه فی السیرة النبویة من تاریخه، و الحافظ رحمه اللّه فی الفتح و غیره و شیخنا رحمه اللّه فی الخصائص الکبری، فاقتدیت بهم، و نقلت عنه ما لم أجده عند غیره، ثم رأیته ذکر فی غزوة الحدیبیة عن المقداد بن الاسود رضی اللّه عنه شیئا و المشهور أن المقداد قاله فی غزوة بدر، و لم أر أحدا من أصحاب المغازی التی وقفت علیها ذکره فی غزوة الحدیبیة، فأعرضت عن النقل عنه.
ثم بعد ذلک رأیت أبا بکر بن أبی شیبة رواه فی المصنف من طریق الواقدی عن عروة بن الزبیر فاستخرت اللّه فی النقل عنه، و ذکر بعض فوائده فانه کما قال الحافظ أبو بکر الخطیب ممن انتهی إلیه العلم بالمغازی فی زمانه، و لیس
1) جامع المسانید للخوارزمی ج 1 ص 59 و ص 60 ط ( لائل پور )
فی ذلک شیء یتعلق بالحلال و الحرام بل اخبار عن مغازی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و سرایا أصحابه ترتاح لها قلوب المحبین، و ألف العلماء فی هذا الباب کتبا لا یحصیها الا اللّه تعالی و سأذکر النقل ممن وقفت علیها منها(1).
کشمیری نیز واقدی را از جمله وضاعین شمرده
«و محمد محسن کشمیری در کتاب (نجاة المؤمنین) واقدی را از کبار نقله موضوعات بلکه از جمله وضاعین وانموده برد استدلال بروایات او نهایت تشنیع و تغلیظ برپاساخته، چنانچه در بیان استدلال بر امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام و رد آن این عبارت سراسر خسارت که آثار تعصب و عناد و عجز سراسر آن می بارد گفته» :
الثالث عشر قوله تعالی: «أَطِیعُوا اَللّهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ»(2)فان اولی الامر لا یکونون الا معصومین لان الامر باطاعة الفاسق قبیح و غیر المعصومین جاز فسقه، و لم یکن و غیر علی و ابنائه لا معصوما باتفاق، فهم المعصومون و أولو الامر.
و الجواب بالوجوه الخمسة التی مرت آنفا فی تزییف الاستدلال بقوله عز و جل: «کُونُوا مَعَ اَلصّادِقِینَ»(3)و قد تقرر الاستدلال بالآیتین بأنهما نزلتا فی علی، فالجواب بان الوجوه الثلاثة الاخیرة من امامة أبی بکر فی الصلوة، و المعارضة بثلاثة عشر وجها، و ورود حدیث الاقتداء بالشیخین قاطعة لاحتمال النزول، و دلائل ساطعة بأن الروایة موضوعة، و کیف و لم ینقلها أحد من ثقات المحدثین و الفقهاء، و انما ذکر الاولی السدی، و الثانیة الکلبی فی تفسیرهما، و هما من کبار نقلة الموضوعات کما ذکره محمد بن طاهر الفتنی، و نقله عن
السیوطی و ابن الجوزی و غیرهما، و قد عد جماعة من المفسرین من هذا القبیل کالواقدی، و الزمخشری فانه شحن تفسیره بفضائل السور، و أکثرها موضوع، و تبعه البیضاوی و أنهم لیسوا من المحدثین، و فن الحدیث فن آخر غیر التفسیر و الفقه و العلوم ألا و لکل أهل، و لا اعتماد لاهل فن فی فن آخر، و لو لم یتفاوت مراتب الرواة و المحدثین لما کان فرق بین الصحیح و الحسن و الضعیف و الموضوع و لما کان الصحاح راجحة علی المسانید، و لما دون اصول الحدیث، و لما ذکر فی اصول الفقه أحکامها.
ثم اعلم أنه یظهر من هذا الکلام بطلان ما ذکره الحلی من نزول کثیر من الایات قریبا من المائة فی حق علی کرم اللّه وجهه بروایة السدی، و الکلبی و الواقدی و أبی الحسن المغربی(1)الشافعی، لان الوجوه الثلاثة الاخیرة مستأصلة لکل ما یأتی به الخصم و ذکره الحلی فی هذا الباب، و هل هذا الا اثبات المعدوم بروایة الوضاعین، و قد دل العقل علی خلافه لما ذکرنا من الاجوبة الثلاثة الاخیرة سیما امامة الصدیق و ثلاثة عشر وجها لنفی مذهب الخصم(2).
«و نیز محمد محسن کشمیری در کتاب (نجاة المؤمنین) گفته» :
و عن عمرو بن العاص قلت لرسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: أی النساء أحب إلیک؟ قال: عائشة: قلت: من الرجال؟ قال: أبوها، قلت: ثم من؟ قال: عمر و بهذا الحدیث یظهر کذب ما قال الخصم فی احقاق الحق بروایة الوضاعین و الکفرة أن عمرو بن العاص لما ولاه عمر فی ناحیة، قال: ما أقبح(3)
قبح اللَّه زمانا عمل فیه عمرو بن العاص لعمر بن الخطاب ، و اللَّه انی لا عرف الخطاب یحمل علی رأسه حزمة من حطب ، و علی ابنه مثلها و ما ثمنها الا تمرة لا تبلغ مضغته انتهی .
فصحف الکشمیری هذه الروایة بالفاظ الرکیکة کما تری .
عملا یقلد بهعمر، فانه کان من الارذال و أورده من مطاعنه، ثم قال: ان عمرو بن العاص کان من مادحی علی المرتضی حتی قال: انه النبأ العظیم فی قوله تعالی: «عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ اَلنَّبَإِ اَلْعَظِیمِ» ، و لا یخفی أن کونه من أشیاع معاویة مقاتلا للمرتضی رضی اللّه عنه مع کونه مداحا له علی ما ظنه الخصم عجیب، و أن طعنه لعمر مناف للروایة المذکورة فی مدحه مع أنه من متابعیه، و أن کون المرتضی النبأ العظیم من مخترعات الفسقة و الکفرة، و ان ذکرها مثل السدی فی تفسیره إذ قد عرفت أن السدی و الکلبی و الواقدی و أبا الحسن المغربی(1)الشافعی من کبار نقلة الموضوعات و المنکرات و الشواذ، فانهم یسودون القراطیس بکل ما یقرع سمعهم و لم ینظروا الی من یؤخذ منه الحدیث و یروی منه الدین و لیسوا من المحدثین کالزمخشری فانه ملأ تفسیره بالموضوعات فی فضائل السور، و تبعه البیضاوی و قد أنکر علیهما مهرة فن الحدیث(2).
صاحب عیون الاثر بتفصیل مناقب و مثالب واقدی را آورده
«و أبو الفتح محمد بن محمد بن محمد بن احمد المعروف بابن سید الناس الاندلسی در (عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر) در ترجمه واقدی بسط تمام نموده که اولا مدائح و مناقب جلیله برای او نقل کرده و بعد از آن جرح و قدح او از اکابر ائمه خود آورده، و بعد آن حمایت واقدی در سرکرده و چون محامد و مناقب و فضائل واقدی هم مفید ما است که، مثبت کمال متانت استدلالات اهل حق بروایات او
برای الزام خصام است لهذا نقل کلام او بالتمام مناسب می نماید» .
قال فی (عیون الاثر) : و أما الواقدی فهو محمد بن عمر بن واقد أبو عبد اللّه المدینی، سمع ابن أبی ذئب، و معمر بن راشد، و مالک بن أنس، و محمد بن عبد اللّه بن أخی الزهری، و محمد بن عجلان، و ربیعة بن عثمان و ابن جریح، و أسامة ابن زید، و عبد الحمید بن جعفر، و الثوری، و أبا معشر و جماعة.
روی عنه کاتبه محمد بن سعد، و أبو حسان الزیادی، و محمد بن اسحاق الصافانی، و احمد بن الخلیل البرجلانی، و عبد اللّه بن الحسن الهاشمی، و أحمد بن عبید بن ناصح، و محمد بن شجاع البلخی، و الحارث بن أبی أسامة و غیرهم.
ذکره الخطیب أبو بکر، و قال: هو ممن طبق شرق الارض و غربها ذکره، و لم یخف علی احد عرف اخبار الناس أمره، و سارت الرکبان بکتبه فی فنون العلم من المغازی و السیر و الطبقات و أخبار الناس علیه السلام و الاحداث التی کانت فی وقته و بعد وفاته علیه السلام و کتب الفقه و اختلاف الناس فی الحدیث و غیر ذلک، و کان جوادا کریما مشهورا بالسخاء.
و قال ابن سعد: محمد بن عمر بن واقد أبو عبد اللّه مولی عبد اللّه بن بریدة الاسلمی کان من أهل المدینة، قدم بغداد فی سنة ثمانین و مائة فی دین لحقه، فلم یزل فخرج الی الشام و الرقة، ثم رجع الی بغداد فلم یزل بها الی أن قدم المأمون من خراسان فولاه القضاء بعسکر المهدی فلم یزل قاضیا حتی مات ببغداد لیلة الثلثاء لاحدی عشر لیلة خلت من ذی الحجة سنة سبع و مائتین، و دفن فی مقابر الخیزران، و هو ابن ثمان و سبعین سنة، و ذکر أنه ولد سنة ثلاثین و مائة فی آخر خلافة مروان بن محمد، و کان عالما بالمغازی و اختلاف الناس و احادیثهم.
و قال محمد بن خلاد: سمعت محمد بن سلام الجمحی یقول: محمد بن عمر الواقدی عالم دهره.
و قال: ابراهیم الحربی: الواقدی أمین الناس علی أهل الاسلام.
و قال الحربی أیضا: کان الواقدی أعلم الناس بأمر الاسلام، فأما الجاهلیة فلم یعمل فیها شیئا.
و قال یعقوب بن شیبة: لما انتقل الواقدی من الجانب الغربی الی هیهنا یقال: انه حمل کتبه علی عشرین و مائة وقر، و قیل کانت کتبه ستمائة قمطر.
و قال محمد بن جریر الطبری: قال ابن سعد: کان الواقدی یقول: ما من أحد الا و کتبه اکثر من حفظه، و حفظی اکثر من کتبی.
و روی عنه غیره قال: ما ادرکت رجلا من أبناء الصحابة و أبناء الشهداء و لا مولی لهم الا سألته هل سمعت أحدا من أهلک یخبرک عن مشهده و این قتل، فاذا أعلمنی مضیت الی الموضع فاعاینه، و لقد مضیت الی المریسیع فنظرت إلیها، و ما علمت غزاة الا مضیت إلیه حتی اعاینه، أو نحو هذا الکلام.
و قال ابن منیع: سمعت هارون العدوی یقول: رأیت الواقدی بمکة و معه رکوة فقلت: أین ترید؟ قال: ارید أمضی الی حنین حتی أری الموضع و الوقعة.
و قال ابراهیم الحربی: سمعت المسیبی یقول: رأینا القوادی یوما جالسا الی اسطوانة فی مسجد المدینة و یدرس، فقلنا له: أی شیء تدرس؟ فقال: جزء من المغازی.
و روینا عن أبی بکر الخطیب قال: أنبأنا الازهری، أنبأنا محمد بن العباس، أنبأنا أبو أیوب، قال: سمعت ابراهیم الحربی یقول: و أخبرنی ابراهیم بن عمر البرمکی، أنبأنا عبید اللّه بن محمد بن محمد بن حمدان العکبری، أخبرنا محمد بن
أیوب المعافی، قال ابراهیم الحربی: سمعت المسیبی یقول: قلنا للواقدی: هذا الذی تجمع الرجال تقول حدثنا فلان و فلان، و جئت بمتن واحد، لو حدثتنا بحدیث کل واحد علی حده؟ قال یطول، فقلنا له: قد رضینا، قال: فغاب عنا جمعة، ثم أتانا بغزوة احد عشرین جلدا، و فی حدیث البرمکی مائة جلد، فقلنا له ردنا الی الامر الاول معنی اللفظین متقارب.
و عن یعقوب بن شیبة قال: و مما ذکر لنا أن مالکا سئل عن قتل الساحرة، فقال: انظروا هل عند الواقدی فی هذا، فذاکروه ذلک فذکر شیئا عن الضحاک ابن عثمان، فذکروا أن مالکا قنع به، و
روی أن مالکا سئل عن المرأة التی سمت النبی صلی اللّه علیه و سلم بخیبر ما فعل بها؟ فقال: لیس عندی بها علم، و سأسأل أهل العلم، قال: فلقی الواقدی، فقال: یا أبا عبد اللّه ما فعل النبی صلی اللّه علیه و سلم بالمرأة التی سمته بخیبر؟ فقال: الذی عندنا أنه قتلها، فقال مالک:
قد سألت أهل العلم فأخبرونی أنه قتلها.
و قال أبو بکر الصاغانی: لو لا أنه عندی ثقة ما حدثت عنه، حدث عنه اربعة ائمة: أبو بکر بن أبی شیبة، و أبو عبیدة، و أحسبه ذکر أبا خثیمة و رجلا آخر.
و قال عمرو الناقل: قلت للدراوردی: الواقدی، فقال: ذلک امیر المؤمنین فی الحدیث.
و سئل أبو عامر العقدی عن الواقدی، فقال: نحن نسأل عن الواقدی انما یسأل هو عنا فما کان یفید الاحادیث و الشیوخ بالمدینة الا الواقدی.
و قال الواقدی. لقد کانت الواحی تضیع فأوتی بها من شهرتها بالمدینة، یقال: هذه الواح ابن واقد.
و قال مصعب الزبیری: و اللّه ما رأینا مثله قط، بل قال مصعب: و حدثنی من سمع عبد اللّه بن المبارک یقول: کنت أقدم المدینة فما یفیدنی و لا یدلنی علی الشیوخ.
الا الواقدی.
و قال مجاهد بن موسی: ما کتبت عن أحد أحفظ منه.
و سئل عنه مصعب الزبیری، فقال: انه ثقة مأمون، و کذلک قال المسیبی.
و سئل عنه معن بن عیسی، فقال: أنا اسأل عنه؟ هو یسئل عنی.
و سئل عنه أبو یحیی الزهری، فقال: ثقة مأمون.
و سئل عنه ابن نمیر، فقال: اما حدیثه عنا فمستو، و أما حدیث اهل المدینة فهو أعلم به.
و قال یزید بن هارون: ثقة.
و قال عباس العنبری: هو أحب الی من عبد الرزاق.
و قال أبو عبید القاسم بن سلام: ثقة.
و قال ابراهیم: و أما فقه أبی عبید فمن کتاب محمد بن عمر الواقدی، الاختلاف و الاجماع کان عنده.
و قال ابراهیم الحربی: من قال: ان مسائل مالک بن أنس و ابن أبی ذئب تؤخذ عمن هو أوثق من الواقدی فلا یصدق، لانه یقول: سالت مالکا، و سألت ابن أبی ذئب.
و قال ابراهیم بن جابر: حدثنی عبد اللّه بن احمد بن حنبل قال: کتب أبی عن أبی یوسف و محمد ثلاثة قماطر، قلت له: کان ینظر فیها؟ قال: کان ربما نظر فیها، و کان أکثر نظره فی کتب الواقدی.
و سئل ابراهیم الحربی عما أنکر احمد علی الواقدی، فقال: مما أنکر علیه جمعه الاسانید و مجیئه بالمتن واحد، قال ابراهیم: و لیس هذا عیبا قد فعل هذا الزهری و ابن اسحاق.
قال ابراهیم: لم یزل احمد بن حنبل یوجه فی کل جمعة بحنبل بن اسحاق
الی محمد بن سعد فیأخذ له جزئین من حدیث الواقدی، فینظر فیهما، ثم یردهما و یأخذ غیرهما، و کان احمد بن حنبل ینسبه لتقلیب الاخبار کأنه یجعل ما لمعمر لابن اخی الزهری، و ما لابن أخی الزهری لمعمر.
و أما الکلام فیه فکثیر جدا قد ضعف و نسب الی وضع الحدیث:
قال احمد: هو کذاب.
و قال یحیی: لیس بثقة.
و قال البخاری، و الرازی، و النسائی: متروک الحدیث.
و للنسائی فیه کلام أشد من هذا.
و قال الدار قطنی: ضعیف.
و قال ابن عدی: أحادیثه غیر محفوظة، و البلاء منه.
قلت: سعة العلم مظنة لکثرة الاغراب، و کثرة الاغراب مظنة للتهمة و الواقدی غیر مدفوع عن سعة العلم فکثرت بذلک غرائبه.
و قد روینا عن علی بن المدینی أنه قال: للواقدی عشرون ألف حدیث لم نسمع بها.
و عن یحیی بن معین: أغرب الواقدی علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی عشرین الف حدیث.
و قد روینا عنه من تتبعه آثار مواضع الوقایع و سؤاله من أبناء الصحابة و الشهداء و موالیهم عن احوال سلفهم ما یقتضی انفرادا برواة و اخبار لا تدخل تحت الحصر و کثیرا ما یطعن فی الراوی بروایة وقعت له من أنکر تلک الروایة علیه و استغربها منه، ثم یظهر له و لغیره بمتابعة متابع أو سبب من الاسباب برائته من مقتضی الطعن فیتخلص بذلک من العهدة.
و قد روینا عن الامام احمد رحمه اللّه و رضی عنه انه قال: مازلنا ندافع امر
الواقدی حتی روی عن معمر عن الزهری، عن نبهان، عن أم سلمة، عن النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم: أ فعمیاوان انتما فجاء بشیء لا حیلة فیه، و الحدیث حدیث یونس لم یروه غیره.
و روینا عن أحمد بن منصور الرمادی: قدم علی بن المدینی بغداد سنة سبع و مائتین و الواقدی یؤمئذ قاض علینا، و کنت اطوف مع علی علی الشیوخ الذین یسمع منهم، فقلت: أ ترید ان تسمع من الواقدی، ثم قلت له بعد ذلک، فقال: لقد اردت ان اسمع منه فکتب الی أحمد بن حنبل: کیف تستحل الروایة عن رجل روی عن معمر حدیث نبهان مکاتب أم سلمة، و هذا حدیث یونس تفرد به.
قال أحمد بن منصور الرمادی: فعدت الی مصر بعد ذلک فکان ابن ابی مریم یحدثنا به، عن نافع بن یزید: عن عقیل، عن ابن شهاب عن نبهان، و قد رواه ایضا یعقوب بن سفیان، عن سعید بن یحیی ابی مرمم، عن نافع بن یزید کروایة الرمادی، قال الرمادی: فلما فرغ ابن ابی مریم من هذا الحدیث ضحکت، فقال: مم تضحک؟ فاخبرته بما قال علی، و کتب إلیه أحمد، فقال لی ابن ابی مریم: ان شیوخنا المصریین لهم عنایة بحدیث الزهری، و کان الرمادی یقول:
هذا مما ظلم فیه الواقدی فقد ظهر فیه هذا الخبر ان یونس لم یتفرد به، و إذ قد تابعه عقیل فلا مانع من ان یتابعه معمر، و حتی لو لم یتابعه عقیل لکان ذلک محتملا، و قد یکون فیها رمی به من تقلیب الاخبار ما ینحو هذا النحو، و قد اثبتنا من کلام الناس فی الواقدی ما تعرف به احواله.(1)«از این عبارت واضح است که احمد بن حنبل واقدی را بلقب کذاب نواخته.»
1) عیون 1 / ثر ج 1 ص 17
و یحیی ارشاد کرده که او ثقة نیست.
و بخاری، و رازی، و نسائی گفته اند: که متروک است.
و برای نسائی کلامی است که شدیدتر است از این.
و دار قطنی گفته: که او ضعیف است.
و ابن عدی گفته: که احادیث او غیر محفوظ است، و بلا از اوست.
فخر رازی نباید در مقابل اهل حق نام واقدی را با این فضایحش ذکر کند
بالجملة از ارباب دین و منصفین با یقین انصاف طلبی است که للّه ارشاد فرمایند: که آیا امام رازی و مقلدینش را می زیبد که بمقابله اهل حق نام واقدی هم بر زبان آوردند چه جا که احتجاج و استدلال بعدم روایت او حدیث غدیر را نمایند حال آنکه واقدی نزد ائمه سنیه باین فضائح و قبایح موصوف و باین مثالب و مطاعن معروف باشد که عمده آن وضع احادیث، و افتراء اکاذیب بر حضرت خیر الانام علیه و آله آلاف التحیة و السلام است که آن کار احدی إذ اهل اسلام نیست، و فجّار و فساق و منهمکین در بیباکی و خلاعت هم از آن استحیاء دارند و بر خود می لرزند، و افتراء و کذب هم باین مرتبه است که بیست هزار حدیث بر جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم بر بافته.
بالجمله اگر واقدی باجماع اهل سنت موثّق و معتمد علیه و ثقه و معتبر می بود باز هم تمسک و تشبث بعدم اخراج او حدیث غدیر را سمتی از جواز نداشت چه جا که حال واقدی این است که شنیدی.
و نیز اگر واقدی قدح صریح در حدیث غدیر می کرد کلامش قابل ذکر نبود، خصوصا بمقابله اهل حق، چه جا که او قدح نکرده، و محض ترک اخراج حدیثی از هر کسی که باشد و لو کان فی غایة الجلالة قدح در ثبوت و تواتر آن نمی کند.
پس احتجاج رازی و مقلدینش بعدم اخراج واقدی حدیث غدیر را بچند وجه موهون و مخدوش است.
اول آنکه واقدی از اهل خلاف است، فعل و قول و ترک و اعراض او هیچ یک قابل آن نیست که بمقابله اهل حق پیش کرده شود.
دوم آنکه واقدی بفضایح و قبایح مطاعن و معایب مطعون است.
سوم آنکه ترک اخراج حدیثی از هر کسی که باشد قابل التفات نیست.
چهارم آنکه خود رازی مخالفت روایات واقدی کرده است، پس بکدام رو بمقابله اهل حق تشبث بترک حدیث غدیر را می کند.
پنجم آنکه سوای رازی ابن روزبهان نیز بمقابله اهل حق مخالفت روایات واقدی برگزیده است، و تخلیص گلوی خود بردّ آن خواسته پس از اهل حق توقع آن داشتن که برای ترک او حدیث غدیر را وزنی نهند داد دانشمندی دادن است.
ششم آنکه محمد محسن کشمیری وقاحت و جسارت را بغایت قصوی رسانیده برای ردّ بعض استدلالات اهل حق ببعض روایات واقدی تفضیح واقدی و تقبیح او را بغایت قصوی رسانیده که او از کذابین وانموده است، پس چگونه باعراض او از ذکر حدیث غدیر التفات توان کرد.
بررسی نقل و یا عدم نقل حدیث غدیر از سوی ابن اسحاق
جواب استدلال رازی بعدم نقل ابن اسحاق غدیر را
ابن اسحاق بر خلاف ادعای رازی حدیث غدیر را ذکر نموده
اما تمسک رازی بعدم نقل ابن اسحاق حدیث غدیر را پس مخدوش است اولا به اینکه از افادات جمعی از این حضرات ظاهر می شود که ابن اسحاق حدیث غدیر را و سبب ارشاد آن را نقل کرده است، پس ادعای عدم نقل او کذب صریح و بهتان فضیح باشد که انشائی جز حبّ کتمان مناقب
جناب أمیر المؤمنین علیه السلام و هوای ابطال فضائل آن حضرت متصور نتواند شد» .
یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اَللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اَللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ(1).
ابن کثیر در تاریخ غدیر را از ابن اسحاق نقل کرده
«علامه اسماعیل بن عمر بن کثیر بن ضو بن کثیر بن درع القرشی البصری الدمشقی تلمیذ مزی و ابن تیمیه که از اکابر محدثین و اجله منقدین قوم است در (تاریخ) خود گفته» :
و لما رجع علیه السلام من حجة الوداع فکان بین مکة و المدینة مکان یقال له: غدیر خم، خطب الناس هنا لک خطبة فی الیوم الثامن عشر من ذی الحجة فقال فی خطبته: من کنت مولاه فعلی مولاه.
و فی بعض الروایات: اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه، و انصر من نصره. و اخذل من خذله، و المحفوظ الاول.
و انما کان سبب هذه الخطبة و التنبیه علی فضل علی ما ذکره ابن اسحاق من ان علیا بعثه رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم الی الیمن امیرا علی خالد بن الولید فرجع علی، فوافی حجة الوداع مع النبی صلی اللّه علیه و سلم و قد کثرت فیه القالة، و تکلم فیه بعض من کان معه بسبب استرجاعه منهم خلعا کان خلعها نائبه علیهم لما تعجل السیر الی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فلما فرغ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من حجة الوداع احب ان یبرئ ساحته مما نسب إلیه من القول فیه(2).
ابن حجر در صواعق حدیث غدیر را بوسیله جزری از ابن اسحاق نقل کرده
«و حافظ شهاب الدین ابو العباس احمد بن محمد بن علی بن حجر الهیثمی السعدی الانصاری در کتاب «صواعق محرقه» بجواب حدیث
غدیر گفته» :
و ایضا فسبب ذلک کما
نقله الحافظ شمس الدین الجزری عن ابن اسحاق ان علیا تکلم فیه بعض من کان معه فی الیمن، فلما قضی صلی اللّه علیه و سلم حجه خطبها تنبیها علی قدره، وردا علی من تکلم فیه کبریدة لما فی البخاری انه کان یبغضه، و سبب ذلک ما صححه الذهبی انه خرج معه الی الیمن فرای منه جفوة فنقصه للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم فجعل یتغیر وجهه و یقول: یا بریدة أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟ قال: بلی یا رسول اللّه، قال: من کنت مولاه فعلی مولاه(1).
برزنجی در نوافض حدیث غدیر را بوسیله جزری از ابن اسحاق نقل کرده
«و محمد بن عبد الرسول برزنجی در کتاب خود «نوافض الروافض» بجواب حدیث غدیر گفته» :
الوجه الثانی و هو ان السبب فی هذه الوصیة کما رواه الحافظ شمس الدین ابن الجزری عن ابن اسحاق صاحب «المغازی» ان علیا رضی اللّه عنه لما رجع من الیمن تکلم فیه بعض من کان معه فی الیمن، فلما قضی صلی اللّه علیه و سلم حجه خطب هذه الخطبة تنبیها علی علو قدره وردا علی من تکلم فیه کبریدة رضی اللّه عنه کما فی «البخاری» انه کان یبغض علیا حین رجع معه من الیمن، و سببه کما
صححه الذهبی انه خرج معه من الیمن فرأی منه جفوة فنقصه للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم فجعل وجهه صلی اللّه علیه و سلم یتغیر و یقول: یا بریدة أ لست اولی بالمؤمنین من انفسهم، قلت: بلی یا رسول اللّه، قال: من کنت مولاه فعلی مولاه(2).
سهارنپوری در مرافض حدیث غدیر را بوسیله ابن حجر از ابن اسحاق نقل کرده
«و مولوی حسام الدین بن شیخ محمد با یزید بن شیخ بدیع الدین سهارنپوری در کتاب «مرافض الروافض» که در عهد محمد اورنگ
زیب عالمگیر تصنیف کرده و مخاطب در باب مطاعن و غیر آن جایی که انبان کابلی را خالی یافته بانتحال بعض خرافاتش تزیین بضاعت مزجاة خود فرموده بجواب حدیث غدیر گفته:
و نیز سبب این خطبه شکایت بریده اسلمی است که از علی مرتضی در خدمت سید الوری کرده بود، چنانچه شیخ عبد الحق در «مدارج» بر آن تصریح نموده و وجه شکایت نقل کرده که آن شیر خدا بامر سرور انبیاء بیمن رفت تا خمس غنائم که خالد بن ولید فراهم آورده بود جدا کند، علی مرتضی از جمله خمس بر کنیزکی متصرف شد، بریده را از این کار کدورت و انکار پیدا گشت، بعد از مراجعت این مقدمه را نزد آن حضرت صلی اللّه علیه و سلم ظاهر نمود، آن جناب فرمودند: أی بریده مگر علی را دشمن داری؟ گفت: آری، از این جواب رنگ روی مبارک آن حضرت برافروخت فرمودند: در حق علی گمان بد مبر و او از من و من از اویم، و او مولای شما است و هر که باشم من مولای او. الحدیث.
شیخ ابن حجر در صواعق آورده که حافظ شمس الدین جزری از ابن اسحاق روایت کرده که سبب این خطبه آن است که بعضی از جماعت که با علی مرتضی در یمن بودند در حق آن شیر خدا تکلم نمودند، آن حضرت صلی اللّه علیه و سلم بعد از فراغ از حج خطبه خواندند از جهت تنبیه بر قدر علی و از جهت رد بر کسی که در وی سخن کرده بود مانند بریده» .
کما
جاء فی صحیح البخاری انه کان یبغضه، و سبب ذلک ما
صححه الذهبی انه خرج معه الی الیمن فرأی منه جفوة، فنقصه للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم فجعل یتغیر وجهه و یقول: یا بریدة أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قال: بلی یا
رسول اللّه، قال: من کنت مولاه فعلی مولاه(1).
این عبارات چنانچه می بینی به کمال ظهور تکذیب فخر رازی که با دعای عدم نقل ابن اسحاق حدیث غدیر را قدح آن خواسته می نماید چه از آن بنهایت صراحت واضح است که ابن اسحاق روایت کرده که سبب ارشاد فرمودن جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و سلم حدیث غدیر را شکایت بعضی صحابه بود، پس ادعای عدم نقل ابن اسحاق حدیث غدیر را کذب بی سر و پا است.
و اگر بتصریحات این حضرات متعصبی گوش ندهد آخر تصریح خود جناب شاه صاحب را چه علاج است، که جنابشان هم بتقلید این حضرات همین حرف بر زبان اقدس آورده اند، مگر نمی بینی که جنابشان در خاتمه جواب از حدیث غدیر می فرمایند:
و سبب فرمودن این خطبه چنانچه مورخین و اهل سیر آورده اند صریح دلالت می کند که منظور افاده محبت و دوستی حضرت امیر بود، زیرا که جماعت از صحابه که در مهم ملک یمن با آن جناب متعین شده بودند مثل بریده اسلمی و خالد بن الولید و دیگر نامداران هنگام مراجعت از آن سفر شکایتهای بیجا از حضرت امیر بحضور رسول صلی اللّه علیه و سلم عرض نمودند، چون جناب رسالت پناه صلی اللّه علیه و سلم دید که از این قسم حرفها مردم را بر زبان رسیده است و اگر من یکدو کس را از این شکایتها منع خواهم نمود محمول بر پاس علاقه نازکی که حضرت امیر را با جناب او بود خواهند داشت، و ممتنع نخواهند شد لهذا خطبه عام فرمود، و این نصیحت را مصدر ساخت به کلمه که منصوص
1) مرافض الروافض - دلیل دوم از فضل سوم از باب ثالث .
است در قرآن: أ لست أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ؟ یعنی هر چه می گویم از راه شفقت و خیرخواهی می گویم، محمول بر پاسداری کسی ننمایند و علاقه کسی را با من در نظر دارند، محمد بن اسحاق و دیگر أهل سیر بتفصیل این قصه را آورده اند انتهی(1).
شاهصاحب نیز در تحفه حدیث غدیر را از ابن اسحاق نقل کرده
فللّه الحمد و المنة که کذب و سقیفه سازی رازی کفلق الصبح و ضوء النهار بافاده جناب شاه صاحب والاتبار هم واضح و روشن و مبین و مبرهن گشت که جنابشان نسبت روایت کردن بتفصیل قصه ارشاد حدیث غدیر را بسبب شکایت بعضی صحابه بابن اسحاق می نمایند، و رازی بمزید گاوتازی ادعای عدم نقل ابن اسحاق حدیث غدیر را دارد، و باین توهم قدح در ثوبت حدیث غدیر می خواهد،
اهل سنت یا باید رازی را در ادعایش تکذیب کنند و یا اعلام نامبرده را کاذب بدانند
پس حالات حضرات اهل سنت را اختیار است که خواه بتکذیب جناب شاه صاحب، و صاحب «صواعق» و منصف «نوافض» ، و مؤلف «مرافض» پردازند، و اهل حق را توجه برد استدلالشان بروایت ابن اسحاق بر ابطال دلالت حدیث غدیر بر امامت جناب أمیر المؤمنین علیه السلام که این استدلال نهایت رکیک و بی- ربطا است، و دیگر وجوه رد آن که انشاء اللّه تعالی در ما بعد خواهی شنفت فارغ البال سازند، و خواه تکذیب رازی اختیار سازند، و کذب و بهت او را ثابت فرمایند، و نهایت خفت عقل و سخافت رأی او بر ارباب ایقان واضح نمایند که بخیال ابطال استدلال أهل حق کذباً و بهتاناً بر زبان آورده که ابن اسحاق حدیث غدیر را نقل نکرده، و غالب است که ناچار تن بشق ثانی خواهند داد، و تفضیح و تقبیح و تکذیب رازی را به نسبت تکذیب شاه صاحب و دیگر اسلاف سهل تر خواهند پنداشت.
1) تحفه اثنا عشریه ص 332 ط لکهنو 1302
و از این جا است که تفتازانی در «شرح مقاصد» با آنکه قلاده تقلید رازی در منع تواتر حدیث غدیر و ذکر قدح آن و تشبث بعدم نقل بخاری و مسلم و واقدی در گردن انداخته، لکن از اعاده کذب رازی متضمن ادعای عدم نقل ابن اسحاق حدیث غدیر را استحیا ساخته کما ستعلم فیما بعد انشاء اللّه تعالی.
و هم چنین قوشجی در «شرح تجرید» اکتفا بر ذکر عدم نقل بخاری و مسلم و واقدی حدیث غدیر را نموده، و ادعای عدم نقل ابن اسحاق آن را قابل ذکر ندیده.
و هم چنین شیخ عبد الحق در «ترجمه مشکاة» با وصف ذکر عدم روایت بخاری و مسلم و واقدی بروایت حدیث غدیر لب گشوده رفض جسارت سراسر خسارت رازی یعنی ادعای عدم نقل ابن اسحاق حدیث غدیر را نموده بلکه بابطال آن صراحة کما علمت قصب مسابقت در تفضیح رازی ربوده.
و از طرائف امور این است که کمال الدین بن فخر الدین جهرمی بترجمه عبارت «صواعق محرقة» که مثبت ذکر ابن اسحاق حدیث غدیر را و سبب آن را می باشد ذکر ابن اسحاق را از میان انداخته اکتفا بر محض نسبت آن بحافظ شمس الدین ساخته و چه عجب حمایت رازی و کتمان کذبش مطمح نظر داشته باشد چنانچه در «براهین قاطعه» ترجمه «صواعق محرقه» که در سنه أربع و تسعین و تسعمائة در عهد ابراهیم عادلشاه تألیف کرده گفته:
و نیز دلیل بر اینکه مراد از امر بموالات علی رضی اللّه عنه اجتناب از بغض و عداوت آن حضرت است آنست که حافظ شمس الدین جزری رحمة اللّه روایت کرده است که باعث خطبه خواندن رسول خدا صلی اللّه
علیه و سلم و ذکر این حدیث آن بود که بعضی از اصحاب در صحبت علی رضی اللّه عنه بجانب یمن رفته بودند سخنی نسبت بحضرت علی رضی اللّه عنه گفته بودند و چون رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم از حج فارغ شد اراده آن فرموده که تنبیه کند مردمان را بر قدر و مرتبه علی رضی اللّه عنه ورد کند بر آن کسی که در باب وی سخن گفته بود یعنی بریده الخ(1).
جهرمی در ترجمه صواعق خیانت کرده و ابن اسحاق را ذکر ننموده
هر چند جهرمی جهر بخیانت و ترک دیانت بکتمان ذکر ابن اسحاق نموده: لکن چون در قول خود: و باعث خطبه خواندن رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم و ذکر این حدیث آن بود الخ مشار إلیه بلفظ ذلک که در عبارت صواعق مذکور است مبین و مصرح نموده لهذا ضرر آن برای ابتاع رازی بعد لحاظ اصل عبارت صواعق اکثر است از نفع آن و هر چند عبارت صواعق هم صریح است در آنکه مراد از ذلک در آن حدیث غدیر است و احتمال دیگر را بر نمی تابد لکن از ترجمه این بزرگ زیادتر تشیید این مرام حاصل می شود، و فَلِلّهِ اَلْحُجَّةُ اَلْبالِغَةُ .
و ثانیاً از غرائب تأثیرات علو حق این است که چنانچه قبح و شفاعت تمسک رازی بعدم نقل بخاری و مسلم حدیث غدیر را از کلام خودش در تفسیر ظاهر شده که رد و ابطال حدیث مرویشان کرده، و نیز شناعت این تمسک از افاده او در همین کلمات مختصر ظاهر شده که در همین کلام مخالفت ثبوت رجوع جناب امیر المؤمنین از یمن در حجة الوداع از صحیحین ظاهر است آغاز نهاده که بادعای بودن آن حضرت
1) براهین قاطعه ترجمه صواعق محرقه .
در یمن ابطال این حدیث شریف خواسته، هم چنان شناعت تمسک او بعدم ذکر ابن اسحاق حدیث غدیر را از همین کلام ظاهر و باهر است زیرا که رجوع جناب امیر المؤمنین علیه السلام از یمن و شرکت در حج با جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم ابن اسحاق در سیرت خود روایت کرده است، پس کمال عجب است که رازی خود بروایت ابن اسحاق متضمن رجوع جناب امیر المؤمنین علیه السلام از یمن و حضور در حجة الوداع بخدمت جناب رسالت مآب که این روایتش موافق روایات دیگر ائمة محققین و اساطین منقدین و ارباب صحاح ایشان است گوش نمی دهد، و از اهل حق توقع قبول تمسک او بعدم ذکر ابن اسحاق حدیث غدیر را که خلاف آن از تصریحات دیگر حضرات ظاهر است دارد.
«این خیال است و محال است و جنون» .
و حق این است که رازی بچنین هفوات و خرافات بنای فضل و جلالت خود را می کند و خود را ضحکه و سخریه عالم می کند که صدور چنین خرافات و هفوات از ادنی محصلی که اندک تمیز داشته مستبعد و مستغرب است، چه جا چنین عالم جلیل الشأن و امام عمدة الأعیان سنیه، و لکن حق آنست که مخالفت حق و مخالفت باطل عجب داء عضال و مرض مهلک و خلق مردی است که آدمی را قطع نظر از عذاب و نکال آخرت در دنیا هم با فحش معایب و اقبح فضائح رسوا می سازد و مصدر عجائب تعصبات و غرائب تناقضات می گرداند، سبحان اللّه چنین علام جلیل الشأن که چها مو شکافیها که بمقابله حکمای اعلام نمی کند، و داد تبحر و تمهر می دهد بمقابله اهل حق چنین پاها می خورد که چندین سطر مختصر
چندین غرائب هفوات و تهافتات ودیعت نهاده داد حسن تقریر و لطف تحبیر داده است.
ابن اسحاق رجوع امیر المؤمنین علیه السلام را از یمن و حضور در حج را با پیغمبر صلی اللّه علیه و آله ذکر نموده
و أما روایت ابن اسحاق رجوع جناب امیر المؤمنین علیه السلام از یمن و حضور آن حضرت در حج، پس علامه ابو محمد(1)
و قد اعتمد ابو محمد عبد الملک بن هشام رحمه اللَّه علی روایة أبی محمد زیاد بن عبد اللَّه بن الطفیل العامری البکائی بفتح الموحدة و تشدید الکاف و هو صدوق ثبت فی المغازی و فی حدیثه عن نمیر ابن اسحاق لین فرواها ابن هشام عنه و هذبهما و نقحها و زاد فیها زیادات کثیرة و اعترض اشیاء سلم له کثیر منها بحیث نسبت السیرة إلیه ، و قد اعتنی بکتاب ابن هشام أئمة من العلماء .
عبد الملک بن هشام الحمیری البصری در «تهذیب سیرت ابن اسحاق» گفته:موافاة علی رضی اللّه عنه فی قفوله(2)
ارجعهم .
من الیمن و رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی الحجقال ابن اسحاق: و حدثنی عبد اللّه بن أبی نجیح أن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم کان بعث علیاً رضی اللّه عنه الی نجران فلقیه بمکة و قد أحرم فدخل علی فاطمة بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فوجدها قد حلّت و تهیأت، فقال ما لک یا بنت رسول اللّه؟ قالت: أمرنا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أن نحل بعمرة فحللنا، قال: ثم أتی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فلما فرغ من الخبر عن سفره قال له رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: انطلق فطف بالبیت و حل کما حل أصحابک قال: یا رسول اللّه انی أهللت(3)کما أهللت،
فقال: ارجع فأحلل کما حل أصحابک، قال: یا رسول اللّه انی قلت حین أحرمت اللّهمّ انی اهل بما أهل به نبیک و عبدک و رسولک محمد، قال: فهل معک من هدی(1)؟ قال: لا، فأشرکه رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فی هدیه و ثبت علی احرامه مع رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم حتی فرغا من الحج و نحر رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم الهدی عنهما.
قال ابن اسحاق: و حدثنی یحیی بن عبد اللّه بن عبد الرحمن بن أبی عمرة عن یزید بن طلحة بن یزید بن رکانة، قال: لما أقبل علی رضی اللّه عنه من الیمن لیلقی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم بمکة تعجل الی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم و استخلف علی جنده الذی معه رجلا من أصحابه فعمد ذلک الرجل فکسی کل رجل من القوم حلة من البز الذی کان مع علی رضی اللّه عنه فلما دنی جیشه خرج لیلقاهم فاذاً علیهم الحلل، قال: ویلک ما هذا؟ قال: کسوت القوم لیتجملوا به إذا قدموا فی الناس، قال: ویلک انزع قبل أن تنهیه به الی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، قال: فانتزع الحلل من الناس فردها فی البز قال: و أظهر الجیش شکواه لما صنع بهم(2).
ابن هشام در سیره رجوع حضرت را از یمن بدو طریق از ابن اسحاق آورده
از ملاحظه این عبارت ظاهر است که رجوع جناب امیر المؤمنین علیه السلام را از یمن ابن اسحاق بدو طریق روایت کرده است، پس عجب است که رازی بروایت رجوع ابن اسحاق رجوع نمی آرد و بتعصب لا یغنی و لا یسمن من جوع دست می اندازد که بزعم عدم روایت ابن اسحاق حدیث غدیر را می آویزد.
تشبث رازی باعراض ابن اسحاق از حدیث غدیر قادح آن نیست
و ثالثاً آنکه ابن اسحاق نزد جمعی از ائمه حذاق و مشاهیر آفاق مجروح و مقدوح است پس تشبث باعراض ابن اسحاق از ذکر حدیث غدیر علی تقدیر تسلیم صحته بعید از صواب و موجب کمال استعجاب و استغراب و تحیّر اولی الالباب است که هر گاه عدم نقل شخص جلیل الشأن و ثقه که بالاجماع معدل و مزکی باشد قادح در تواتر و صحت حدیثی نباشد
ابن اسحاق نزد جمعی از محققین رجال مقدوح است
اشاره
عدم نقل چنین کسی که جمعی اهتمام تمام در قدح و جرح و تقبیح و تفضیح او بکار برده باشند در چه حساب است در حقیقت نام ابن اسحاق به مقابله هل حق بر زبان آوردن ایشان را بر ذکر فضایح و قبایح چنین امام جلیل الشأن و مقتدای سمیّ الرتبه آوردن است.
ترجمه محمد بن اسحاق بگفتار ذهبی در میزان الاعمال
پس باید دانست که علامه شمس الدین ذهبی در «میزان الاعتدال فی نقد الرجال» گفته.
محمد ابن اسحاق بن یسار أبو بکر المخرمی مولاهم المدنی أحد الائمة الاعلام، و یسار من مسبی عین التمر من موالی قیس بن مخرمة بن عبد المطلب ابن عبد مناف، رأی محمد أنسا، و ابن المسیب، و روی عن سعد (سعید-خ ل) ابن أبی هند، و المقبری، و عطا، و الاعرج و نافع و طبقتهم، و عنه الحمادان، و ابراهیم بن سعد، و زیاد البکائی، و سلمة الابرش، و یزید بن هارون، و خلق.
و قال ابن معین: قد سمع من أبی سلمة بن عبد الرحمن، وثّقه غیر واحد، و وهّاه آخرون، و هو صالح الحدیث ما له عندی ذنب الا ما قد حشا فی السیرة من الاشیاء المنکرة المنقطعة و الاشعار المکذوبة.
قال الفلاس: سمعت یحیی القطان یقول لعبید اللّه القواریری الی أین تذهب قال: الی وهب بن جریر أکتب السیرة، قال: تکتب کذباً کثیراً.
و قال أحمد بن حنبل: هو حسن الحدیث.
و قال ابن معین: ثقة و لیس بحجة.
و قال علی بن المدینی: حدیثه عندی صحیح.
و قال النسائی و غیره: لیس بالقوی.
و قال الدار قطنی: لا یحتج به.
و قال یحیی بن کثیر و غیره: سمعنا شعبة یقول: ابن اسحاق أمیر المؤمنین فی الحدیث.
و قال شعبة أیضاً: هو صدوق.
و قال محمد بن عبد اللّه بن نمیر: رمی بالقدر، و کان أبعد الناس منه.
و قال ابن المدینی: لم أجد له سوی حدیثین منکرین.
و قال أبو داود: قدری معتزلی.
و قال سلیمان التیمی: کذاب.
و قال وهیب: سألت مالکاً عن ابن اسحاق، فاتهمه.
و قال عبد الرحمن بن مهدی: کان یحیی بن سعید الانصاری و مالک یجرّحان ابن اسحاق.
و قال یحیی بن آدم: ثنا ابن ادریس قال: کنت عند مالک فقیل له: ان ابن اسحاق یقول: أعرضوا علی علم مالک فانی بیطاره، فقال مالک: انظروا الی دجال من الدجاجلة.
و قال ابن عیینة: رأیت ابن اسحاق فی مسجد الخیف فاستحییت أن یرانی معه أحد اتهموه بالقدر.
و روی أبو داود عن حماد بن سلمة قال: ما رویت عن ابن اسحاق الا بالاضطرار.
و قال الفلاس: سمعت یحیی یقول: قال رجل لابن اسحاق: کیف حدیث
شرحبیل بن سعد؟ فقال: واحد یحدث عنه، قال یحیی: العجب من ابن اسحاق یحدث عن أهل الکتاب و یرغب عن شرحبیل.
و قال أحمد بن حنبل: ثنا یحیی، قال هشام بن عروة: هو(1)کان یدخل.
علی امرأتی؟ یعنی محمد بن اسحاق، و امرأته فاطمة بنت المنذر، قلت: و ما یدری هشام بن عروة فلعله سمع منها فی المسجد، أو سمع منها و هو صبی، أو دخل علیها فحدثته من وراء حجاب، فأی شیء فی هذا؟ و قد کانت امرأة قد کبرت و أسنت.
و قال علی: سمعت یحیی القطان یقول: دخل ابن اسحاق علی الاعمش فکلموه فیه و نحن جلوس، ثم خرج علینا الاعمش و ترکه فی البیت، فلما ذهب، قال الاعمش: قلت له: شفیق، قال: قل أبو وائل، قال: فقال: زودنی من حدیثک الی المدینة، قلت له: صار حدیثی طعاما.
و قال علی: سمعت ابن عیینة یقول: ما سمعت أحداً یتکلم فی ابن اسحاق الا فی قوله فی القدر.
و قال علی: سمعت یحیی یقول: حجاج بن أرطاة و ابن اسحاق، و أشعث ابن سوار ذوو تهمة.
و قال ابن أبی فدیک: رأیت ابن اسحاق یکتب عن رجل من أهل الکتاب قلت: ما المانع من روایة الاسرائیلیات عن أهل الکتاب مع
قوله صلی اللّه علیه و سلم: حدثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج،
و قال: إذا حدثکم أهل الکتاب فلا تصدقوهم و لا تکذبوهم ، فهذا اذن نبوی فی جواز سماع ما یأثرونه فی الجملة کما نسمع منهم ما ینقلونه من الطب، و لا حجة فی شیء من ذلک، انما الحجة فی الکتاب و السنة.
1) أی أ هو فهو انکار
و قال أحمد: هو کثیر التدلیس جداً، قیل له: فاذا قال: أخبرنی و حدثنی فهو ثقة؟ قال: هو یقول: أخبرنی و یخالف، فقیل له: أروی عنه یحیی بن سعید؟ قال: لا.
و من مناکیره عن نافع عن ابن عمر قال: یزکی عن العبد النصرانی.
و قال ابن عدی: کان ابن اسحاق یلعب بالدیوک.
قلت: لم یذکر ابن اسحاق أبو عبد اللّه البخاری فی کتاب الضعفاء له.
أبو قلابة الرقاشی: حدثنی أبو داود سلیمان بن داود قال: قال یحیی القطان:
أشهد أن محمد بن اسحاق کذاب، قلت: و ما یدریک؟ قال: قال لی وهیب، فقلت لوهیب، و ما یدریک؟ قال: قال لی مالک بن أنس، فقلت لمالک: و ما یدریک؟ قال: قال لی هشام ابن عروة، قلت لهشام بن عروة: و ما یدریک؟ قال: حدث عن امرأتی بنت المنذر، و ادخلت علیّ و هی بنت تسع، و ما رآها رجل حتی لقیت اللّه تعالی.
قلت: قد أجبنا عن هذا و الرجل، فما قال: انه رآها، أ فبمثل هذا یعتمد علی تکذیب رجل من أهل العلم؟ هذا مردود، ثم قد روی عنها محمد بن سوقة و لها روایة عن أم سلمة وجدتها أسماء، ثم ما قیل من انها ادخلت علیه و هی بنت تسع غلط بین ما أدری ممن وقع من رواة الحکایة، فانها أکبر من هشام بثلث عشر سنة و لعلها ما زفت إلیه و الا و قد قاربت بضعاً و عشرین سنة، و أخذ عنها ابن اسحاق و هی بنت بضع و خمسین سنة أو أکثر، و الحکایة فقد رواها عن أبی قلابة أبو بشر الدولابی، و محمد بن جعفر بن زید، و عنهما ابن عدی و غیره.
أبو بکر بن أبی داود، حدثنا أبی ثنا ابن أبی عمرو الشیبانی، سمعت أبی، یقول رأیت محمد بن اسحاق یعطی الشعراء الاحادیث یقولون علیها الشعر
و قال أبو بکر الخطیب(1): روی ان ابن اسحاق کان یدفع الی شعراء وقته أخبار المغازی، و یسألهم أن یقولوا: فیها الاشعار لیلحقها بها.
و قال أبو داود الطیالسی: حدثنی بعض أصحابنا، قال: سمعت ابن اسحاق یقول: حدثنی الثقة، فقیل له: من؟ قال: یعقوب الیهودی.
و روی عباس عن ابن معین قال: اللیث بن سعد اثبت فی یزید بن أبی حبیب من محمد بن اسحاق.
یونس بن بکیر عن ابن اسحاق عن عبد اللّه بن دینار، عن أنس ، قیل:
یا رسول اللّه ما الرویبضة(2)؟ قال: الفاسق یتکلم فی أمر العامة.
و قال أبو زرعة: سألت یحیی بن معین عن ابن اسحاق هو حجة؟ قال: هو صدوق، الحجة عبید اللّه بن عمرو الاوزاعی، و سعید بن عبد العزیز.
أبو جعفر النفیلی، حدثنی عبد اللّه بن فائد، قال: کنا نجلس الی ابن اسحاق فاذا أخذ فی فن من العلم ذهب المجلس فی ذلک الفن.
و قال محمد بن عبد اللّه بن عبد الحکم، سمعت الشافعی، یقول: قال الزهری:
لا یزال بهذه الحرة علم مادام بها ذاک الاحول، یرید محمد بن اسحاق.
و روی نحوها ابن قدامة و غیره، عن سفیان، عن الزهری، و لفظه «لا یزال بالمدینة علم مادام بها.
و قال یعقوب بن شیبة: سألت یحیی بن معین کیف ابن اسحاق؟ قال: لیس بذاک، قلت: ففی نفسک من صدقة شیء، قال: لا، کان صدوقاً.
سعید بن داود الزبیری، حدثنی الدراوردی، قال: کنا فی مجلس ابن اسحاق
نتعلم، فأغفی(1)اغفاءة، فقال: انی رأیت الساعة کان انساناً دخل المسجد و معه حبل فوضعه فی عنق حمار فأخرجه، فما لبثنا أن دخل المسجد رجل معه حبل فوضعه فی عنق ابن اسحاق فأخرجه فذهب به السلطان فجلد. قال سعید: من أجل القدر.
و روی عن حمید بن حبیب: أنّه رأی ابن اسحاق مجلوداً فی القدر جلّده ابراهیم بن هشام الامیر.
قال یزید بن هارون: سمعت شعبة یقول: لو کان لی سلطان لامّرت ابن اسحاق علی المحدثین.
عقبة بن مکرم، ثنا غندر، عن شعبة، عن محمد بن اسحاق عن الزهری،
عن سعید عن أبی هریرة ، ان النبی صلی اللّه علیه و سلم صلی علی النجاشی فکبر أربعاً.
یحیی بن کثیر العنبری ثنا شعبة، عن محمد بن اسحاق عن الاعرج، عن أبی هریرة مرفوعاً: التسبیح للرجال، و التصفیق للنساء.
أبو داود الطیالسی، ثنا سعید بن بزیع، قال: قال ابن اسحاق: حدثنی شعبة عن عبد اللّه بن دینار، عن ابن عمر: بایعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فلقننی ما استطعت، ثم ساق ابن عدی عدة أحادیث لابن اسحاق عن شعبة بن الحجاج و متونها معروفة.
ابراهیم بن سعد عن ابن اسحاق، حدثنی سفیان الثوری عن لیث، عن طاوس عن ابن عباس، قال: انها لکلمة نبی و یأتیک بالاخبار من لم تزود.
یعقوب بن ابراهیم، ثنا أبی، عن ابن اسحاق، حدثنی الزهری، عن عروة
عن زید بن خالد الجهنی، سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم یقول: من
1) اغفی : نعس ، نام نومة خفیفة .
مس فرجه فلیتوضأ. یقال: هذا غلط، و صوابه عن بسرة بدل زید.
یونس بن بکیر، عن ابن اسحاق، عن عبد الرحمن بن الحرث، عن عبد اللّه ابن أبی سلمة، عن ابن عمر انه بعث الی ابن عباس یسأله هل رأی محمد صلی اللّه علیه و سلم ربه؟ فبعث إلیه أن نعم رآه علی کرسی من ذهب یحمله أربعة من الملئکة: ملک فی صورة رجل، و ملک فی صورة أسد، و ملک فی صورة ثور، و ملک فی صورة نسر فی روضة خضراء دونه من فراش من ذهب.
البخاری فی «تاریخه» قال: و قال عباس بن الولید بن عبد الاعلی، ثنا ابن اسحاق، ثنا محمد بن یحیی بن حبان قال: کان جدی منفذ بن عمرو أصابته آفة فی رأسه، فکسرت لسانه و نزعت عقله، و کان لا یدع التجارة فلا یزال یغبن فذکر ذلک للنّبیّ صلی اللّه علیه و سلم، فقال: إذا بعت فقل لا خلابة، و أنت فی کل سلعة ابتعتها بالخیار ثلث لیال. و عاش مائة و ثلاثین سنة و کان فی زمن عثمان یبتاع من السوق، فیغبن فیصیر الی أهله فیلومونه فیرده و یقول: ان النبی صلی اللّه علیه و سلم، جعلنی بالخیار ثلثا، حتی یمر الرجل من أصحاب النبی صلی اللّه علیه و سلم، فیقول صدق. هذا غریب، و فیه انقطاع بین ابن حبان و بین جد أبیه.
ابن علیة، و ابن المبارک، عن ابن اسحاق، ثنا سعید بن عبید بن السیاق عن أبیه، عن سهل بن حنیف، قال: کنت ألقی من المذی شدة، و اکثر الاغتسال منه فسألت عن ذلک رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فقال: منه الوضوء، قلت:
فکیف بما یصیب ثوبی منه؟ قال: یکفیک أن تأخذ کفاً من ماء فتنضح به من ثوبک حیث تری انه أصابه. فهذا حکم تفرد به محمد.
قال الترمذی: هذا حدیث صحیح لا نعرفه الا من حدیث ابن اسحاق.
قال ابن عدی: قد فتشت أحادیث ابن اسحاق الکثیر فلم أجد فی أحادیثه
ما یتهیأ أن یقطع علیه بالضعف، و ربما أخطأ، أو و هم کما یخطئ غیره، و لم یتخلف فی الروایة عنه الثقات و الائمة، و هو لا بأس به.
و قال العنبری: ثنا مکی بن ابراهیم، قال: جلست الی ابن اسحاق، و کان یخضب بالسواد، فذکر أحادیث فی الصفة، فنفرت منها فلم أعد إلیه.
رواها عبد الصمد بن الفضل، عن مکی، و قال: فاذا هو یروی أحادیث فی صفة اللّه فلم یحتملها قلبی.
و قال اسحاق بن أحمد البخاری الحافظ: سمعت محمد بن اسماعیل، یقول: محمد بن اسحاق ینبغی أن یکون له ألف حدیث یتفرد بها لا یشارکه فیها أحد.
و قال یعقوب بن شیبة: سألت ابن المدینی، عن ابن اسحاق، قال: حدیثه عندی صحیح، قلت: فکلام مالک فیه؟ قال: مالک لم یجالسه و لم یعرفه و أی شیء حدث بالمدینة، قلت: فهشام بن عروة قد تکلم فیه، قال: الذی قال هشام لیس بحجة، لعله دخل علی امرأته و هو غلام فسمع منها، و ان حدیثه یتبین فیها الصدق، یروی مرة حدثنی أبو الزناد، و مرة ذکر أبو الزناد و یقول: حدثنی الحسن بن دینار، عن أیوب، عن عمرو بن شعیب فی سلف و بیع و هو من أروی الناس عن عمرو بن شعیب.
و قال أحمد بن العجلی: ابن اسحاق ثقة، مات ابن اسحاق سنة احدی و خمسین و مائة، و قیل: بعدها بسنة.
فالذی یظهر لی أن ابن اسحاق حسن الحدیث، صالح الحال، صدوق، و ما انفرد به ففیه نکارة، فان فی حفظه شیئاً، و قد احتج به أئمة فاللّه أعلم، و قد استشهد مسلم بخمسة أحادیث لابن اسحاق ذکرها فی صحیحه(1).
1) میزان الاعتدال ج 3 ص 468 الی ص 475 ط الاولی بتحقیق علی محمد البجاوی دار احیاء الکتب العربیة بمصر .
از این عبارت ظاهر است که ذهبی هم با آن همه حمایت محمد بن اسحاق بپرکردن او سیرت خود را از اشیای منکره منقطعه و اشعار مکذوبه اعتراف کرده.
و یحیی قطان از کتاب سیرت او بکتابت کذب کثیر تعبیر کرده.
و ابن معین گو او را ثقه گفته، لکن او را حجت ندانسته.
و نسائی و غیر او گفته اند: که او قوی نیست.
و دار قطنی ارشاد کرده: که احتجاج کرده نمی شود باو.
و ابو داود فرموده: که او قدری معتزلی است.
سلیمان تیمی ابن اسحاق را بجمیل کذاب لقب داده
و سلیمان تیمی تصریح فرموده: بآنکه او کذاب است.
هشام بن عروه ابن اسحاق را بجمیل کذاب لقب داده
و هشام بن عروه هم او را بلقب جمیل کذاب ملقب ساخته.
و وهیب گفته: که سئوال کردم مالک را از محمد بن اسحاق، پس متهم ساخت او را.
و عبد الرحمن بن مهدی گفته: که یحیی بن سعید الانصاری و مالک جرح می کردند ابن اسحاق را.
مالک، ابن اسحاق را دجال ملقب ساخته
و نیز مالک در حق او کلمه بلیغه دجال من الدجاجلة ارشاد کرده.
و ابن عیینة ارشاد کرده: که دیدم من ابن اسحاق را در مسجد خیف پس شرم کردم که ببیند مرا با او کسی، متهم کرده اند او را بقدر.
و یحیی گفته: که حجاج بن ارطاة و ابن اسحاق و اشعث بن سواد ارباب تهمت اند.
ابن حنبل، ابن اسحاق را کثیر التدلیس معرفی کرده
و احمد بن حنبل گفته: که او کثیر التدلیس است، و قول او اخبرنی و حدثنی را هم لائق اعتبار ندانسته.
یحیی بن قطان ابن اسحاق را کذاب معرفی کرده
58 و سلیمان بن داود از یحیی القطان نقل کرده که او گفته: شهادت می دهم
که محمد بن اسحاق کذاب است.
ابن معین ابن اسحاق را حجت دانسته
و یعقوب بن شیبه گفته: که سئوال کردم یحیی بن معین را که چگونه است ابن اسحاق؟ گفتم: لیس بذاک.
و درآوردی(1)حکایتی لطیف آورده که حاصلش این است که بودیم در مجلس ابن اسحاق و می آموختیم، پس ابن اسحاق بغنود، پس گفت ابن اسحاق بدرستی که من دیدم این ساعت گویا مردی داخل مسجد شد و با او رسنی است، پس انداخت آنرا در گردن خری پس برون کرد او را، درآوردی می گوید: که پس درنگ نکردیم که داخل شد در مسجد مردی که با او رسنی بود، پس انداخت آن را در گردن ابن اسحاق، پس برون کرد او را، پس ببرد او را نزد سلطان پس تازیانه زده شد ابن اسحاق، سعید گفت: که بسبب قدر، یعنی ابن اسحاق را بسبب آنکه مذهب قدریه داشت تازیانه زدند.
و حمید بن حبیب روایت کرده: که او دیده ابن اسحاق را که مجلود شده بود در قدر جلد کرده بود او را ابراهیم بن هشام الامیر.
ترجمه ابن اسحاق بگفتار ابن سید الناس در عیون الاثر
و محمد بن محمد المعروف بابی الفتح بن سید الناس الاندلسی در اوائل «عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر» گفته:
ذکر الکلام فی محمد بن اسحاق و الطعن علیه: روینا عن یعقوب بن شیبة، قال: سمعت محمد بن عبد اللّه بن نمیر و ذکر ابن اسحاق فقال: إذا حدث عمن سمع منه من المعروفین فهو حسن الحدیث صدوق، و انما اتی من انه یحدث عن المجهولین احادیث باطلة.
1) الدراوردی : عبد العزیز بن محمد بن عبید المدنی ، کان من المحدثین اصله من دراود بفتح الدال و الواو قریه من خراسان ، و مولده بالمدینة و توفی بها سنة 186 .
و قال ابو موسی محمد بن المثنی: ما سمعت یحیی القطان یحدث عن ابن اسحاق شیئاً قط.
و قال المیمونی: حدثنا ابو عبد اللّه احمد بن حنبل بحدیث استحسنه عن محمد ابن اسحاق، فقلت: یا ابا عبد اللّه ما احسن هذه القصص التی یجیء بها محمد ابن اسحاق، فتبسم الی متعجباً.
و روی ابن معین عن یحیی القطان انه کان لا یرضی محمد بن اسحاق و لا یحدث عنه.
و قال عبد اللّه بن احمد و سأله رجل عن محمد بن اسحاق، فقال: کان أبی یتتبع حدیثه و یکتبه کثیراً بالعلو و النزول و یخرجه فی المسند، و ما رأیته اتقی حدیثه قط، قیل: یحتج به؟ قال: لم یکن یحتج به فی السنن.
و قیل لاحمد: یا ابا عبد اللّه إذا تفرد بحدیث تقبله؟ قال: لا و اللّه انی رأیته یحدث عن جماعة بالحدیث الواحد، و لا یفصل کلام ذا من کلام ذا.
و قال ابن المدینی مرة: هو صالح وسط.
روی المیمونی عن ابن معین: ضعیف.
و روی عنه غیره: لیس بذلک.
و روی الدوری عنه: ثقة و لکنه لیس بحجة.
و قال ابو زرعة عبد الرحمن بن عمرو: قلت لیحیی بن معین و ذکرت له الحجة فقلت: محمد بن اسحاق منهم؟ فقال: کان ثقة انما الحجة عبید اللّه بن عمرو مالک ابن انس و ذکر قوماً آخرین.
و قال احمد بن زهیر: سئل بن یحیی عنه مرة، فقال: لیس بذلک، ضعیف.
قال: و سمعته مرة اخری یقول: هو عندی سقیم لیس بالقوی.
و قال النّسائی: لیس بالقوی.
و قال البرقانی: سألت الدار قطنی عن محمد بن اسحاق بن یسار و عن ابیه، فقال: جمیعاً لا یحتج بهما، و انما یعتبر بهما.
و قال علی: قلت لیحیی بن سعید: کان ابن اسحاق بالکوفة و انت بها؟ قال:
نعم، قلت: ترکته متعمداً؟ قال: نعم، و لم اکتب عنه حدیثاً قط.
و روی أبو داود، عن حماد بن سلمة، قال: لو لا الاضطرار ما حدثت عن محمد بن اسحاق.
و قال أحمد: قال مالک و ذکره فقال: دجال من الدجاجلة.
و روی الهیثم بن خلف الدوری، نا احمد بن ابراهیم، نا أبو داود صاحب الطیالسة حدثنی من سمع هشام بن عروة و قیل له: ان ابن اسحاق یحدث بکذا و کذا عن فاطمة، فقال: کذب الخبیث.
و روی ابن القطان، عن هشام انه ذکره، فقال: العدو للّه الکذاب یروی عن امرأتی من این رآها.
و قال عبد اللّه بن أحمد: فحدثت أبی بذلک، فقال: و ما ینکر، لعله جاء فاستأذن علیها فاذنت له، احسبه قال: و لم یعلم.
و قال مالک: کذاب.
و قال ابن ادریس: قلت لمالک و ذکر المغازی فقلت له: قال ابن اسحاق:
انا بیطارها، فقال: نحن نفیناه عن المدینة.
و قال مکی بن ابراهیم: جلست الی محمد بن اسحاق و کان یخضب بالسواد، فذکر احادیث فی الصفة، فنفرت منها فلم اعد الیه، و قال مرة: ترکت حدیثه و قد سمعت منه بالری عشرین مجلساً.
و روی الساجی عن المفضل بن غسان: حضرت یزید بن هارون و هو یحدث بالبقیع و عنده ناس من اهل المدینة یسمعون منه، حتی حدثهم عن محمد بن اسحاق
فامسکوا، و قالوا: لا تحدثنا عنه نحن اعلم به، فذهب یزید یحاولهم فلم یقبلوا، فأمسک یزید. و قال ابو داود: سمعت احمد بن حنبل ذکره، فقال: کان رجلا کان یشتهی الحدیث فیأخذ کتب الناس فیضعها فی کتبه.
و سئل أبو عبد اللّه: أیما أحب إلیک موسی بن عبیدة الزبدی أو محمد بن اسحاق؟ قال: لا محمد بن اسحاق.
و قال أحمد: کان یدلس الا أن کتاب ابراهیم بن سعد إذا کان سماعاً قال:
حدثنی و إذا لم یکن قال: قال.
و قال أبو عبد اللّه: قدم محمد بن اسحاق الی بغداد فکان لا یبالی عمن یحکی عن الکلبی و غیره، و قال: لیس بحجة.
و قال الفلاس: کنا عند وهب بن جریر فانصرفنا من عنده فمررنا بیحیی القطان فقال: أین کنتم؟ قلنا: کنا عند وهب بن جریر یعنی نقرأ علیه کتاب المغازی عن أبیه، عن ابن اسحاق، فقال: تنصرفون من عنده بکذب کثیر.
و قال عباس الدوری(1): سمعت أحمد بن حنبل و ذکر ابن اسحاق، فقال: أما فی المغازی و أشباهه فیکتب عنه، و أمّا فی الحلال و الحرام فیحتاج الی مثل هذا و مد یده و ضم أصابعه و روی الاثرم عن أحمد: کثیر التدلیس جداً، أحسن حدیثه عندی ما قال: أخبرنی و سمعت، و عن ابن معین: ما أحب أن أحتج به فی الفرائض.
و قال ابن أبی حاتم: لیس بالقوی، ضعیف الحدیث، و هو أحب الی من أفلح بن سعید یکتب حدیثه.
و قال سلیمان التیمی: کذاب.
1) الدوری : عباس بن محمد الهاشمی ، مولاهم البغدادی ، من حفاظ الحدیث ، توفی سنة 271
و قال یحیی القطان: ما ترکت حدیثه الا للّه، أشهد أنه کذاب.
و قال یحیی بن سعید: قال لی وهیب بن خالد: انه کذاب، قلت لوهیب:
ما یدریک؟ قال: قال لی مالک: أشهد أنه کذاب، قلت لمالک: ما یدریک؟ قال:
قال لی هشام بن عروة: انه کذاب، قلت لهشام: ما یدریک؟ قال: حدث عن امرأتی فاطمة الحدیث.
قلت: و الکلام فیه کثیر جداً، و قد قال أبو بکر الخطیب: قد احتج بروایته فی الاحکام قوم من أهل العلم، و صدف عنها آخرون. الخ(1).
از این عبارت واضح است که ابن نمیر اتیان بلا بر ابن اسحاق بسبب تحدیث او از مجهولین احادیث باطله را ثابت کرده.
و احمد بن حنبل بسبب استحسان میمونی قصص مرویه ابن اسحاق را تبسم کرده و تعجب ظاهر ساخته.
و ابن معین روایت کرده از یحیی قطان که او پسند نمی کرد محمد بن اسحاق را و تحدیث نمی کرد از او.
و احمد بن حنبل حدیثی را که ابن اسحاق بآن متفرد باشد لائق قبول ندانسته.
و میمونی از ابن معین روایت کرده که او ابن اسحاق را ضعیف گفته.
و غیر میمونی از ابن معین نقل کرده که او در حق ابن اسحاق لیس بذاک گفته.
و احمد بن زهیر گفته: که سؤال کرده شد یک بار یحیی از ابن اسحاق، پس گفته یحیی که لیس بذاک ضعیف.
و نیز احمد بن زهیر گفته: که شنیدم یحیی را بار دگر می گفت که ابن
1) عیون الاثر ج 1 ص 10 - 13 - ط دار الجیل - بیروت
اسحاق نزد من سقیم است و قوی نیست.
و نسائی فرموده که او قوی نیست.
و برقانی(1)گفته: که سؤال کردم من دار قطنی را از محمد بن اسحاق و از پدرش پس فرمود دار قطنی که هر دو احتجاج کرده نمی شود بایشان و جز این نیست که اعتبار کرده می شود بایشان.
و علی گفته: که گفتم بیحیی بن سعید که آیا بود ابن اسحاق در کوفه و تو در آنجا بودی؟ گفت آری، گفتم آیا ترک کردی او را متعمداً؟ گفت بلی و ننوشتم از او حدیثی را.
و احمد نقل کرده که مالک ذکر کرد ابن اسحاق را، پس گفت: که او دجالی است از دجاجله.
و هشام بن عروه بنا بروایت ابو داود و طیالسی ابن اسحاق را بخبیث ملقب ساخته و کذب او ظاهر نموده.
و ابن القطان افاده کرده: که هشام او را عدو خدا و کذاب گفته.
و مالک هم اطلاق کذاب بر او نموده.
و ابن ادریس گفته: که گفتم برای مالک و او ذکر کرده بود مغازی را:
که گفته است ابن اسحاق که من بیطار مغازیم، پس گفت مالک: که ما نفی کردیم او را از مدینه.
و مکی بن ابراهیم نفرت خود از ابن اسحاق بسبب روایت او احادیث صفت را ظاهر می سازد.
و نیز مکی گفته است: که ترک کردم من حدیث او را و حال آنکه شنیدم
1) البرقانی : احمد بن محمد بن احمد الخوارزمی البغدادی ، من المحدثین توفی سنة 425
از او در ری بیست مجلس را.
و مفضل بن غسان گفته: که حاضر شدم نزد یزید بن هارون و او تحدیث می کرد ببقیع و نزد او مردمان بودند از اهل مدینه که می شنیدند از او تا آنکه تحدیث کرد یزید بن هارون ایشان را از محمد بن اسحاق پس باز ماندند و گفتند که تحدیث مکن ما را از او ما داناتریم باو، پس یزید محاوله ایشان می کرد، پس قبول نکردند، پس بازماند یزید.
و ابو داود گفته: که شنیدم احمد بن حنبل را که ذکر می کرد محمد بن اسحاق را، پس گفت: که بود او مردی که می خواست حدیث را پس می گرفت کتب مردم را و می نهاد آن را در کتب خود.
و ابو عبید اللّه گفته: که آمد محمد بن اسحاق بسوی بغداد، پس مبالات نمی کرد که از کدام کس حکایت می کرد از کلبی و غیر او.
و نیز گفته: که او حجت نیست.
و فلاس گفته: که بودیم نزد وهب بن جریر، پس برگشتیم از نزد او پس گذشتیم بیحیی قطان، پس گفت یحیی: که کجا بودید؟ گفتیم که بودیم ما نزد وهب ابن جریر می خواندیم بر او کتاب مغازی از پدر وهب از ابن اسحاق، پس گفت یحیی قطان که باز می گردید از نزد وهب بکذب کثیر.
ابن ابی حاتم ابن اسحاق را ضعیف دانسته
و ابن أبی حاتم گفته: که او قوی نیست، ضعیف الحدیث است.
و سلیمان تیم گفته: که کذاب است.
و یحیی قطان گفته: که ترک نکردم حدیث او را مگر برای خدا، گواهی می دهم بدرستی که او کذاب است.
و یحیی بن سعید گفته: که گفت برای من وهیب بن خالد بدرستی که او
یعنی ابن اسحاق کذاب است، گفتم بوهیب چه چیز دانا کرد ترا؟ گفت وهیب که گفت برای من مالک: که گواهی می دهم بدرستی که او کذاب است، گفتم بمالک: چه چیز دانا کرد ترا؟ گفت مالک: که گفت برای من هشام بن عروة: بدرستی که او کذاب است، گفتم بهشام، چه چیز دانا کرد ترا؟ گفت هشام: که تحدیث کرد او از زن من الحدیث.
و نیز ابو الفتح تصریح کرده بآنکه کلام در ابن اسحاق بسیار است.
و از خطیب نقل کرده که او گفته: که احتجاج کرده اند بروایت ابن اسحاق در احکام قومی از اهل علم و اعراض کرده اند از آن دیگران.
و مخفی نماند که ابو الفتح در «عیون الاثر» بعد نقل این همه مطاعن و مثالب محمد بن اسحاق جواب اکثر آن نوشته: حیث قال: ذکر الاجوبة عما رمی به الخ(1).
و این اجوبه بعد تسلیم ما را مضرتی نمی رساند، زیرا غرض نه این است که باجماع سنیه محمد بن اسحاق مقدوح و مجروح است، بلکه غرض صرف همین است که نزد جمعی از ائمه سنّیه ابن اسحاق مطعون و مجروح است، و آن از ما ذکر ثابت و متحقق است.
و نیز هر گاه این همه تصریحات و تنصیصات ائمه عالی درجات در قدح و جرح ابن اسحاق لائق اصغاء و التفات نباشد.
پس اعراض ابن اسحاق و غیر او از نقل حدیث غدیران سلم کی لائق التفات است، و هم چنین قدح و جرح بعض متعصبین در حدیث غدیر کی قابل اعتناء است.
و قدح و جرح جمعی از ائمه سنیه در ابن اسحاق از دیگر کتب و اسفارهم
1) عیون الاثر ج 13 ط دار الجیل - بیروت
هویدا و آشکار است.
ترجمه ابن اسحاق بگفتار ذهبی در مغنی
ذهبی در «مغنی «گفته» .
محمد بن اسحاق بن یسار احد الاعلام، صدوق، قوی الحدیث، امام، لا سیما فی السیر، و قد کذبه سلیمان التیمی، و هشام بن عروة، و مالک، و یحیی القطان، و وهیب.
و اما ابن معین فقال: ثقة، لیس بحجة، و کذا قال النّسائی و غیر واحد.
و قال شعبة: صدوق.
و قال احمد بن حنبل: حسن الحدیث و لیس بحجة.
و قال محمد بن عبد اللّه بن نمیر: رمی بالقدر، و کان ابعد الناس منه.
و قال علی بن المدینی: حدیثه عندی صحیح، لم اجد له الا حدیثین منکرین.
ابو داود ابن اسحاق را قدری معتزلی دانسته
و قال ابو داود: قدری معتزلی،
دار قطنی به گفتار ابن اسحاق احتجاج نمیکند
و قال الدار قطنی: لا یحتج به.
و قال عبد الرحمن بن مهدی: تکلم اربعة فی ابن اسحاق، فاما شعبة و سفیان فکانا یقولان فیه: أمیر المؤمنین فی الحدیث (1).
از این عبارت ظاهر است که سلیمان تیمی و هشام بن عروة، و مالک، و یحیی القطان و وهیب ابن اسحاق را کاذب و دروغ گو می دانند.
و ابو داود او را قدری معتزلی نام می نهد، و دار قطنی نفی احتجاج از او می کند.
ترجمه ابن اسحاق بگفتار ابن قتیبه در المعارف
و عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة در کتاب «معارف» گفته:
محمد بن اسحاق هو محمد بن اسحاق بن یسار مولی قیس بن مخرمة بن عبد المطلب بن عبد مناف، و یذکرون أن یساراً کان من سبی عنی التمر الذین بعث بهم خالد بن الولید الی أبی بکر بالمدینة، و کان له أخوان یروی عنهما:
1) المغنی فی رجال الحدیث ص 112 مخطوط فی مکتبة المؤلف بلکهنو .
موسی بن یسار.
و کان محمد أتی أبا جعفر بالحیرة، فکتب له المغازی فسمع منه أهل الکوفة بذلک السبب، و کان یروی عن فاطمة بنت المنذر بن الزبیر، و هی امرأة هشام ابن عروة، فبلغ ذلک هشاماً فأنکر ذلک، و قال: أ هو کان یدخل علی امرأتی، و حدثنی أبو حاتم عن الاصمعی، عن معتمر(1)، قال قال لی أبی: لا تأخذن من ابن اسحاق شیئاً فانه کذاب، و کان محمد بن اسحاق یکنی أبا عبد اللّه(2).
از این عبارت ظاهر است که پدر معتمر فرزند دلبند خود معتمر را بتأکید منع کرده از آنکه اخذ کند از ابن اسحاق و بتصریح ارشاد کرده که او کذاب است.
مولوی عبد العلی در فواتح الرحموت مدح قدح ابن اسحاق را نقل کرده
و مولوی عبد العلی بن نظام الدین که حافظ غلام محمد در «ترجمه عبقریه» او را بشمس الشموس طبیب النفوس، علامة الوری، علم الهدی سراج الامة، برهان الائمة، حجة الاسلام بهجة الانام، حیاة العلم و المعارف، روح البر و العوارف وصف کرده در کتاب «فواتح الرحموت شرح مسلم الثبوت» گفته:
فائدة: قال الذهبی و هو من أهل الاستقراء التام فی نقل حال الرجال: لم یجتمع اثنان من علماء هذا الشأن علی توثیق ضعیف فی الواقع، و لا علی تضعیف ثقة فی الواقع، و لعل هذا الاستقراء لیس تاماً فان محمد بن اسحاق صاحب المغازی، قال شعبة: صدوق فی الحدیث، قال ابن عیینة لابن المنذر:
ما یقول أصحابک فیه؟ قال: یقولون: انه کذاب. قال: لا یقبل ذلک، سئل أبو زرعة
عنه فقال: من تکلم فی محمد ابن اسحاق هو صدوق، قال قتادة: لا یزال فی الناس علم ما عاش محمد بن اسحاق.
قال سفیان: ما سمعت أحداً یتهم محمد بن اسحاق، و روی المیمونی عن ابن معین: ضعیف، قال النسائی: لیس بالقوی.
قال الدار قطنی: لا یحتج به و بأبیه.
قال یحیی بن سعید: ترکته متعمداً و لم اکتب حدیثه.
قال ابن أبی حاتم: ضعیف الحدیث.
قال سلیمان التیمی: کذاب.
قال مالک: أشهد انه کذاب، قال وهیب: ما یدریک؟ قال قال لی هشام: انه کذاب فانظر فان کان هو ثقة فقد اجتمع أکثر من اثنین علی تضعیفه، و ان کان ضعیفاً فقد اجتمع أکثر من اثنین علی توثیقه فافهم(1).
از این عبارت واضح است که میمونی از ابن معین روایت کرده که او محمد بن اسحاق را ضعیف گفته: و نسائی گفته: که قوی نیست، و دار قطنی گفته: که احتجاج کرده نمی شود باو و بپدر او.
و یحیی بن سعید گفته: که ترک کردم او را متعمداً و ننوشتم حدیث او را و ابن أبی حاتم گفته: که ضعیف الحدیث است.
و سلیمان تیمی گفته: که کذاب است.
و مالک گفته: که شهادت می دهم بدرستی که او کذاب است، و هر گاه وهیب بمالک گفته: که چه چیز دانا کرده ترا؟ گفت مالک که گفت برای من هشام:
که گواهی می دهم بدرستی که او کذاب است.
از مباحث گذشته شناعت تمسک رازی بعدم نقل بخاری و مسلم و واقدی و ابن اسحاق ظاهر شد
بالجمله بعد ادراک این همه مباحث که مذکور شد در کمال شناعت
1) فواتح الرحموت فی شرح مسلم الثبوت ج 1 ص 191
و فظاعت و سماجت تمسک فخر رازی بعدم نقل بخاری و مسلم و واقدی و ابن اسحاق ریبی نماند، و ارباب تدبر و امعان، و اصحاب ذکا و اتقان بالقطع و الایقان می دانند که اگر صد کس مثل این اربعه غیر متناسبه هم اعراض و طی کسح از نقل حدیثی نمایند این اعراض قدح در تواتر یا صحت آن نمی تواند کرد، چه مدار تواتر و صحت بر استجماع شروط آنست، و از جمله شروط تواتر و صحت اهل درایت و اصول عدم اعراض این چهار کس یا امثالشان را ذکر نکرده اند، و اگر متعصبی بادعای آن گردن افرازد مخاطب خواهد شد بخطاب هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ(1)آری حق آنست که نزد اهل ایقان و ایمان اعراض بخاری و مسلم و امثال ایشان از ذکر حدیث غدیر دلیل کمال تعصب و عناد و نهایت حقد و لدادشان است که از ذکر چنین خبر متواتر و مشهور اعراض کردند، تا آنکه نوبت باینجا رسید که رازی متمسک باعراضشان شد، و کرامت ابو زرعه و صحت کشف صادق او که تشنیع غلیظ بر مسلم بخوف صدور چنین تمسک از اهل بدعت کرده ظاهر گردید.
ابن الجوزی را بجهت اینکه عبد القادر را در کتابش ذکر نکرده تشنیع میکنند
و از عجائب آنست که بر بیچاره ابن الجوزی بسبب عدم ذکر شیخ عبد القادر در کتابی که در ذکر زهاد زمان خود تصنیف کرده تشنیع بلیغ می زنند.
شیخ عبد الحق دهلوی که بتصریح فاضل رشید در ایضاح علم علومش از جو آسمان در گذشته، و فنن(2)فنونش بر ارجاء عالم سایه انداز گشته، و تصانیفش در علوم دینیه مسلّم الثبوت نزد علمای اهل سنّت
و جماعت، و کلامش بجهت اتصاف بجودت و انصاف مستند اصحاب دیانت و براعت است در «رجال مشکاة» در ترجمه ابن الجوزی گفته:
و کان ابن الجوزی عالماً فاضلا، قد غر فی شبابه بفضله و کتابه متقشفاً خشنا، عافاه اللّه بعیداً عن طریقة القوم و محبتهم و الاعتقاد فیهم، و أشد من ذلک کله أنه کان ببغداد فی زمن سیدی الشیخ محیی الدین عبد القادر الجیلانی، و کان محروماً من برکات محبته و حسن عقیدته، و کان یسلک معه رضی اللّه عنه طریقة الاجتناب و الاستنکار حتی کاد(1)أنه صنف کتاباً فی ذکر زهاد زمانه ببغداد و غیره من البلاد و لم یکمله بجمیل ذکره رضی اللّه عنه، و کان هذا منه جهلا و غروراً بظاهر العلوم و الفضائل(2).
دهلوی ابن الجوزی را بجهت ذکر نکردن عبد القادر جاهل و مغرور دانسته
از این عبارت ظاهر است که شیخ عبد الحق دهلوی عدم ذکر ابن الجوزی عبد القادر جیلانی رای در کتابی که در ذکر زهاد زمان خود تصنیف کرده عین جهل و غرور دانسته، پس هر گاه اعراض از ذکر شیخ عبد القادر جیلانی در کتاب زهاد محض جهل و غرور فساد و خلاف صلاح و صواب و رشاد، و منافی ورع و فضل و سداد باشد بحیرتم که چگونه عدم ذکر بخاری و مسلم و امثال ایشان حدیث غدیر رای عین جهل و غرور و محض اتباع تلبیس ابو الشرور نباشد.
و لطیف تر آنست که خود عبد الحق که ابن الجوزی رای بسبب عدم ذکر عبد القادر جیلانی در کتاب زهاد زیر مشق طعن و تشنیع گردانیده بیچاره او رای بزمره جهلا و اهل غرور گنجانیده در ترجمه مشکاة متمسک بعدم
نقل بخاری و مسلم و وقادی حدیث غدیر رای گردیده، و قدح در تواتر آن باین علت معلول خواسته و از ظهور عناد و لداد ائمه ثلثه خود حسب افاده خودش درباره ابن الجوزی باکی نکرده، فلا حول و لا قوة الا باللّه و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد بن علی الیمنی الیافعی در کتاب «مرآة الجنان» در ترجمه عبد القادر ابن أبی صالح جیلانی گفته:
و أما ترجمه الذهبی فی قوله: و الشیخ عبد القادر بن أبی صالح الزاهد، فمدحه بصفة الزهد التی هی من أوائل منازل السالکین المبتدئین من المریدین و قوله: انتهی إلیه التقدم فی الوعظ و الکلام علی الخواطر فغض من منصبه العالی، و قدح لا مدح فیما له من المفاخرة و المعالی.
فمن مدح السادات اهل نهایة و سامی مقامات بأوصاف مبتدی
فقد ذمّهم فیما به ظن مدحهم و کم معتمد فیما تزعم مهتدی.(1)
از این عبارت ظاهر است که یافعی بر وصف کردن ذهبی جیلانی را بزاهد راضی نمی شود، و مدح او را به اینکه منتهی شد بسوی او تقدم در وعظ و کلام بر خواطر که عین اثبات کرامات است عین جرح و قدح و غض و ازراء و هتک حرمت جیلانی می انگارد و آن را محض تقصیر و تفریط و عین جور و جفا و اعتساف و اعتدا می انگارد بسبب آنکه ذهبی اغراق و مبالغه عظیمه در مدح و ثنای جیلانی نکرده.
اعراض بخاری و مسلم و واقدی و ابن اسحاق از ذکر غدیر نیز دلیل جهل و غرور آنها است
پس بنابر این اعراض بخاری و مسلم و واقدی از ذکر حدیث غدیر
1) مرآة الجنان ج 3 ص 339 ط دائرة المعارف النظامیة بحیدرآباد الدکن
نیز دلیل عناد و لداد و اعتساف و اعتدای ایشان باشد، و چگونه عاقلی باور توان کرد که ترک ذهبی اغراق و مزید مبالغه را در مدح و ثنای جیلانی عین جور و جفا و محض اعتساف و اعتدا باشد، و اعراض بخاری و مسلم از ذکر حدیث غدیر و کتمان دیگر فضائل جلیّه جناب امیر المؤمنین علیه السلام عین تحقیق و تنقید و ناشی از مزید ضبط و اتقان بود.
یافعی از ذهبی تعجب دارد چرا رفاعی را بحد لایق تعظیم نکرده
و نیز یافعی در «مرآة الجنان» در سنه ثمان و سبعین و خمسمائة گفته:
و فیها توفی احمد بن الرفاعی الزاهد القدوة ابو العباس بن علی بن احمد، کان ابوه قد نزل بالبطائح بالعراق بقریة أم عبیدة، فتزوج باخت الشیخ منصور الزاهد، فولدت له الشیخ احمد فی سنة خمسمائة، و تفقه قلیلا علی مذهب الشافعی و کان إلیه المنتهی فی التواضع و القناعة و لین الکلمة و الذل و الانکسار و الازراء علی نفسه و سلامة الباطن، و لکن اصحابه فیهم الجید و الردی، و قد کثر الدغل فیهم، و تجددت لهم احوال شیطانیة من دخول النیران و الدخول علی السباع و اللعب بالحیات، و هذا ما عرف الشیخ و لا صلحاء اصحابه فنعوذ باللّه من الشیطان الرجیم، قلت: هذه ترجمة الذهبی علیه فی کتابه الموسوم بالعبر و لم یزد علی هذا، و هذا من العجائب فی اقتصاده علی هذا فی ذکر شیخ الشیوخ الذی ملأت شهرته المشارق و المغارب، تاج العارفین و امام المعرفین ذی الانوار الزاهرة و الکرامات الباهرة و المقامات العلیة، و الاحوال السنیة و البرکات العامة و الفضائل الشهیرة بین الخاصة و العامة احمد بن ابی الحسن الرفاعی الخ(1).
از این عبارت ظاهر است که یافعی از ذهبی بسبب آنکه در ترجمه احمد بن علی الرافعی بر ذکر بعض مدائح او اکتفا کرده و مبالغه بسیار در اطرا و ثنای او نکرده تعجب آغاز نهاده و اعراض او را از بسط مقال
1) مرآت الجنان ج 3 ص 104 ط دائرة المعارف النظامیة بحیدرآباد
در تعظیم و اجلال و رفع رفاعی لائق اعتراض دانسته.
اعراض معرضین از ذکر حدیث غدیر نیز موجب تعجب و تشنیع است
پس اعراض معرضین از ذکر حدیث غدیر بالاولی موجب عجب و باعث تشنیع گردد.
فضایح، قبایح ومطاعن جاحظ
رازی از تعصب متشبث بجاحظ ناصبی شده
و عجب عجاب و مایه کمال استغراب آنست که رازی بسبب کمال غلیان مواد تعصب و عناد و نهایت رسوخ در بغض و لداد تمسّک و تشبث را باعراض بخاری و مسلم و وقادی و نسبت آن بابن اسحاق کافی و بسند نیافته بسوی تعلی و ترقی که در حقیقت عین تنزل بحضیض اعتساف و ایثار محض هزل و سفساف است شتافته، اعلان و اجهار بقصد اطفاء نور فضل جلیل وصی رسول مختار علیهما سلام الملک الجبار خواسته بقدح قادحین مقدوحین در حدیث غدیر دست انداخته و این چه بلا تعصب و خرافت و بعد از تأمل و تدبر و انهماک در باطل و اغراق در هوای نفس است که آفتاب روشن را بگل اندودن می خواهد.
و از غرائب آن است که در ذکر قادحین جاحظ را شرف تقدیم ذکری بخشیده، و کاش بر محض اجمال و ابهام اکتفا می کرد و نام جاحظ و مثل او بر زبان نمی آورد، و خود را نزد ارباب تحقیق و اطلاع رسوا نمی ساخت.
و اگر رازی ادنی بهره از انصاف و حیا می داشت، و از طعن و تشنیع اهل تحقیق اندک هراسی بدل می آورد، گاهی نام جاحظ را و آن هم بمقابله اهل حق نمی آورد که فضایح و قبایح و مثالب، و معایب، و مطاعن، و مخازی او مشهور و معروف است.
جاحظ از معاندین اهل البیت علیهم السلام بوده
اشاره
و عمده این معایب آنست که او ناصب معاند و عدو حاقد بوده، معادات و مناوات اهل بیت اطهار، و تشمیر ذیل در توجیه مطاعن و نقائص بسوی جناب امام ائمه اخیار علیه السلام اللّه ما اختلف اللیل و النهار کار آن نابکار است. چنانچه کتاب او که در توجیه مطاعن بجناب امیر المؤمنین علیه السلام و محامات فرقه مروانیه نوشته مشهور و ناصبیت او در کتب ثقات اعلام مذکور.
و دورتر چرا باید رفت خود جناب شاهصاحب هم بعنایت الهی تصریح بناصبیت جاحظ و تصنیف او کتابی را که در آن نقائص درج کرده که توجیه آن بحضرت امیر المؤمنین علیه السلام قصد کرده فرموده اند و چون نزد معتقدین شاهصاحب شعر مشهور:
إذا قالت حذام فصدقوها فان القول ما قالت حذام
در حق شاهصاحب صادق و بحالشان مطابق است، لهذا ممکن نیست که انحراف و عدول و اعراض و نکول از افاده شان توانند کرد.
بگفتار شاهصاحب جاحظ در کتاب عثمانیه با امیر المؤمنین علیه السلام اهانت کرده
پس باید دانست که جنابشان در حاشیه جواب دلیل ششم از دلائل عقلیه بر امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام از همین کتاب یعنی «تحفه» می فرمایند: جاحظ معتزلی نیز ناصبی است کتابی دارد که در آن کتاب نقائص حضرت امیر درج نموده، و بیشتر روایت او از نظام و ابراهیم(1)است انتهی(2).
و للّه الحمد که از این عبارت نص صریح بر ناصبیت جاحظ ظاهر است و کمال عداوت او با جناب امیر المؤمنین علیه السلام ثابت که بتسوید کتابی در توجیه مطاعن بآن جناب روی خود سیاه کرده و مثل نامه اعمال خود آن را تیره و تاریک ساخته فلا برد اللّه مضجعه و لا طیب تربته، بل اسکنه فی اسفل درک من الجحیم و جعله قرین ابلیس اللعین اللئیم.
پس اندک امعان و تدبر باید کرد، و از مؤاخذه ارباب تحقیق و تنقید خوفی در دل باید آورد، و از انهماک در حب باطل و عشق بدعت و عصبیت باید گذشت تا مزید شناعت تشبث رازی بقدح چنین ناصبی حاقد و عدو معاند و متعصب حاسد که کتابی خاص در توجیه مطاعن بجناب امام المشارق و المغارب المخصوص بجمیع المناقب و المحامد علیه سلام الواحد الاحد الماجد تصنیف کرده، و اوقات عزیز را که می بایست که آن را در نشر فضائل و مدائح آن جناب صرف کرده ذخیره سعادت ابدی می اندوخت، در این کار ناهنجار که بسماع آن مو بر تن متدینین اخیار می خیزد، و هر مؤمن مسلم بر ریش مرتکب آن تف می زند ضایع ساخته ظاهر گردد.
و حق آنست که این تشبث چندان شناعتها دارد که زبان بیان از اظهار آن عاجز و قاصر، و عقل در شرح شمه آن سراسیمه و حائر است، وا عجباه که رازی از حیاء و تدین یکبارگی دست برداشت اتباع و پیروی ناصبی بغیض در قدح و جرح حدیث غدیر را آغاز کرده، و حرف صریح الاختلال چنین متعصب کثیر الاضلال بسمع اصغا شنیده، و بعین رضا پسندیده، و بمزید فساد سریرت و عمای بصیرت آن را بر سر و چشم نهاده، و از طعن و تشنیع اهل ایمان و اسلام که آخر بعد تمسک این امام انام بقدح چنین
ناصب بغیض معاند حضرت امیر المؤمنین چها خواهند گفت مبالاتی نکرده، و از افتضاح خود در خواص و عوام بظهور اطاعت ناصبی نترسیده، همانا رد مقاله اهل حق مقدم بر صیانت خود از تقضیح و تقبیح داشته، و هر چند مزید شناعت و سماجت ناصبیت کمال فضاعت و قبح ایراد مطاعن بر جناب أمیر المؤمنین علیه السلام که جاحظ بر آن جسارت کرده خود ظاهر و واضح است و حاجت بیان ندارد،
شاهصاحب در تحفه اهانت بامیر المؤمنین علیه السلام را کفر دانسته
لکن للّه الحمد که خود شاه صاحب در همین باب امامت ذکر مطاعن جناب امیر المؤمنین علیه السلام را عین کفر دانسته اند، و در اعتذار از نقل آن ارشاد کرده که نقل کفر کفر نباشد، چنانچه در ما بعد در ذکر ادله عقلیه بر امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام گفته:
دلیل ششم آنکه گویند در حضرت امیر رضی اللّه عنه هیچ یک از مخالف و موافق چیزی که موجب طعن و قدح باشند روایت نکرده، بخلاف خلفاء ثلاثه که مخالف و موافق قوادح بسیار در ایشان روایت کرده اند که سلب استحقاق امامت آنها کنند پس حضرت امیر رضی اللّه عنه که سالم از قوادح امامت است متعین باشد برای امامت، در این دلیل طرفه خبطی واقعی است، زیرا کسانی که بامامت خلفاء ثلاثه قائلند یعنی اهل سنت و معتزله هرگز قوادح ایشان روایت نکرده اند، آری شیعه بسبب بغض و عنادی که با خلفائی ثلاثه دارند چیزها را مطاعن قرار داده اند، و در حقیقت آن چیزها مطاعن نیستند، چنانچه در باب مطاعن بیاید انشاء اللّه تعالی و اگر آن چیزها از قبیل مطاعن باشند در انبیاء و ائمه نیز مطاعن خواهند بود، بلکه اگر کتب شیعه را کسی نیک مطالعه کند از مطاعن انبیاء و ائمه مملو و مشحون یابد چنانکه قدر کافی از آن در ابواب سابقه در گذشت.
و آنچه گفته اند: که در حضرت امیر رضی اللّه عنه هیچ یک از مخالف و موافق قدحی روایت نکرده خطبی دیگر است، زیرا اگر مراد از مخالف اهل سنت اند پس کذب صریح است زیرا که اهل سنت معتقدین صحت امامت آن جنابند چرا قوادح روایت کنند، و اگر مراد خوارج و نواصبند پس ایشان خود دفاتر طویله و طوامیر کثیره مثل چهره های ظلمانی خود در این باب سیاه کرده اند، و ایراد آن خرافات در این رساله هر چند سوء ادب است اما بنابر ضرورت نقل کفر را کفر ندانسته چیزی از کتب ایشان بطریق نمونه نقل می کند.
باید دانست که مطاعن حضرت امیر رضی در کتاب عبد الحمید معتزلی ناصبی دو قسم یافته می شود: قسمتی آنست که نواصب متفردند بروایت آن و اهل سنت و شیعه که محبین آنجنابند انکار آن می کنند، و این قسم را اعتبار نیست زیرا که افتراء و بهتان آنها است الزام بآن عائد نمی شود، مثل شرکت در قتل عثمان (رض) ، و شرکت در قذف عائشه (رض) ، و نزول وَ اَلَّذِی تَوَلّی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِیمٌ(1).
قسم دوم آنست که در کتب شیعه و اهل سنت بطریق صحیحه ثابت است و این قسم البته جواب طلب است، چنانچه شیعه و اهل سنت هر دو متصدی جواب آن شده اند.
شریف مرتضی در «تنزیه الانبیاء و الائمة» از علماء شیعه، و ابن حزم در کتاب «الفیصل» از علمای اهل سنت بسیاری را از آن مطاعن دفع نموده اند الخ(2).
از ملاحظه این عبارت ظاهر است که شاهصاحب ذکر قوادح را به نسبت جناب امیر المؤمنین علیه السلام نهایت شنیع و قبیح می دانند، و تبرئه اهل سنت از آن بتأکید و تشدد افاده می کنند، و آنرا مخالف اعتقاد صحت امامت آن حضرت می بینند، و ایراد قوادح و مطاعن آن حضرت را کار نواصب و خوارج اشرار می دانند، و از ایراد نواصب و خوارج این قوادح و مطاعن را بسیاه کردن دفاتر و طوامیر مثل چهره های ظلمانی خود تعبیر می سازند، و آن قوادح را خرافات نام می نهند، و ایراد آن را و لو کان نقلا عن هؤلاء المجان عین سوء ادب می دانند، لکن بنابر ضرورت تجویز نقل آن می سازند و بلکه این قوادح و مطاعن را عین کفر می دادند، و نقل آن را بنقل کفر معبر می فرمایند، و تصدی شیعه و اهل سنت هر دو برای رد و ابطال آن ذکر می کنند، و چون جاحظ حسب اعتراف خود شاهصاحب در حاشیه این عبارت نقائص را بنسبت حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در کتاب خود درج ساخته لهذا این همه تشنیعات بر او صادق باشد و کفر او بتصریح جنابشان ثابت گردد، پس کمال عجب است که رازی بمقابله اهل حق قدح ناصبی کافر و متعصب حائر و مبغض خاسر و عنید جائر و بلید بائر و شقی خادر، و غبی قاصر ابتهاجاً و استبشاراً ذکر می کند و باین قدح او اسکات و افحام اهل حق می خواهد فهل لهذا الجنون شفاء و هل لهذا المجون دواء.
و نیز شاهصاحب بعد ذکر نبذی از مطاعن و نقل آن از نواصب گفته:
و اما شبهات آن اشقیاء در ابطال امامت پس طولی دارد که در این رساله مختصره ایراد آن شبهات مع الاجوبة باطناب می کشد و مع هذا از موضوع این رساله خارج است، و بفضل اللّه تعالی در کتب مبسوطه اهل سنت
بتفصیل و اشباع استیصال آن خرافات موجود است انتهی(1).
از این عبارت ظاهر است که نواصب از جمله اشقیاءاند، و مقالات ایشان در ابطال امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام عین خرافات است، پس جاحظ که تصنیفی خاص برای نسبت نقائص و مطاعن بجناب امیر المؤمنین علیه السلام کرده نیز از جمله اشقیای اشرار بلکه رئیس این جماعت ناهنجار باشند.
عجب که فخر رازی با این همه جلالت و نبالت و عظمت و امامت و ریاست رئیس الاشقیاء الاشرار جاحظ نابکار را مقتدای خود ساخته بنقل مقال صریح الضلال او نمک بر جراحات اهل ایمان می پاشد، و قلوب اهل ایقان می خراشد.
و نیز شاهصاحب در جواب همین دلیل ششم بعد ختم جواب مطاعن نواصب گفته اند: بالجمله هر دو فرقه نواصب و شیعه را شیطان راه زده و در پی عیبجوئی دوستان خدا که همین آرزوی آن لعین است دوانیده کار خود را از دست ایشان می گیرد.
هر که را خواهد خدا پرده درد میلش اندر طعنه پاکان برد(2).
و العیاذ باللّه از این عبارت ظاهر است که نواصب اتباع شیطان لعین و مخدوعین و راهزدگان آن مضل مهینند که کار خود را از دست ایشان می گیرد، و در پی عیبجوئی دوستان خدا که عین آرزوی آن ملعون است ایشان را دوانیده.
پس فخر رازی که اتباع جاحظ ناصبی اختیار کرده تابع شیطان و مطیع
او بواسطه رئیس نواصب بی ایمان است، شیطان کار خود از دست نواصب می گیرد، و رازی کار نواصب بدست خود سرانجام می دهد، و هفوه سخیفه امام النواصب را بر سر و چشم می گذارد، و بترویج و اشاعت و تنفیق و اذاعت آن اسخاط رحمان و ارضای شیطان، و ترویج ارواح نواصب مستقرین فی درکات النیران می نماید.
کتاب عثمانیه جاحظ را جمعی از اکابر اهل سنت از جمله ابن تیمیه ذکر نموده اند
و محتجب نماند که ذکر کتاب جاحظ که در آن توجیه مطاعن و نقائص بنفس حضرت رسول صلوات اللّه و سلامه علیه و آله ماهب القبول نموده دیگر ائمه سنیه هم کرده اند:
ترجمه ابن تیمیة حرانی
چنانچه شیخ الاسلام سنیان احمد بن عبد الحلیم المعروف بابن تیمیة الحرانی که شمس الدین محمد بن احمد عبد الهادی بن یوسف بن محمد بن قدامة المقدسی الحنبلی در «تذکرة الحفاظ» علی ما نقل عنه فی «فوات الوفیات» لصلاح الدین محمد بن شاکر بن احمد الخازن علی ما فی النسخة الحاضرة بین یدی بمدح و ستایش او گفته:
أحمد بن عبد الحلیم بن عبد السلام بن عبد اللّه بن الخضر بن محمد بن الخضر ابن علی بن عبد اللّه ابن تیمیة الحرّانی تقی الدین شیخنا الامام الربانی امام الائمة و مفتی الامة و بحر العلوم سید الحفاظ، فارس المعانی و الالفاظ، فرید العصر، و قریع الدهر، شیخ الاسلام قدوة الانام، علامة الزمان و ترجمان القرآن، علم الزهاد و أوحد العبّاد، قامع المبتدعین و آخر المجتهدین، نزیل دمشق، و صاحب التصانیف التی لم یسبق الی مثلها الی أن قال:
اشتغل بالعلوم و حفظ القرآن و أقبل علی الفقه، و قرأ أیاماً فی العربیة علی
ابن عبد القوی، ثم فهمها، و أخذ یتأمل کتاب سیبویه حتی فهمه، و برع فی النحو فأقبل علی التفسیر اقبالا کلیا حتی حاز فیه قصب السبق و أحکم أصول الفقه و غیر ذلک، هذا کله و هو بعد ابن بضع عشرة سنة فأبهر الفضلاء من فرط ذکائه، و سیلان ذهنه و قوة حافظته و سرعة ادراکه، نشأ فی تصوّن تام و عفاف و تألّه و اقتصاد فی الملبس و المأکل، و لم یزل علی ذلک خلفا صالحا سلفیا برا بوالدیه تقیا ورعا عابدا ناسکا صواما قوّاما ذاکرا للّه تعالی فی کل أمر و علی کل حال رجّاعا الی اللّه تعالی فی سائر الاحوال و القضایا، وقّافا عند حدود اللّه تعالی و أوامره و نواهیه آمرا بالمعروف ناهیا عن المنکر، لا تکاد نفسه تشبع من العلم و لا تروی من المطالعة و لا تمل من الاشتغال و لا تکل من البحث، و قل أن یدخل فی علم من العلوم فی باب من أبوابه الا و یفتح له من ذلک الباب أبواب و یستدرک أشیاء فی ذلک العلم علی حذّاق أهله، و کان یحضر المدارس و المحافل فی صغره فیتکلم و یناظر و یفحم الکبار و یأتی بما یحیّر اعیان البلد فی العلم، أفتی و له نحو سبع عشرة سنة، و شرع فی الجمع و التألیف من ذلک الوقت.
و مات والده و کان من کبار الحنابلة و أئمتهم فدرس بعده بوظائفه، و له احدی و عشرون سنة، فاشتهر أمره و بعد صیته فی العالم، و أخذ فی تفسیر الکتاب العزیز أیام الجمع علی کرسی من حفظه فکان یورد ما یقوله من غیر توقف و لا تلعثم و کذا کان یورد الدرس بتوءدة و صوت جهوری فصیح.
و حج سنة احدی و تسعین، و له ثلاثون سنة، و رجع و قد انتهت إلیه الامامة فی العلم و العمل و الزهد و الورع و الشجاعة و الکرم و التواضع و الحلم و الاناة و الجلالة و المهابة و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر مع الصدق و الامانة و العفة و الصیانة و حسن القصد و الاخلاص و الابتهال الی اللّه و شدة الخوف منه و دوام المراقبة له و التمسک بالاثر و الدعاء الی اللّه تعالی و حسن الاخلاق و نفع
الخلق و الاحسان إلیهم.
و کان رحمه اللّه تعالی سیفا مسلولا علی المخالفین و شجا فی حلوق أهل الاهواء و المبتدعین، و اماما قائما ببیان الحق و نصرة الدین طنّت بذکره الامصار، و ضنت بمثله الاعصار.
قال شیخنا الحافظ أبو الحجاج: ما رأیت مثله و لا رأی هو مثل نفسه و ما رأیت أحدا أعلم بکتاب اللّه و سنة رسوله و أتبع لهما منه.
و قال العلامة کمال الدین بن الزملکانی کان إذا سئل عن فن من الفنون ظن الرائی و السامع أنه لا یعرف غیر ذلک الفن و حکم أن أحدا لا یعرفه مثله، و کان الفقهاء من سائر الطوائف إذا جلسوا معه استفادوا فی مذاهبهم منه ما لم یکونوا عرفوه قبل ذلک، و لا یعرف أنه ناظر أحدا فانقطع معه و لا تکلم فی علم من العلوم سواء کان من علوم الشرع أو غیرها الاّ فاق فیه أهله، و المنسوب إلیه.
و کانت له الید الطولی فی حسن التصنیف و جودة العبادة، و الترتیب، و التقسیم و التبیین، و وقعت مسئلة فرعیة فی قسمة جری فیها اختلاف بین المفتین فی العصر فکتب فیها مجلدة کبیرة، و کذلک وقعت مسئلة فی حد من الحدود فکتب فیها أیضا مجلدة کبیرة و لم یخرج فی کل واحدة من المسئلة، و لا طوّل بتخلیط الکلام و الدخول فی شیء و الخروج من شیء، و أتی فی کل واحد بما لم یکن فی الاوهام و الخواطر، و اجتمعت فیه شروط الاجتهاد علی وجهها.
و قرأت بخط الشیخ کمال الدین أیضا علی کتاب «دفع الملام عن الائمة الاعلام» : لشیخنا تألیف الشیخ الامام العالم العلامة الاوحد الحافظ المجتهد الزاهد العابد القدوة امام الائمة، قدوة الامة، علاّمة العلماء، و ارث الانبیاء، آخر المجتهدین، أوحد علماء الدین برکة الاسلام، حجة الاعلام، برهان المتکلمین، قامع المبتدعین، محیی السنة، و من عظمت به للّه علینا المنة و قامت به علی أعدائه
الحجة، و استبانت ببرکته، و هداه المحجة، تقی الدین أبی العباس أحمد بن عبد الحلیم بن عبد السلام بن تیمیّة الحرّانی أعلی اللّه مناره، و شیّد به من الدین أرکانه.
ما ذا یقول الواصفون له و صفاته جلّت عن الحصر
هو حجّة للّه قاهرة هو بیننا أعجوبة الدهر
هو رایة فی الخلق ظاهرة أنوارها أربت علی الفجر
و هذا الثناء علیه و کان عمره نحو الثلاثین سنة.
و قد أثنی علیه خلق کثیر من شیوخه و من کبار علماء عصره کالشیخ شمس الدین بن أبی عمرو الشیخ تاج الدین الفزاری، و ابن منجا، و ابن عبد القوی، و القاضی الجونی، و ابن دقیق العید، و ابن النحاس، و غیرهم.
و قال الشیخ عماد الدین الواسطی، و کان من العلماء العارفین و قد ذکره:
هو شیخنا السید امام الامة الهمام، محیی السنة، و قامع البدعة، ناصر الحدیث، مفتی الفرق، الفاتق عن الحقائق و موصلها بالاصول الشرعیة للطالب الرائق، الجامع بین الظاهر و الباطن فهو یقضی بالحق ظاهرا، و قلبه فی العلی قاطن، أنموذج الخلفاء الراشدین، و الائمة المهدیین الشیخ الامام تقی الدین أبو العباس أحمد بن عبد العظیم بن عبد السلام بن تیمیة أعاد اللّه برکته، و رفع الی مدارج العلیاء درجته.
ثم قال فی أثناء کلامه: و اللّه و اللّه ثم و اللّه لم أر تحت أدیم السماء مثله علما و عملا و جمالا و خلقا و اتباعا و کرما و حلما فی حق نفسه و قیاما فی حق اللّه عند انتهاک حرماته ثم أطال فی الثناء علیه.
و قال الشیخ علم الدین فی معجم شیوخه أحمد بن عبد الحلیم بن عبد السلام ابن عبد اللّه بن أبی القاسم بن محمد بن تیمیة الحرّانی الشیخ تقی الدین أبو العباس الامام المجمع علی فضیلته و نبله و دینه، قرأ الفقه، و برع فی العربیة و الاصول،
و مهر فی علم التفسیر و الحدیث، و کان اماما لا یلحق غباره فی کل شیء، و بلغ رتبة الاجتهاد و اجتمعت فیه شروط المجتهدین، و کان إذا ذکر التفسیر، بهت الناس من کثرة محفوظه، و حسن ایراده و اعطائه کل قول ما یستحقه من الترجیح و التضعیف، و الابطال و خوضه فی کل علم، کان الحاضرون یقضون منه العجب، هذا مع انقطاعه الی الزهد و العبادة و الاشتغال باللّه تعالی و التجرّد من أسباب الدنیا و دعاء الخلق الی اللّه تعالی و کان یجلس فی صبیحة کل جمعة علی الناس یفسر القرآن العظیم فانتفع بمجلسه و برکة دعائه، و طهارة أنفاسه، و صدق نیته و صفاء ظاهره و باطنه و موافقة قوله لعمله و ایابه الی اللّه خلق کثیر و جری علی طریق واحدة من اختیار الفقر و التقلل من الدنیا، و ردّ ما یفتح به علیه.
و قال علم الدین فی موضع آخر: رأیت فی إجازة لابن السهروردی الموصلی خط الشیخ تقی الدین و قد کتب تحته الشیخ شمس الدین الذهبی:
هذا خط شیخنا الامام شیخ الاسلام فرد الزمان، بحر العلوم، تقی الدین.
مولده عاشر ربیع الاول سنة احدی و ستین و ستمائه، و قرأ القرآن و الفقه و ناظر و استدل و هو دون البلوغ، و برع فی العلم، و التفسیر، و افتی و درس و له نحو العشرین.
و صنف التصانیف، و صار من اکابر العلماء فی حیاة شیوخه، و له من المصنفات الکبار التی سارت بها الرکبان، و لعل تصانیفه فی هذا الوقت تکون اربعة آلاف کراس و اکثر، و فسر کتاب اللّه تعالی مدة سنین من صدره ایام الجمع و کان یتوقد ذکاء، و سماعاته من الحدیث کثیرة، و شیوخه اکثر من مائتی شیخ و معرفته بالتفسیر إلیها المنتهی، و حفظه للحدیث و رجاله و صحته و سقمه فما یلصق فیه.
و اما نقله للفقه و لمذاهب الصحابة و التابعین فضلا عن مذاهب الاربعة فلیس فیه نظیر.
و اما معرفته بالملل و النحل و الاصول و الکلام فلا اعلم فیه نظیرا، و یدری جملة صالحة من اللغة، و عربیته قویة جدا.
و اما معرفته بالتاریخ فعجب عجیب.
و اما شجاعته و جهاده و اقدامه فأمره یتجاوز الوصف و یفوق النعت.
و هو احد الاجواد الأسخیاء الذین یضرب بهم المثل، و فیه زهد و قناعة بالیسیر فی المأکل و الملبس.
و قال الذهبی فی موضع آخر: کان آیة فی الذکاء و سرعة الادراک، رأسا فی معرفة الکتاب و السنة و الاختلاف، بحرا فی النقلیات، و هو فی زمانه فرید عصره علما و زهدا و شجاعة و سخاء و أمرا بالمعروف و نهیا عن المنکر، و کثرة تصانیف، الی ان قال: فان ذکر التفسیر فهو حامل لوائه، و ان عد الفقهاء فهو مجتهدهم المطلق، و ان حضر الحفاظ نطق و خرسوا و سرد و ابلسوا، و استغنی و افلسوا، و ان سمی المتکلمون فهو فردهم و إلیه مرجعهم، و ان لاح ابن سینا تقدم الفلاسفة فلسنهم و بخسهم و هتک استارهم، و کشف عوارهم، و له ید طولی فی معرفة العربیة و الصرف و اللغة، و هو اعظم من ان تصفه کلمی، او ینبه علی شاوه فان سیرته و علومه و معارفه و محنه و تنقلاته تحتمل ان توضع فی مجلدتین.
و قال فی مکان آخر: و له خبرة تامة بالرجال و جرحهم و تعدیلهم و طبقاتهم و معرفة بمتون الحدیث و بالعالی و النازل و بالصحیح و السقیم مع حفظه لمتونه الذی انفرد به، فلا یبلغ احد فی العصر رتبته و لا یقاربه و هو عجیب فی استحضاره و استخراجه الحجج منه و إلیه المنتهی فی عزوه الی الکتب الستة و المسند بحیث یصدق علیه ان یقال: کل حدیث لا یعرف ابن تیمیة فلیس بحدیث الخ(1).
ابن تیمیه کتاب مروانیه جاحظ را که دلیل نصب او است ذکر نموده
«در کتاب «منهاج السنة النبویة» که آن را جواب کتاب «منهاج الکرامة»
1) فوات الوفیات ج 1 ص 35 - 45 .
قرار داده بعد ذکر مراتب صحابه در تفضیل گفته:» فاذا کانت هذه مراتب الصحابة عند اهل السنة کما دل علیه الکتاب و السنة و هم متفقون علی تأخر معاویة و امثاله من مسلمة الفتح عن اسلم بعد الحدیبیة و علموا تأخر هؤلاء عن السابقین الاولین اهل الحدیبیة و علی ان البدریین افضل من غیر البدریین و ان علیا افضل من جماهیر هؤلاء لم یقدم علیه احد غیر الثلثة فکیف ینسب الی اهل السنة تسویته بمعاویة او تقدیم معاویة علیه، نعم مع معاویة طائفة کثیرة من المروانیة و غیرهم کالذین قاتلوا معه و اتباعهم بعدهم، یقولون انه کان فی قتاله علی الحق مجتهدا مصیبا و ان علیا و من معه کانوا ظالمین او مجتهدین مخطئین، و قد صنف لهم فی ذلک مصنفات مثل کتاب المروانیة الذی صنفه الجاحظ(1).
«از این عبارت ظاهر است که جاحظ کتاب مروانیة تصنیف کرده برای مروانیه که مخالف اهل سنتند و معاویه را در اجتهاد او مصیب می دانند، و جناب أمیر المؤمنین علیه السلام و اتباع آن حضرت را العیاذ باللّه نسبت بظلم می کنند یا مجتهدین خاطئین می انگارند.
و نیز از این عبارت می توان یافت که کتاب جاحظ عمده این مصنفات است، که برای تأیید و تصویب اشقیای مروانیة و حمایت مذهب باطل و رأی فاسدشان تصنیف شده، زیرا که اگر این کتاب جاحظ بالاتر از دیگر مصنفات نبود تخصیص آن بذکر و اجمال دیگر مصنّفات وجهی نداشت.
پس معلوم شد که جاحظ همت نالائق خود را بر توجیه مطاعن بحضرت امیر المؤمنین علیه السلام و تصویب اعدای آن حضرت باقصی الغایة
1) منهاج السنة ج 2 ص 207 ط بولاق مصر
گماشته که بر دیگر اتباع مروانیه تفوق و تعلی حاصل کرده.
و نیز ابن تیمیة بجواب قول علامه حلی طاب ثراه» :
«البرهان الثالث و الثلاثون قوله تعالی: إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ اَلْبَرِیَّةِ(1)
روی الحافظ أبو نعیم باسناده الی ابن عباس لما نزلت هذه الآیة قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: یا علی أنت و شیعتک تأتی أنت و شیعتک یوم القیامة راضین مرضیین و یأتی خصماؤک غضابا مقمحین و إذا کان خیر البریة وجب أن یکون هو الامام» .
«گفته» :
الثالث أن یقال: هذا معارض بمن یقول: إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّالِحاتِ هم النواصب کالخوارج و غیرهم و یقولون: ان من تولاه فهو کافر مرتد فلا یدخل فی الذین آمنوا و عملوا الصالحات و یحتجون علی ذلک بقوله تعالی: وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اَللّهُ فَأُولئِکَ هُمُ اَلْکافِرُونَ(2)قالوا: و من حکّم الرجال فی دین اللّه فقد حکم بغیر ما أنزل اللّه فیکون کافرا، و من تولی الکافر کافر لقوله: وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ(3)و قالوا: انه هو و عثمان و من تولاهما مرتدون
لقول النبی صلی اللّه علیه و سلم: لیذادن رجال عن حوضی کما یزاد البعیر الضال فأقول: أی رب أصحابی أصحابی، فیقال: انک لا تدری ما أحدثوا بعدک، انهم لم یزالوا مرتدین علی أعقابهم منذ فارقتهم.
قالوا: و هؤلاء هم الذین حکموا فی دماء المسلمین و أموالهم بغیر ما أنزل اللّه و احتجوا
بقوله: «لا ترجعوا بعدی کفارا یضرب بعضکم رقاب بعض» .
قالوا: فالذین ضرب بعضهم رقاب بعض رجعوا بعده کفارا.
فهذه و أمثاله من حجج الخوارج و هو و ان کان باطلا بلا ریب فحجج الرافضة أبطل منه و الخوارج أعقل و أصدق و أتبع للحق من الرافضة، فانهم صادقون لا یکذبون أهل دین باطنا و ظاهرا لکنهم ضالون جاهلون مارقون مرقوا من الاسلام کما یمرق السهم من الرمیة.
و أمّا الرافضة فالجهل و الهوی و الکذب غالب علیهم و کثیر من ائمتهم و عامتهم زنادقة ملاحدة، لیس لهم غرض لا فی العلم و، لا فی الدین إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ ما تَهْوَی اَلْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ اَلْهُدی(1).
و المروانیة الذین قاتلوا علیا و ان کانوا لا یکفّرونه فحجتهم أقوی من حجة هؤلاء الرافضة.
و قد صنّف الجاحظ کتابا للمروانیة ذکر فیه من الحجج التی لهم ما لا یمکن الرافضة نقضه بل لا یمکن-صح الزیدیة نقضه دع الرافضة.
و لکن أهل السنة و الجماعة لمّا کانوا معتدلین متوسّطین صارت الشیعة تنتصر بهم فیما یقولونه فی حق علی من الحق و لکن أهل السنة قالوا ذلک بأدلّة یثبت بهما فضل الاربعة من الصحابة لیس مع أهل السنة و لا غیرهم حجة تخص علیا بالمدح و غیره بالقدح، فان هذا ممتنع لا یقال الا بالکذب المحال لا بالحق المقبول فی میدان النظر و الجدال(2).
«از این عبارت ظاهر است که ابن تیمیة اولا معارضه استدلال علامه حلی طاب ثراه که بناء آن بروایت ابو نعیم است بکلام خسارت نظام خوارج نموده داد وقاحت و اعتساف داده، و نیز خوارج را اعقل و اصدق
و اتبع للحق از رافضه وانموده و تصریح کرده بآنکه ایشان صادقند و دروغ نمی گویند و اهل دینند باطنا و ظاهرا گو بخوف اهل اسلام نسبت ضلال و جهل و مروق هم به ایشان کرده، و بعد این جوش و خروش و ذم روافض بسوی مدح و ستایش مروانیة شتافته، و گفته که حجج ایشان اقوی است از حجت این رافضه، و بدرستی که تصنیف کرده است جاحظ کتابی برای مروانیه که ذکر کرده است در آن از حججی که برای مروانیّه است چیزی را که ممکن نیست زیدیّه را نقض آن، بگذار رافضه را.
پس از این عبارت واضح شد که جاحظ لعین نهایت اتعاب نفس در ایراد حجج و دلائل برای مروانیة که معاندین و مبغضین جناب امیر المؤمنین علیه السلام اند نموده، و دلائل و حجج این تیره دودمان خبیث العقیده را چندان تشیید کرده که به نزد ابن تیمیة نقض آن از زیدیه هم ممکن نیست چه جا روافض.
ابن تیمیه در منهاج السنه بکتاب جاحظ و عدواتش تصریح کرده
به هر حال این عبارت ابن تیمیة مثل سابق دلالت دارد بر کمال ناصبیت جاحظ و شدت عداوت آن ملعون و مزید خبث و شقاوت و ضلالت او که چنان کتابی برای مبغضین و معاندین جناب امیر المؤمنین علیه السلام تصنیف کرده که ابن تیمیه آن را بار بار بابتهاج و افتخار ذکر می کند و تخصیص آن بذکر می نماید، و مطاعنی که جاحظ در این کتاب مروانیة ذکر کرده از ملاحظه آن بتفصیل زیاده تر حال بغض و عناد و ناصبیت جاحظ و مزید ضلالت و شقاوت و خسارت و کمال سفاهت و رقاعت و حماقت او واضح می گردد و ناصبیت جاحظ بحدی رسیده که او مطاعن نفس رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم را در کتاب «الفتیا» هم ذکر نموده، و این مطاعن را
جناب شیخ مفید قدّس اللّه نفسه الزکیة و أفاض شآبیب الرحمة علی تربته السنیة وارد کرده، جواب آن بابلغ وجوه و احسن طرق نوشته است، و اکثر این مطاعن همان مطاعن است که جناب شاهصاحب آن را مع زیادة یسیرة بجواب دلیل ششم از دلائل عقلیه نقلا عن النواصب وارد فرموده اند و آن را کفر دانسته و انشاء اللّه بجواب جواب شاهصاحب از این دلیل عبارت جناب شیخ مفید طاب ثراه خواهی شنید لکن در این جا هم بعض هفوات جاحظ در این کتاب که از ابراهیم نظام نقل می کند ذکر می کنم تا نهایت خبث عقیدت و غایت عمای بصیرت تابع و متبوع واضح گردد.
سید مرتضی در فصول جواب هفوات جاحظ و نظام را بتفصیل داده
پس باید دانست که جناب سید مرتضی رضی اللّه عنه و ارضاه در کتاب «فصول» که آن را از کتاب «المجالس» جناب شیخ مفید و از کتاب «العیون و المحاسن» آن جناب تلخیص کرده بعد ذکر جوابات شیخ مفید برأی بسیاری از مطاعن ابراهیم نظّام که جاحظ آن را وارد کرده گفته» :
قال الشیخ أیده اللّه: و قد طعن ابراهیم علی أمیر المؤمنین علیه السلام من وجه آخر فزعم أنه کان یحدّث بالمعاریض و یدلّس فی الحدیث، فقال:
روی أبو عوانة عن داود بن عبد اللّه الازدی عن حمید بن عبد الرحمن الحمیری أنه بعث ابن أخ له الی الکوفة و قال: سل علی بن أبی طالب عن الحدیث الذی رواه أهل الکوفة عنه فی البصرة فان کان حقا تحوّلنا عنها، قال: فأتی الکوفة و أتی الحسن بن علی فأخبره بالخبر فقال له الحسن: ارجع الی عمک فاقرأه السلام و قل له قال أمیر المؤمنین یعنی أباه: إذا حدّثتکم عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فانی لم أکذب علی اللّه و لا علی رسوله و إذا حدّثتکم برأیی فانما أنا رجل محارب
قال: و روی داود عن الاعمش عن خیثمة عن سوید بن غفلة، قال: سمعت علیا یقول: إذا حدّثتکم عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فهو کما حدّثتکم فو اللّه لان أخرّ من السماء أحب الیّ من أن أکذب علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، و إذا سمعتمونی أحدّث فیما بینی و بینکم فانما أنا رجل محارب و الحرب خدعة.
قال ابراهیم: و کیف یجوز لمن قد علم أنه إذا قال للناس أمرنی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم بکذا و کذا أن ذلک عندهم علی السماع و المشافهة، فان کان هذا و نحوه جائزا فالتدلیس فی الحدیث جایز.
قال ابراهیم: و فی الجملة أن علیا لو لم یحدثهم عن النبی صلی اللّه علیه و سلم بالمعاریض(1)لما اعتذر من ذلک(2).
«از ملاحظه این عبارت واضح است که نظام مختل النظام بسبب کمال تخلیط و تلبیس و اتباع و ساوس ابلیس و انقیاد اضلال آن خبیث و خسیس اثبات ارتکاب تدلیس بر نفس نفیس نفس رسول نموده داد ژاژخائی و هرزه سرایی و نهایت مجازفت و عدوان و اظهار کمال رقاعت و ضلالت خود نزد اهل ایمان داده است، و جاحظ ناصب که معاند کاذب و مبغض خائب است این هذیان و مجون و خرافت و جنون نظام ملعون را بر سر و چشم نهاده در کتاب خود برای اثبات طعن بر جناب امیر المؤمنین علیه السلام باستبشار و ابتهاج نقل کرده، و نقل جاحظ این عبارت و غیر آن را از تصریح جناب شیخ مفید بعد نقل این عبارت ورد آن و امثال آن واضح است کما سیذکر عن کتب انشاء اللّه تعالی.
و نیز جناب سید مرتضی در کتاب فصول بعد نقل رد این عبارت نظام از شیخ مفید طاب ثراه گفته» :
فصل: ثم قال ابراهیم: قال: عمرو بن عبید و هاشم الاوقص: فنری أن قوله یعنی
أمیر المؤمنین علیه السلام: «امرت أن اقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین» من ذلک القول الذی یقول برأیه للخدعة، و
قوله فی ذی الثدیة: «ما کذبت و لا کذبت» من ذلک أیضا، قال: و لعل الشیء إذا کان عنده حقا استجاز أن یقول: انّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم أمرنی به لان اللّه و رسوله قد امرا بکل حق(1).
«از این عبارت ظاهر می شود که ابراهیم نظام از عمرو بن عبید و هاشم اوقص و قص اللّه أعناقهما و هشّم آنافهما و جزء شراسیفهما نقل کرده که ایشان چنان گمان کرده اند که قول جناب أمیر المؤمنین
«امرت أن اقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین» معاذ اللّه سمتی از صحت و واقعیت ندارد، بلکه پناه بخدا آن حضرت این قول را بنابر مزعوم صریح الفساد و البطلان اهل عدوان برای تخدیع و فریب ارشاد کرده، پس این اثبات کذب صریح بر آن حضرت است و این ناصبیت شدید و غایت عداوت و نهایت بغض است که نظام و جاحظ آن را پسندیدند و بچشم رضا دیدند.» و لنعم ما قال الشیخ السعید المفید علیه رضوان الملک الحمید: فیقال لابراهیم هذا من جهل عمرو بن عبید و هاشم الاوقص و ضلالتهما، و ضعف عقلک أنت أیضا یا ابراهیم فی اعتمادک علی هذا القول منهما و طعنکم و جماعتکم علی أمیر المؤمنین علیه السلام به.
و ذلک أن
قوله علیه السلام: «أمرت بقتال الناکثین و القاسطین و المارقین» .
انّما قاله قبل کون القتال من هؤلاء المذکورین و هو متوجه الی البصرة عند
1) الفصول ص 87
نکث طلحة و الزبیر بیعته فجعل هذا القول حجة فی قصدهما و المصیر إلیهما لان قوما أشاروا بالکف عنهما، فاعتمد فی ترک رأیهم فی ذلک علی هذا القول فأضافه الی النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم فی اقوال ضمها إلیه نقلها أهل السیر جمیعا، منها
قوله علیه السلام: «أما و اللّه لقد علم أصحاب محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم و هذه عائشة بنت أبی بکر فأسئلوها أن أصحاب الجمل و المخرج إلیه ملعونون علی لسان النبی الامی صلی اللّه علیه و آله و سلم و ها هذه فاسئلوها،
و قال علیه السلام: لا أجد الا قتالهم أو الکفر بما انزل علی محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم فکیف یکون هذا من رأیه و هو یستشهد بأعدی الناس له و یواجه عائشة بلعنة أصحابها و یستشهدها علی خبر ذی الثدیة قبل کونه. وهب أنه علیه السلام ذکر قتال أهل البصرة و قال فیه برأیه من این علم مجال القاسطین و المارقین و لم یکن ظهر منهم فی الحال ما یستدل به بل المارقون کانوا خاصة أصحابه عند هذا المقال و کیف عیّن ذا الثدیة بالمقال و قطع علیه بالضلال و جعله رأس القوم و هو إذ ذاک من جملة أولیائه فان کان رجم بذلک و أصاب لم ینکر أن یکون ما خبّر به المسیح علیه السلام أصحابه من أفعالهم فی المأکول و المشروب و المدخر کان ترجیما.
و کذلک جمیع ما خبّرت به الانبیاء علیهم السلام قبل کونه، و أخبار النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم قبل مخبراتها، و هذا طعن فی الدین و خروج من قول أهل الملل کافة، و لعمری أنه یلیق بمذهب النظام و ان کان ما أخبر به عن النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم کان اخبارا به قبل کونه یدل علی أنه لم یکن عن تزکین و لا حدس و ظن و ترجیم فقد بطل ما قاله الرجلان الخ(1).
«و نیز در کتاب فصول مذکور است» :
1) الفصول ص 87
ثم
قال ابراهیم و قال عمرو بن عبید: لو لا أن علیا یوم التمس ذا الثدیة کان یقول: «ما کذبت و لا کذبت» ثم ینظر الی السماء مرة و الی الارض مرة اخری لما شککت أن النبی علیه السلام قال له فی ذلک قولا، قال ابراهیم: و هذا القول من عمر و طعن شدید علی علی (1).
«از این عبارت ظاهر است که عمر بن عبید نظر جناب امیر المؤمنین علیه السلام را بسوی آسمان مرة بسوی زمین اخری وقت التماس ذی الثدیة و تفحص او دلیل قاطع بر آن گردانیده که جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم برای آن حضرت در باب ذی الثدیه قولی ارشاد نکرده، غرض ابن عبید عنید از این تقریر و تمهید تشیید تکذیب نفس رسول مجید علیهما صلوات الملک الحمید است، و از این جا است که نظام مرید این تزویر غیر سدید را طعن شدید نامیده، مزید ناصبیّت عمرو غیر رشید بر هر ذکی و بلید ظاهر و باهر ساخته، پس هم چنین در مزید ناصبیت و عداوت و عناد و غایت کفر و نفاق و الحاد جاحظ هم که این طعن شدید را نقل می کند و حمایت عثمانیّة بآن می خواهد ریبی باقی نیست» .
جواب شیخ مفید از نظام عنید
و لنعم ما افاد الشیخ المفید فی جواب النظام العنید حیث قال: فیقال لابراهیم: لسنا نشک فی نصب عمرو و عداوته لامیر المؤمنین علیه السلام و کما لا نشک فی ذلک فلسنا نشک فی جهله و ضعف عقله و طعنه فی الدین و نفاقه و الذی حکیت عنه یدل علی ما وصفناه، لان نظر امیر المؤمنین علیه السلام الی السماء ان لم یدل علی صحة ما رواه عن النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم و رغبته الی اللّه عز و جل فی التوفیق لتقریب اظهار المخدج لتزول عن قلوب الناس الشبهات
1) الفصول ص 88
لم یدل علی انه لا نص عنده فی ذلک، و أی نسبة بین النظر الی السماء و بین الکذب و بین النظر الی الارض و بین التدلیس، و هل النظر الی ذلک الا کالنظر الی العسکر او الی نفسه او یمینا او یسارا او اماما او وراء، و هل ذلک الا لغیر ما عددناه من ضروب الاعمال و التصرف من الانسان فی حرکاته و سکناته و هذا الذی حکاه النظام عن عمرو بن عبید لیس یجب فیه اکثر من التعجب منه فانه لیس بحجة یجب التسلیم لها و لا شبهة یجب النظر فیها، و لو اننی کرهت اغفاله لئلا یظن ظان ان ذلک لشبهة فیه لما کان الرای ایراده لانه محض الهذیان علی انه إذا تأمل متأمل قصة المخدج عرف ان امره کان بعهد من الرسول صلی اللّه علیه و آله و سلم الی امیر المؤمنین علیه السلام و ذلک ان هذا المخدج لم یکن معروفا عند اصحاب النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم و لا مشهورا و لا علموا انه کان فی الخوارج فنجا و قتل و لا سمعوا له خبرا فأنبأهم امیر المؤمنین علیه السلام بصفته قبل الوقعة و خبرهم بقتاله و مآله و الدلیل علی ذلک انه لو کان الرجل معروفا عند القوم و کان قتله معروفا لهم لما کان لاستدلال امیر المؤمنین علیه السلام بالخبر عنه علی باطلهم و حقه معنی یعقل، و انما جعل خبره معجزا و برهانا له علی صوابه فلما انکشف الحرب امر بطلبه فی القتلی فلم یوجد شک الناس فی خبره فقلق علیه السلام لذلک و جعل ینظر الی السماء تارة یناجی ربه سبحانه فی بیان الامر و ازالة الغمة عن الخلق و ینظر الی الارض اخری مفکرا فی اصحابه خائفا علیهم الضلال عند استبطائهم وجوده فوفق اللّه تعالی للکشف عنه
فرکب امیر المؤمنین علیه السلام بغلة رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم حتی اتی جمعا من القتلی، فقال: اکشفوا بعضهم عن بعض فکشفوهم فوجدوا رجلا اسود بادیا له ثدی کثدی المرأة علیهما شعرات إذا مدت جذبت یده و إذا ارسلت ردت یده فکبر علیه السلام عند ذلک و زال الریب عن اصحابه : فکیف یکون الخبر عما وصفناه حدسا و ترجیما،
بل کیف یکون هذه المنقبة الجلیلة مثلبة، و هذه الفضیلة العظیمة رذیلة، لو لا ان اللّه سبحانه قد اعمی قلب عمرو بن عبید و النظام و اصحابها المعتقدین لفضلهما، و اللّه نسئل التوفیق(1).
«اما اینکه جاحظ جاحد این هفوات و دیگر خرافات را که مزید شناعت آن ظاهر است از نظام نقل نموده پس از عبارت جناب شیخ مفید طاب ثراه واضح است» .
قال السید المرتضی قدس اللّه نفسه فی «الفصول» بعد العبارة السابقة: قال الشیخ ایده اللّه و جرت جماعة من المعتزلة یدفعون ما حکیت عن النظام بحکایة الجاحظ عنه ان یکون له مذهبا و تحملهم الحمیة للاعتزال و العصبیة للرجال علی انکار المعلوم من ذلک و علی ان یحملوا انفسهم علی البهت المزری بصاحبه المسقط لقدره حتی آل بهم الامر الی تخریج العذر للنظام فیما ذکرناه بان زعموا ان الذی وصفناه و شرحناه من الفصول عنه انما خرج مخرج الحجاج لحملة الاخبار و مناقصة خصومه من الفقهاء قالوا و انما قال الرجل ان هذه الشناعات علی الصحابة تلزمکم علی روایتکم عنهم هذه الروایات فاما انا فانی اتخلص من ذلک باعتمادی علی ظاهر القرآن، و الخبر القاطع للغدر من الاخبار و یسلم بذلک علی مقالتی الائمة من الصحابة و التابعین باحسان.
قال الشیخ ایده اللّه: و هذا ثمن من هؤلاء الجهال و اعتدال فاسد یدل علی ضعف عقل معتمده او علی محض العصبیة منه و العناد، و ذلک ان صریح کلام الناظم و ظاهره و باطنه خلاف ما ادعاه هؤلاء الاوغاد، و لا فرق بین من حمل مذهب الخوارج علی خلاف المعروف منه بل ادعی فیه معنی مذهب الشیعة، و بین من حمل مذهب الشیعة علی مقتضی مذهب الخوارج، و منع ذلک فی سائر
1) الفصول ص 88
المذاهب و المقالات الخ(1).
عظمت شیخ مفید مورد اعتراف اهل سنت است
و جلالت شأن و علو قدر، و سمو فخر، و براعت، و کمال، و ورع، و زهد، و تقدس جناب شیخ مفید نهایت ظاهر و واضح و معروف و مشهور است. و اکابر ائمة سنیه نیز مدایح و مناقب و مفاخر و مأثر آن جناب بحمد اللّه ذکر می نمایند و اخفای حق کلیة نمی توانند:
ترجمه شیخ مفید بگفتار ذهبی در عبر فی خبر من غبر
علامه شمس الدین محمد بن احمد ذهبی در کتاب العبر بخبر من غبر در وقائع سنه ثلث عشرة و اربعمأته گفته:
و الشیخ المفید ابو عبد اللّه محمد بن النعمان البغدادی الکرخی و یعرف ایضا بابن المعلم، عالم الشیعة و امام الرافضة، و صاحب التصانیف الکثیرة، قال ابن ابی طی فی تاریخ الامامیة: هو شیخ مشایخ الطائفة و لسان الامامیة، و رئیس الکلام و الفقه و الجدل، و کان یناظر اهل کل عقیدة مع الجلالة العظیمة فی الدولة البویهیة، قال: و کان کثیر الصدقات، عظیم الخشوع کثیر الصلوة و الصوم خشن اللباس.
و قال غیره: کان عضد الدولة ربما زار الشیخ المفید و کان شیخا ربعة نحیفا اسمر، عاش ستا و سبعین سنة، و له أکثر من مائتی مصنف، کانت جنازته مشهودة و شیعه ثمانون الفا من الرافضة و الشیعة، و اراح اللّه منه، و کان موته فی رمضان(2).
ترجمه شیخ مفید بگفتار یافعی در مرآت الجنان
و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد بن علی الیافعی در کتاب «مرآة الجنان و عبرة الیقظان» در وقایع سنة ثلث عشرة و اربعمأته گفته:
و فیها توفی عالم الشیعة و امام الرافضة، صاحب التصانیف الکثیرة، شیخهم المعروف بالمفید و بابن المعلم أیضا، البارع فی الکلام و الجدل و الفقه، یناظر اهل کل عقیدة، مع الجلالة و العظمة فی الدولة البویهیة، قال ابن ابی طی: و کان کثیر الصدقات، عظیم الخشوع، کثیر الصلوة و الصوم، خشن اللباس، و قال غیره:
کان عضد الدولة ربما زار الشیخ المفید، و کان شیخا ربعة نحیفا اسمر، عاش ستا و سبعین سنة، و له اکثر من مائتی مصنف، و کانت جنازته مشهودة و شیعه ثمانون الفا من الرافضة و الشیعة، و اراح اللّه منه، و کان موته فی رمضان(1).
ترجمه شیخ مفید بگفتار ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان
«و علامه شهاب الدین بن حجر عسقلانی در کتاب «لسان المیزان» گفته» :
محمد بن محمد بن نعمان الشیخ المفید عالم الرافضة، ابو عبد اللّه بن المعلم، صاحب التصانیف البدعیة و هی مائة تصنیف طعن فیها علی السلف، له صولة عظیمة بسبب عضد الدولة، شیعه ثمانون الف رافضی مات سنة 313 انتهی.
قال الخطیب: صنف کتبا کثیرة فی ضلالهم و الذب عن اعتقادهم، و الطعن علی الصحابة و التابعین و ائمة المجتهدین و هلک بها خلق الی ان اراح اللّه منه فی شهر رمضان، قلت: و کان کثیر التقشف و التخشع و الاکباب علی العلم، تخرج به جماعة و برع فی المقالة الامامیة حتی کان یقال: له علی کل امامی منة، و کان ابوه مقیما بواسط، و ولد المفید بها، و قیل: بعکبرا، و یقال: ان عضد الدولة کان یزوره فی داره و یعوده إذا مرض. و قال الشریف ابو یعلی الجعفری و کان تزوج بنت المفید: ما کان المفید ینام من اللیل إلا هجعة، ثم یقول یصلی او یطالع او یدرس
1) مرآت الجنان ج 3 ص 28 ط دائرة المعارف النظامیة بحیدرآباد الدکن
او یتلو القرآن(1)
صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی در وافی بالوفیات در ترجمه شیخ مفید گفته :
الشیخ المفید الشیعی محمد بن محمد النعمان ابن المعلم المعروف بالشیخ المفید کان رأس الرافضة صنف لهم کتبا فی الضلالات و الطعن علی السلف الا انه کان أوحد عصره فی فنونه توفی سنة ثلث عشرة و أربعمائة و علیه قرأ المرتضی و أخوه الرضی و غیرهما و کانت وفاته بالکرخ دفن بداره ، ثم نقل الی مقابر قریش و لما مات رثاه الشریف الرضیمن لفضل أخرجت منه جنبا * و معان فضضت عنه ختاما
من یثیر العقول من بعد ما * کن همودا و یفتح الإبهاما
من یعیر الصدیق رأیا إذا ما * سله فی الخطوب کان حساماقال ذاکر حسین الموسوی بعد حکایة الترجمة عن الصفدی : هذا ( أی نسبة القول الی الرضی ) غلط من الصفدی لان الشریف مات سنة ست و أربعمائة قبل موت الشیخ المفید بسنین عدیدة و الرائی للمفید هو السید المرتضی کما ذکره أبو الفداء فی المختصر ، و ابن الوردی فی تتمة المختصر .
.«و نیز جاحظ بسبب استیلای بغض و حقد و ناصبیت و ثوران و هیجان موارد عصبیت در زهد حضرت ازهد الزاهدین بعد ختم المرسلین صلوات اللّه و سلامه علیهما قدح آغاز نهاده کفر و نفاق و ضلال و عناد و الحاد خود بر تمام عالم روشن و ظاهر ساخته.
بگفتار صاحب تحفه جاحظ ابو بکر را از امیر المؤمنین علیه السلام زاهدتر دانسته
چنانچه خود شاهصاحب در حاشیه دلیل شیشم از دلائل عقیله بر امامت جناب امیر المؤمنین علیه السلام از همین باب امامت فرموده اند جاحظ گفته:
که ابو بکر زاهدتر از علی بود از دنیا رفت، شتری و غلامی گذاشت، و بسیاری فتوح و غنائم او را بود، و او نه مهر زنی داد و نه بهای کنیزی،
1) لسان المیزان ج 5 ص 369 .
و علی از عالم رفت و از او مزارع و نخلستان و زنان و سریه ها ماند.
اهل سنت در جواب گفته اند: که ایراد بسیاری زنان تعریض است بسید انس و جان که بهنگام رحلت نه زن گذاشت، و سفیان بن عیینة گفته است: که زن بسیار داشتن از دنیا نیست چه بتحقیق هیچ احدی از صحابه در وقت خودش زاهدتر از علی نبود و او را هفده سریه و چهار زن بود مفتاح منه(1)انتهی.
از ملاحظه این عبارت ظاهر است که جاحظ در زهد جناب امیر المؤمنین علیه السلام قدح کرده بگذاشتن مزارع و نخلستان و زنان و سریه ها و از جوابی که شاهصاحب از اهل سنت نقل کرده اند واضح است که اهل سنت ایراد بسیاری زنان را تعریض جاحظ بحضرت سید الانس و الجان صلوات اللّه و سلامه علیه و آله و سلم دانسته اند که آن حضرت وقت ارتحال از دنیای سریع الزوال نه زن گذاشته.
پس از این عبارت ظاهر شد که جاحظ از اهل سنت خارج است و بزمره اهل بدعت و ضلال و ارباب کفر و نفاق و هلاک و بوار و دمار و الج که اتعاب نفس خبیث در قدح و جرح زهد جناب امیر المؤمنین علیه السلام بامری کرده که آن عین قدح و جرح در زهد جناب خاتم النبیین و افضل المرسلین صلوات اللّه و سلامه علیه و آله اجمعین است.
وا عجبا که رازی راضی بایراد خرافات چنین ناصب حاقد و مبغض معاند و مناوی حاسد و ملحد غیر راشد و خاسر حائد شده، و چه عجب است از رازی که هر گاه قدح و جرح جاحظ در حدیث غدیر بنقد جان خریده
1) تحفة اثنا عشریة ص 471
تعریض او را بسرور انس و جان صلی اللّه علیه و آله و سلم هم بسمع قبول اصغا نماید و ظاهر بظاهر خروج از اهل اسلام قبول نماید، آری چون مذهب جبر و نصب را بس گران خریده است که آن را از دست خواهد داد بی آنکه نیل کفر صریح و الحاد فضیح بر جبین مبین خود نگذارد.
صاحب تحفه برای القای وساوس از هذیان جاحظ جواب نداده
و از غرائب آنست که جناب شاهصاحب در حاشیه از طعن جاحظ بگذاشتن مزارع و نخلستان جوابی ننوشته اند بلکه بساط آن را در نوشته چه عجب که غرض باطنیشان هم القای و ساوس در قلوب همج رعاع باشد تا پندارند که این طعن چنان طعن قوی است که علمای سنیه از جواب آن عاجزند، و هر گاه اهل سنت از جوابش عاجزند پس روافض بالاولی معاذ اللّه سراسیمه و عاجز خواهند بود علی حسب مزعوماتهم الباطلة کما یظهر من نعیق ابن تیمیة و صیاحه و نهیقه و نباحه، پس باین حیله رذیله و وسیله غیر جمیله اثبات طعن بر حضرت امیر المؤمنین خواسته باشند، چنانچه در بعض حواشی دیگر نیز اکتفا بر ایراد و مقالات و هفوات نواصب کرده و از ذکر جواب آن طی کشح فرموده، و هر چند تفصیل جواب این مطاعن و امثال آن انشاء اللّه تعالی در ما بعد در تشیید دلیل ششم از دلائل عقلیه که بر امامت جناب امیر شاهصاحب وارد فرموده اند خواهی در یافت لکن در اینجا بر ایراد عبارت ابن أبی الحدید که برای جواب این خرافت نواصب و الزام ایشان کافی و وافی است اکتفا می رود.
قال فی شرح نهج البلاغة فی شرح وصیة له علیه السلام بما یعمل فی امواله کتبها بعد منصرفه من صفین هذا ما أمر به عبد اللّه علی بن أبی طالب امیر المؤمنین فی ماله ابتغاء وجه اللّه لیولجه به الجنة و یعطیه به الامنیة:
قد عابت العثمانیة علیه علیه السلام و قالت: ان ابا بکر مات و لم یخلف دینارا
و لا درهما و ان علیا مات و خلف عقارا کثیرا، یعنون نخلا.
فیقال لهم، قد علم کل احد ان علیا علیه السلام استخرج عیونا بکد یده بالمدینة و ینبع و سویقة، و أحیا بها مواتا کثیرا، ثم اخرجها عن ملکه و تصدق بها علی المسلمین و لم یمت و شیء منها فی ملکه، الا تری ما تتضمنه کتب السیر و الاخبار من منازعة زید بن علی و عبد اللّه بن الحسن فی صدقات علیّ علیه السلام و لم یورث علی بینه قلیلا من المال و لا کثیرا الا عبیده و اماءه و سبعمائة درهم من عطائه ترکها لیشتری بها خادما لاهله قیمتها ثمانیة و عشرون دینارا علی حسب المائة اربعة دنانیر هکذا کانت المعاملة بالدراهم إذ ذاک، و انما لم یترک أبو بکر قلیلا و لا کثیرا لانه ما عاش فلو عاش لترک، أ لا تری أن عمر أصدق أم کلثوم أربعین ألف درهم و دفعها إلیه، و ذلک لان هؤلاء طالت اعمارهم، فمنهم من درت علیه اخلاف التجارة و منهم من کان یستعمر الارض و یزرعها، و منهم من استفضل من رزقه من الفیء و فضلهم أمیر المؤمنین علیه السلام بانه کان یعمل بیده، یحرث الارض و یستقی الماء، و یغرس النخل، کل ذلک یباشره بنفسه و لم یستبق منه لوقته و لا لعقبه قلیلا و لا کثیرا. و انما کان صدقة و قد مات رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم، و له ضیاع کثیرة جلیلة جدا بخیبر و فدک، و بنی النضیر، و کان له وادی نخلة و ضیاع اخری کثیرة بالطائف، فصارت بعد موته صدقة، بالخبر الذی رواه أبو بکر فان کان علی علیه السلام معیبا بضیاعه و نخله، فکذلک رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم، و هذا کفر، و ان کان رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم انما ترک ذلک صدقة فرسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ما روی عنه الخبر فی ذلک الا واحد من المسلمین و علی علیه السلام کان فی حیاته قد اثبت عنه جمیع المسلمین بالمدینة انها صدقة فالتهمة فی هذا الباب ابعد(1).
1) شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 15 ص 146 دار الاحیاء الکتب العربیة بمصر .
جاحظ اسلام امیر المؤمنین علیه السلام را بواسطه صغر سن کوچک شمرده
«و نیز جاحظ باستحواذ هوای مردی، و استیلای شیطان مغوی چنان خوض در غمرات اباطیل، و اقتحام مهاوی ادغال و تضلیل ایثار کرده که تهجین و تنقیص و ازراء و ثلب و عیب اسلام جناب امیر المؤمنین علیه السلام بتقلید کفار اشرار و اتباع آن جماعت نابکار آغاز نهاده، داد ژاژخائی و هرزه سرایی و یاوه درائی داده، دماغ سوزی، و خیره سری، و پهن چشمی را بغایت قصوی رسانیده، قلوب أهل ایمان و اسلام بمرتبه تمام رنجانیده، و کلمات طویله ملفقة و خرافات مطنبه مزوقه و تعصبات فاحشه موحشه و تقولات زائغه باطله بر زبان خرافت ترجمان آورده، و علامه نحریر عبد الحمید بن هبة اللّه بن محمد بن محمد بن ابی الحدید المعتزلی این کلمات عصبیت آیات جاحظ جاحد را در شرح نهج البلاغه وارد کرده و جلالت شأن ابن أبی الحدید و استناد علماء سنیه مثل فضل بن روزبهان در کتاب باطل خود، و ملا محسن کشمیری در «نجاة المؤمنین» بنقل او در ما بعد انشاء اللّه تعالی خواهی دریافت.
پس باید دانست که جاحظ أولا ذکر استحقار و استصغار اسلام حیدر کرار علیه السلام الملک الجبار بصغر سن آن جناب نموده: و این عین شبه کفار اشرار است که آن حضرت خود ذکر آن در خطبه قاصعه فرموده» :
حیث
قال علیه السلام بعد ذکر حدیث الشجرة: فقال القوم کلهم بل ساحر کذاب عجیب السحر خفیف فیه و هل یصدقک الا مثل هذا یعنوننی (1).
جاحظ سبقت اسلام امیر المؤمنین علیه السلام را انکار نموده
اشاره
«و بعد این استصغار و استحقار جاحظ نابکار گفته» :
فان قالوا: فلعله هو ابن سبع سنین أو ثمان سنین قد بلغ من فطنته و ذکائه
1) الخطبة 192 من نهج البلاغة
و صحة لبه و صدق حدسه و انکشاف العواقب له و ان لم یکن جرب الامور و لا فاتح الرجال و لا نازع الخصوم ما یعرف به جمیع ما یجب علی البالغ معرفته و الاقرار به. قیل لهم: انما نتکلم علی ظواهر الاحوال، و ما شاهدنا علیه طبایع الاطفال فانا وجدنا حکم ابن سبع أو ثمان ما لم یعلم باطن امره و خاصة طبعه حکم الاطفال و لیس لنا ان نزیل ظاهر حکمه، و الذی یعرف من حال ابناء جنسه بلعل و عسی لأنا و إن کنا لا ندری لعله قد کان ذا فضیلة فی الفطنة فلعله قد کان ذا نقص فیها، هذا علی تجویز ان یکون علی فی المغیب قد اسلم و هو ابن سبع أو ثمان اسلام البالغ، غیر ان الحکم علی مجری أمثاله و اشکاله الذین اسلموا و هم فی مثل سنه إذ کان اسلام هؤلاء عن تربیة الحاضن و تلقین القیم و ریاضة السائس فاما عند التحقیق فانه لا تجویز لمثل ذلک لانه لو کان اسلم و هو ابن سبع أو ثمان و عرف فصل ما بین الانبیاء و الکهنة، و فرق ما بین الرسل و السحرة، و فرق ما بین خبر النبی و المنجم حتی عرف کید الاریب و موضع الحجة، و نقد التمییز، و کیف یلبس علی العقلاء و تستمال عقول الدهماء، و عرف الممکن فی الطبع من الممتنع، و ما یحدث بالاتفاق مما یحدث بالاسباب، و عرف قدر القوی و غایة الحیلة، و منتهی التمویة و الخدیعة، و ما لا یحتمل أن یحدثه الا الخالق سبحانه، و ما یجوز علی اللّه فی حکمته مما لا یجوز، و کیف التحفظ من الهوی و الاحتراس من الخداع، لکان کونه علی هذه الحال مع فرط الصبی و الحداثة و قلة التجارب و الممارسة خروجا من العادة و من المعروف مما علیه ترکیب هذه الخلقة، و لیس یصل أحد الی معرفة نبی و کذب متنبی حتی یجتمع فیه هذه المعارف التی ذکرناها و الاسباب التی وصفناها و فصلناها، و لو کان علی علی هذه الصفة و معه هذه الخاصة لکان حجة علی العامة و آیة تدل علی النبوة و لم یکن اللّه عز و جل لیخصه بمثل هذه الاعجوبة الا و هو یرید أن یحتج بها و یجعلها قاطعة لعذر الشاهد و حجة علی الغائب، و لو لا ان
اللّه أخبر عن یحیی بن زکریا أنه أتاه الحکم صبیا، و أنه أنطق عیسی فی المهد ما کانا فی الحکم الا کسائر الرسل و ما علیه جمیع البشر فإذ لم ینطق لعلی بذلک قرآن و لا جاء الخبر به مجیء الحجة القاطعة و المشاهدة القائمة، فالمعلوم عندنا فی الحکم أن طباعه کطباع عمیه حمزة و العباس و هما أمس بمعدن جماع الخیر منه أو کطباع جعفر و عقیل و رجال قومه و سادة رهطه، و لو ان انسانا ادعی مثل ذلک لاخیه جعفر أو لعمیه حمزة و العباس ما کان عندنا فی أمره الا مثل ما عندنا فیه(1).
«از این عبارت خسارات آثار و اشارت جسارت شعار، نهایت ناصبیت و استحقار و کمال استبداد و اصرار بر تعصب و انکار و ازراء و تنقیص و توهین و تهوین و تهجین اسلام حیدر کرار و صاحب ذو الفقار الصارم البتار المبید زرافة الفجار المبیر دهماء الکفار أبی الائمة الاطهار امام الابرار رئیس الاخیار الکریم النجار الجلیل الفخار عظیم الاصطبار علی جور الاشرار الدائب المجتهد فی احیاء دین الجبار، المقیم لفرائض اللّه و سننه فی الآصال و الاسحار، السائر صیت فضائله فی الانجاد و الاغوار وصی الرسول المختار صلوات اللّه و سلامه علیهما ما اختلف اللیل و النهار هویدا و آشکار است که:
أولا تجویز نفی فضیلت آن حضرت در فطنت و ذکاء و حصول نقیصت و انطفاء نور علا و سنا بر آن حضرت در حال اسلام کرده.
و نیز اسلام آن حضرت را ناشی از تربیت حاضن و تلقین قیم و ریاضت سائس قرار داده یعنی از مرتبه تحقیق و فکر و ایقان و تأمل و تمییز هابط ساخته.
1) شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید ج 13 ص 237 و ص 238 .
و باز بسبب مزید عداوت و لداد و اشتعال نار احن و احقاد داد کذب و عناد داده، اکتفا و اقتصار بر این هذیان و هذر، و عجائب شقر و بقر نکرده تحقیق و تدقیق و امعان و تحدیق را مقتضی استیصال احتمال فضیلت وصی رسول رب متعال صلوات اللّه و سلامه علیهما ما اختلف النهر و اللیال انگاشته حتما و جزما نفی و ابطال ورد و استیصال فضیلت فطنت و ذکا از آن حضرت کرده، و بشبه رکیکه که اطفال صغار هم بطلان و فساد آن در می یابند متمسک گردیده.
و کسی که ادنی تفحص کتب درایت و رجال(1)کرده. و احوال اذکیاء اطفال آحاد ناس دریافته بر او کمال شناعت این استغراب و استبعاد جاحظ کثیر العناد مخفی نخواهد بود.
و شیخ ابو جعفر محمد بن عبد اللّه الاسکافی المعتزلی چون در رد و ابطال این خرافت جاحظ و دیگر خرافات او در کتاب «نقض العثمانیة» با وصف اتحاد در اعتزال سعی بلیغ کرده، و در احقاق حق و ازهاق باطل تشمیر ذیل کما ینبغی نموده، لهذا نقل کلام او از «شرح نهج البلاغة» ابن أبی الحدید که در آن عبارت جاحظ و ابو جعفر اسکافی هر دو مذکور است می نمایم تا نهایت تعصب و عناد و ناصبیت جاحظ و کمال شناعت خرافتش زیاده تر واضح گردد» :
اسکافی در نقض العثمانیه از تقولات جاحظ جواب داده
قال ابو جعفر الاسکافی: هذا کله مبنی علی انه اسلم و هو ابن سبع او ثمان و نحن قد بینا انه أسلم بالغا ابن خمس عشرة، او ابن أربع عشرة سنة، علی انا لو
1) مثلا از ترجمه ابن تیمیه که قبل از این در متن منقول شد ظاهر است که ابن تیمیه قرآن شریف و فقه خوانده و مناظره کرده و استدلال نموده قبل از بلوغ - 12 منه قدس سره .
نزلنا علی حکم الخصوم و قلنا ما هو الاشهر و الاکثر من الرواة و هو انه أسلم و هو ابن عشر لم یلزم ما قاله الجاحظ، لان ابن عشر قد یستجمع عقله و یعلم من مبادی المعارف ما یستخرج به کثیرا من الامور المعقولة. و متی کان الصبی عاقلا ممیزا کان مکلفا بالعقلیات و ان کان تکلیفه بالشرعیات موقوفا علی حد آخر و غایة اخری، فلیس بمنکر ان یکون علی و هو ابن عشر قد عقل المعجزة فلزمه الاقرار بالنبوة و اسلم اسلام عالم عارف لا اسلام مقلد تابع.
و ان کان ما نسقه الجاحظ و عدده من معرفة السحر و النجوم و الفصل بینهما و بین النبوة، و معرفة ما یجوز فی الحکمة مما لا یجوز، و ما لا یحدثه الا الخالق، و الفرق بینه و بین ما یقدر علیه القادرون بالقدرة، و معرفة التمویه و الخدیعة و التلبیس و المماکره شرطا فی صحة الاسلام لما صح اسلام أبی بکر و لا عمر و لا غیرهما من العرب، و انما التکلیف لهؤلاء بالجمل و مبادی المعارف لا بدقائقها و الغامض منها، و لیس یفتقر الاسلام الی ان یکون المسلم قد فاتح الرجال و جرب الامور و نازع الخصوم، و انما یفتقر الی صحة الغریزة و کمال العقل، و سلامة الفطرة، أ لا تری ان طفلا لو نشأ فی دار لم یعاشر الناس بها و لا فاتح الرجال و لا نازع الخصوم ثم کمل عقله و حصلت العلوم البدیهیة عنده لکان مکلفا بالعقلیات.
فاما توهمه ان علیا أسلم عن تربیة الحاضن، و تلقین القیم و ریاضة السائس فلعمری ان محمدا صلی اللّه علیه و آله و سلم کان حاضنه و قیمه و سائسه، و لکن لم یکن منقطعا عن أبیه أبی طالب، و لا عن اخوته طالب و عقیل و جعفر، و لا عن عمومته و أهل بیته و ما زال مخالطا لهم ممتزجا بهم مع خدمته لمحمد صلی اللّه علیه و سلم فما باله لم یمل الی الشرک و عبادة الاصنام لمخالطته اخوته و أباه و عمومته و أهل و هم کثیر، و محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم واحد، و انت تعلم ان الصبی إذا کان له أهل ذوو کثرة و فیهم واحد یذهب الی رأی مفرد لا یوافقه علیه غیره
منهم فانه الی ذوی الکثرة امیل، و عن ذی الرأی الشاذ المنفرد ابعد.
و علی أن علیا علیه السلام لم یولد فی دار الاسلام، و انما ولد فی دار الشرک، و ربی بین المشرکین، و شاهد الاصنام و عاین بعینه أهله و رهطه یعبدونها، فلو کان فی دار الاسلام لکان للقول مجال و لقیل: انه ولد بین المسلمین فاسلامه عن تلقین الظئر و عن سماع کلمة الاسلام و مشاهدة شعاره، لانه لم یسمع غیره و لا خطر بباله سواه فلما لم یکن ولد کذلک ثبت ان إسلامه اسلام الممیز العارف بما دخل علیه.
و لو لا أنه کذلک لما مدحه رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم بذلک.
و لا ارضی ابنته فاطمة لما وجدت من تزویجه
بقوله لها: زوجتک اقدمهم سلما و لا قرن الی ذلک
قوله: و أکثرهم علما و اعظمهم حلما، و الحلم العقل، و هذان الامران غایة الفضل، فلو لا انه أسلم اسلام عارف عالم ممیز لما ضم اسلامه الی العلم و الحلم الذین وصفه بهما، و کیف یجوز ان یمدحه بامر لم یکن مثابا علیه و لا معاقبا لو ترکه.
و لو کان اسلامه عن تلقین و تربیة لما افتخر هو علیه السلام به. علی رؤس الاشهاد و لا خطب علی المنبر و هو بین عدو محارب و خاذل منافق،
فقال: انا عبد اللّه و اخو رسوله، و أنا الصدیق الاکبر، و الفاروق الاعظم صلیت قبل الناس سبع سنین و أسلمت قبل اسلام ابی بکر، و آمنت قبل ایمانه، فهل بلغکم أن احدا من أهل هذا العصر انکر ذلک او عابه، أو ادعاه لغیره، او
قال له: انما کنت فلا اسلمت علی تربیة محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم لک و تلقینه ایاک کما یعلم الطفل الفارسیة و الترکیة منذ یکون رضیعا، فلا فخر له فی تعلم ذلک و خصوصا فی عصر قد حارب فیه أهل البصرة و الشام و النهروان و قد اعتورته الاعداء و هجته الشعراء فقال فیه النعمان بن بشر:
لقد طلب الخلافة من بعید و سارع فی الضلال ابو تراب
معاویة الامام و انت منها علی وتح بمنقطع السراب
و قال فیه بعض الخوارج:
دسسنا له تحت الظلام ابن ملجم جزاء إذا ما جاء نفسا کتابها
أبا حسن خذها علی الرأس ضربة بکف کریم بعد موت ثوابها
و قال عمران بن حطان یمدح قاتله یا ضربة من منیب ما أراد بها الا لیبلغ من ذی العرش رضوانا
انی لا ذکره حینا فاحسبه او فی البریة عند اللّه میزانا
فلو وجد هؤلاء سبیلا الی دحض حجته فیما کان یفخر به من تقدم اسلامه لبدءوا بذلک، و ترکوا ما لا معنی له.
و قد اوردنا ما مدحه الشعراء به من سبقه الی الاسلام فکیف لم یرد علی هؤلاء الذین مدحوه بالسبق شاعر و احد من أهل حربه، و لقد قال فی امهات الاولاد قولا خالف فیه عمر فذکروه بذلک و عابوه، فکیف ترکوا أن یعیبوه بما کان یفتخر به مما لا فخر فیه عندهم، و عابوه بقوله فی امهات الاولاد.
ثم یقال له: خبرنا عن عبد اللّه بن عمر و قد اجازه النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم یوم الخندق و لم یجزه یوم أحد هل کان یمیزها ما ذکرته؟ و هل کان یعلم فرق ما بین النبی و المتنبی و یفصل بین السحر و المعجزة مما عددت و فصلت؟ فان قال: نعم و تجاسر علی ذلک قیل له: فعلی علیه السلام بذلک أولی من ابن عمر لانه اذکی و افطن بلا خلاف بین العقلاء، و انی یشک فی ذلک و قد رویتهم أنه لم یمیز بین المیزان و العود بعد طول السن و کثرة التجارب، و لم یمیز بین امام الرشد و امام الغی فانه امتنع من بیعة علی علیه السلام و طرق علی الحجاج بابه لیلا لیبایع لعبد الملک کی لا یبیت تلک اللیلة بلا امام زعم لانه
روی عن النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم أنه قال: من مات و لا امام له مات میتة جاهلیة، و حتی
بلغ من احتقار الحجاج و استرذاله حاله أن أخرج رجله من الفراش فقال: اصفق بیدک علیها، فذلک تمییزه بین المیزان و العود، و هذا اختیاره فی الائمة.
و حال علی علیه السلام فی ذکائه و فطنته، و توقد حسه، و صدق حدیثه معلومة مشهورة، فاذا جاز أن یصح اسلام ابن عمرو یقال عنه: أنه عرف تلک الامور التی سردها الجاحظ و نسقها و اظهر فصاحته و تشادقه فیها فعلی بمعرفة ذلک احق و بصحة اسلامه أولی.
و ان قال: لم یکن ابن عمر یعلم و یعرف ذلک ابطل اسلامه و طعن فی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم حیث حکم بصحة اسلامه و اجازه یوم الخندق،
لانه علیه السلام کان قال: لا اجیز الا البالغ العاقل، و لذلک لم یجزه یوم احد.
ثم یقال له: ان ما نقوله فی بلوغ علی علیه السلام الحد الذی یحسن فیه التکلیف العقلی بل یجب و هو ابن عشر سنین لیس باعجب من مجیء الولد لستة اشهر، و قد صحح ذلک أهل العلم و استنبطوه من الکتاب و ان کان خارجا من التعارف و التجارب و العادة و کذلک مجیء الولد لسنتین خارج أیضا عن التعارف و العادة، و قد صححه الناس و الفقهاء، و یروی أن معاذا لما نهی عمر عن رجم الحامل ترکها حتی ولدت غلاما قد نبتت ثنیتاه، فقال ابوه ابنی و رب الکعبة، فثبت ذلک سنة یعمل بها الفقهاء و قد وجدنا العادة تقضی بان الجاریة تحیض لاثنتی عشر سنة، و انه اقل سن تحیض فیه المرأة، و قد یکون فی الاقل نساء یحضن لعشر و لتسع، و قد ذکر ذلک الفقهاء، و قد قال الشافعی فی اللعان: لو جاءت المرأة بحمل و زوجها صبی له دون عشر سنین لم یکن ولدا له، لان من لم یبلغ عشر سنین من الصبیان لا یولد له، و ان کان له عشر سنین جاز ان یکون الولد له، و کان بینهما لعان إذا لم یقر به، و قال الفقهاء ایضا: ان نساء تهامة یحضن لتسع سنین
لشدة الحر ببلادهن(1).
شیخ مفید در رد هفوات جاحظ و کاسه لیسانش جوابی قاطع و مفصل داده
«و چون جناب شیخ مفید طاب ثراه در جواب این شبهه که جاحظ اضلال همج رعاع اتباع کل ناعق بآن خواسته کلامی مبسوط کثیر الفوائد، جم المنافع مشتمل بر کمال تحقیق و تدقیق افاده فرموده لهذا نقل آن هم مناسب می نماید که بملاحظه آن زیاده تر شناعت و فضاعت ابن عناد قبیح و تعصب فاحش واضح خواهد گردید» .
قال السید المرتضی طاب ثراه فی «الفصول» بعد أن نقل عن الشیخ المفید اثبات اسبقیة علی علیه السلام بالاخبار الکثیرة و الاثار الشهیرة:
قال الشیخ أیده اللّه: فأما قول الناصبة: «ان ایمان أمیر المؤمنین علیه السلام لم یقع علی وجه المعرفة و انما کان علی وجه التقلید و تحفظ التلقین و ما کان بهذه المنزلة لم یستحق صاحبه المدحة، و لم یجب له به الثواب و ادعاؤهم أن أمیر المؤمنین علیه السلام کان فی تلک الحال ابن سبع سنین، و من کان هذه سنّه لم یکن کامل العقل و لا مکلفا» .
فانه یقال لهم: انکم جهلتم فی ادعائکم أنه کان فی وقت مبعث النبی علیه و علی آله السلام ابن سبع سنین، و قلتم قولا لا برهان علیه، یخالف المشهور و یضاد المعروف و ذلک أن جمهور الروایات جاءت بأنه علیه السلام قبض و له خمس و ستون سنة، و جاء فی بعضها أن سنّة کان عند وفاته ثلثا و ستین سنة، فأما ما سوی هاتین الروایتین فشاذّ مطرح، لا یعرف فی صحیح النقل و لا یقبله أحد من أهل الروایة و العقل.
و قد علمنا أن أمیر المؤمنین علیه السّلام صحب رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ثلثا و عشرین سنة منها ثلث عشرة قبل الهجرة و عشرة بعدها، و عاش
1) شرح نهج البلاغة ج 13 ص 238 الی 243
بعده ثلثین سنة، و کانت وفاته فی سنة أربعین من الهجرة، فاذا حکمنا فی سنّه علی خمس و ستین بما تواترت به الاخبار کانت سنّة علیه السلام عند مبعث النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم اثنی عشرة سنة، و ان حکمنا علی ثلث و ستین کانت سنّه علیه السلام عشر سنین، فکیف یخرج من هذا الحساب أن یکون سنّه عند المبعث سبع سنین، اللّهمّ الا ان یقول قائل ان سنّه کانت عند وفاته ستین سنة فیصح له ذلک، الا أنه یکون دافعا للمتواتر من الاخبار منکرا للمشهور من الاثار معتمدا علی الشاذ من الروایات و من صار الی ذلک کان الاولی بمناظره البیان له عن وجه الکلام فی الاخبار و التوقیف علی طرف الفاسد من الصحیح منها دون المجازفة فی المقال، و کیف یمکن عاقلا سمع الاخبار أو نظر فی شیء من الاثار أن یدعی أن أمیر المؤمنین علیه السلام توفی و له ستون سنة مع قوله علیه السلام الشائع الذایع عنه فی الخاص و العام عند ما بلغه من ارجاف أعدائه به فی التدابیر و الرأی: بلغنی أن قوما یقولون: ان ابن أبی طالب شجاع لکن لا بصیرة له بالحرب للّه أبوهم، هل منهم أحد أبصر بها منی، لقد قمت فیها و ما بلغت العشرین و ها أنا ذا قد ذرفت علی الستین، و لکن لا رأی لمن لا یطاع.
فخبر بأنه علیه السلام قد نیّف علی الستین فی وقت عاش بعده دهرا طویلا، و ذلک فی ایام صفین، و هذا یکذب قول من زعم أنه علیه السلام توفی و له ستون سنة، مع أن الروایات قد جاءت مستفیضة ظاهرة بأن سنّه علیه السلام کان عند وفاته بضعا و ستین سنة و فی مجیئها بذلک علی الانتشار دلیل علی بطلان مقال من أنکر ذلک.
فمن روی ذلک علی بن عمرو بن أبی میسرة عن عبد اللّه بن محمد بن عقیل قال: سمعت محمد بن عقیل، قال: سمعت محمد بن الحنفیة یقول فی سنة
الجحاف حین دخلت سنة احدی و ثمانین: هذه لی خمس و ستون سنة، قد جاوزت سن أبی، قلت: و کم کانت سنّه یوم قتل؟ قال: ثلث و ستون سنة.
و منهم أبو نعیم قال: حدثنا شریک، عن أبی اسحاق، قال: توفی علی علیه السلام و هو ابن ثلث و ستون سنة.
و منهم یحیی بن أبی کثیر عن مسلمة، قال: سمعت أبا سعید الخدری یقول و قد سئل عن سنّ أمیر المؤمنین علیه السلام یوم قبض، قال: کان نیّف من الستین.
و منهم ابن عائشة من طریق حمد بن زکریا قال سمعته یقول: بعث رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم و علی علیه السلام ابن عشر سنین و قتل علی علیه السلام و هو ابن ثلث و ستین سنة.
و منهم الولید بن هشام القحدمی، من طریق أبی عبد اللّه الکواشجی قال:
أخبرنا الولید بأسانید مختلفة، أن علیا علیه السلام قتل بالکوفة یوم الجمعة لتسع عشر لیلة خلت من شهر رمضان سنة أربعین و هو ابن خمس و ستّین سنة.
فأما من روی أن سنّه علیه السلام کانت عند البعثة أکثر من عشر سنین فغیر واحد:
و منهم عبد اللّه بن مسعود من طریق عثمان بن المغیرة، عن وهب عنه قال:
ان اول شیء علمته من امور رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم أنی قدمت مکة فأرشدونا الی العباس بن عبد المطلب فانتهینا إلیه و هو جالس الی زمزم، فبینا نحن جلوس إذ أقبل رجل من باب الصفا علیه ثوبان أبیضان علی یمینه غلام مراهق أو محتلم تبعته امرأة قد سترت محاسنها حتی قصدوا الحجر، فاستلمه و الغلام و المرأة معه، ثم طاف بالبیت سبعا، و الغلام و المرأة معه یطوفان، ثم استقبل الکعبة، و قام فرفع یدیه فکبّر، فأطال القنوت، ثم رکع، فرکع الغلام
و المرأة معه، ثم رفع رأسه فأطال القنوت، ثم سجد و یصنعان ما یصنع، فلمّا رأینا شیئا ننکره لا یعرف بمکة، أقبلنا علی العباس فقلنا: یا أبا الفضل ان هذا الدین ما کنا نعرفه، قال: أجل، و اللّه ما تعرفون هذا، قلنا: ما نعرفه، قال: هذا ابن أخی محمد بن عبد اللّه، و هذا علی بن أبی طالب، و هذه المرأة خدیجة بنت خویلد و اللّه ما علی وجه الارض أحد یعبد اللّه بهذا الدین الا هؤلاء الثلثة.
و روی قتادة عن الحسن و غیره قال: أول من آمن علی بن أبی طالب و هو ابن خمس عشرة سنة.
و روی شداد بن اوس قال: سألت خباب بن الارت عن اسلام علی علیه السلام فقال: أسلم و هو ابن خمس عشرة سنة، و لقد رأیته یصلی مع النبی و هو یومئذ بالغ مستحکم البلوغ.
و روی علی بن زید عن أبی نضرة، قال: أسلم علی و هو ابن أربع عشرة سنة، و کان له ذوابة یختلف الی الکتاب.
و روی عبد اللّه بن زیاد، عن محمد بن علی، قال: أول من آمن علی بن أبی طالب علیه السلام و هو ابن احدی عشرة سنة.
و روی الحسن بن یزید، قال: أول من أسلم علی علیه السلام و هو ابن خمس عشرة سنة.
و قد قال عبد اللّه بن أبی سفیان بن عبد المطلب:
و صلی علی مخلصا بصلاته لخمس و عشر من سنین کوامل
و خلی أناسا بعده یتبعونه له عمل أفضل به صنع عامل
و روی سلمة بن کهیل، عن أبیه، عن حبّة بن جوین العرنی، قال: أسلم علی علیه السلام و کان له ذوابة یختلف الی الکتاب.
علی أنا لو سلمنا لخصومنا ما ادعوه من أنه علیه السلام کان له عند المبعث
سبع سنین لم یدل علی صحة ما ذهبوا إلیه من أن ایمانه کان علی وجه تلقین دون المعرفة و الیقین، و ذلک أن صغر السن لا ینافی کمال العقل، و لیس وجوب التکلیف ببلوغ الحلم الا فی الاحکام الشرعیة دون العقلیة، و قد قال سبحانه فی قصة یحیی بن زکریا: آتَیْناهُ اَلْحُکْمَ صَبِیًّا(1)و قال فی قصة عیسی علیه السلام:
فَأَشارَتْ إِلَیْهِ قالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی اَلْمَهْدِ صَبِیًّا قالَ إِنِّی عَبْدُ اَللّهِ آتانِیَ اَلْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْتُ وَ أَوْصانِی بِالصَّلاةِ وَ اَلزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا(2).
فلم ینف صغر سن هذین النبیین علیهما السلام کمال عقلهما و الحکمة التی آتاهما اللّه، و لو کانت العقول تحیل ذلک لاحالته فی کل أحد و علی کل حال و قد أجمع أهل التفسیر الا من شذ منهم فی قوله تعالی: وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَ هُوَ مِنَ اَلْکاذِبِینَ، وَ إِنْ کانَ قَمِیصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَکَذَبَتْ وَ هُوَ مِنَ اَلصّادِقِینَ(3). : أنه کان طفلا صغیرا فی المهد أنطقه اللّه عز و جل حتی برأ یوسف من الفحشاء و أزال عنه التهمة.
و الناصبة إذا سمعت هذا الاحتجاج قالت: ان الذی ذکرتموه ممن عددتموه کان معجزا لخرقه العادة، و دلالة لنبی من أنبیاء اللّه علیهم السلام، فلو کان أمیر المؤمنین مشارکا لمن وصفتموه فی خرق العادة لکان معجزا له علیه السلام أو للنّبیّ صلی اللّه علیه و آله و سلم و لیس یجوز أن یکون المعجز له و لو کان للنّبیّ صلی اللّه علیه و آله و سلم لجعله فی معجزاته و احتج به فی جملة بیناته، و لجعله
المتمسکون فی آیاته، فلما لم یجعله رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم لنفسه علما، و لا عده المسلمون فی معجزاته علمنا أنه لم یجر الامر فیه علی ما ذکرتموه.
فیقال لهم: لیس کل ما خرق اللّه به العادة وجب أن یکون علما، و لا لزم أن یکون معجزا، و لا شاع علمه فی العام، و لا عرف من جهة الاضطرار، و انما المعجز العلم و هو خرق العادة عند دعوة داع أو براءة مقذوف یجری برائته مجری التصدیق له فی مقاله بل هی تصدیق فی المعنی، و ان لم یک تصدیقا بنفس اللفظ و القول، و کلام عیسی علیه السلام انما کان معجزا لتصدیقه له فی قوله: إِنِّی عَبْدُ اَللّهِ آتانِیَ اَلْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا(1)مع کونه خرقا للعادة، و شاهدا لبراءة امه من الفاحشة و تصدیقها فیما ادعته من الطهارة، و کانت حکمة یحیی فی حال صغره تصدیقا له فی دعوته فی الحال و لدعوة أبیه زکریا علیه السلام، فصارت مع کونها خرقا للعادة دلیلا و معجزا، و کلام الطفل فی براءة یوسف علیه السلام انما کان معجزا لخرق العادة بشهادته لیوسف علیه السلام بالصدق فی براءة ساحته و یوسف علیه السلام نبی مرسل فثبت أن الامر علی ما ذکرناه.
و لم یک کمال عقل أمیر المؤمنین علیه السلام شاهدا فی شیء دعی إلیه و لا استشهد هو علیه السلام به فیکون مع کونه خرقا للعادة معجزا و لو استشهد به علیه السلام أو شهد علی حد ما شهد به الطفل لیوسف، و کلام عیسی له و لامّه و کلام یحیی لابیه بما یکون فی المستقبل و الحال لکان لخصومنا وجه فی المطالبة بذکر ذلک فی المعجزات، و لکن لا وجه له علی ما بینّاه علی أن کمال عقل أمیر المؤمنین علیه السلام لم یکن ظاهرا للحواس و لا معلوما باضطرار فیجری مجری کلام المسیح علیه السلام و حکمة یحیی و کلام شاهد یوسف علیهم السلام فیمکن الاعتماد علیه فی المعجزات، و انما کان طریق العلم به قول الرسول علیه و آله السلام أو الاستدلال الشاق بالنظر الثاقب و السیر لحاله علیه السلام
1) مریم : 29 .
علی مرور الاوقات بسماع کلامه، و التأمل لاستدلالاته، و النظر فیما یؤدی الی معرفته و فطنته، ثم لا یحصل ذلک إلا لخاص من الناس، و من عرف وجوه الاستنباطات و ما جری هذا المجری فارق حکمه حکم ما سلف للانبیاء من المعجزات، و ما کان لنبینا علیه السلام من الاعلام، إذ تلک بظواهرها تقدح فی القلوب أسباب الیقین و یشترک الجمیع فی علم الحال الظاهرة منها المبینة عن خرق العادات دون أن یکون مقصورا علی ما ذکرناه من البحث الطویل و الاستبراء للاحوال علی مرور الاوقات أو الرجوع فیه الی نفس قول الرسول علیه السلام الذی یحتاج فی العلم به الی النظر فی معجز غیره و الاعتماد علی ما سواه من البینات، و لا ینکر أن یکون الرسول علیه السلام انما عدل عن ذکر ذلک و احتجاجه به فی جملة آیاته لما وصفناه.
و شیء آخر و هو أنه لا ینکر أن یکون اللّه عزّ و جل علم من مصلحة خلقه الکف عن الرسول علیه السلام عن الاحتجاج بذلک و الدعاء الی النظر فیه، و أن اعتماده علی ظاهر خرق العادة أولی فی مصلحة الدین.
و شیء آخر، و هو أن الرسول علیه و آله السلام و ان لم یحتج به علی التفصیل و التعیین فقد فعل ما یقوم مقام الاحتجاج به علی البصیرة و الیقین فابتدأ علیا علیه السلام بالدعوة قبل الذکور کلهم ممن ظاهره البلوغ و افتتح بدعوته اداء رسالته و اعتمد علیه فی استیداعه سره و أودعه ما کان خائفا من ظهوره عنه فدل باختصاصه بذلک علی ما یقوم مقام قوله علیه السلام انه لمعجز له و ان بلوغ عقله علم علی صدقه، ثم جعل ذلک من مفاخره و جلیل مناقبه و عظیم فضائله و نوّه بذکره و أشهره بین أصحابه و احتج له به فی اختصاصه و کذلک فعل أمیر المؤمنین علیه السلام فی ادعائه له فاحتج به علی خصومه و تمدّح به بین أولیائه و أعدائه و فخر به علی جمیع أهل زمانه و ذلک هو معنی النطق بالشهادة بالمعجز له، بل هو الحجة
فی کونه نائیا(1)فی القوم بما خصه اللّه تعالی منه و نفس الاحتجاج بعلمه و دلیل اللّه و برهانه، و هذا یسقط ما اعتمدوه.
و مما یدل علی أن أمیر المؤمنین علیه السلام کان عند بعثة النبی علیه و آله السلام بالغا مکلفا و أن ایمانه کان بالمعرفة و الاستدلال، و أنه وقع علی أفضل الوجوه و آکدها فی استحقاق عظیم الثواب أن رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم مدحه و جعله من فضائله و ذکره فی مناقبه، و لم یک بالذی یفضّل بما لیس بفضل و یجعل فی المناقب ما لا یدخل فی جملتها، و یمدح علی ما لا یستحق علیه الثواب.
فلما مدح رسول اللّه علیه و آله السلام أمیر المؤمنین علیه السلام بتقدم الایمان فیما ذکرناه آنفا من
قوله لفاطمة علیها السلام: أ ما ترضین أن زوجتک أقدمهم سلما.
و قوله فی روایة سلمان رضی اللّه عنه: أوّل هذه الامة ورودا علی نبیها الحوض أولها اسلاما علی بن أبی طالب.
و قوله صلی اللّه علیه و آله و سلم: لقد صلت الملئکة علیّ و علی علی سبع سنین و ذلک أنه لم یکن من الرجال أحد یصلی غیری و غیره.
و إذا کان الامر علی ما وصفناه فقد ثبت أن ایمانه علیه السلام وقع بالمعرفة و الیقین دون التقلید و التلقین لا سیما و قد سماه رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ایمانا و اسلاما، و ما یقع من الصبیان علی جهة التلقین لا یسمی علی الاطلاق الدینی ایمانا و اسلاما.
و یدلک علی ذلک أیضا أن أمیر المؤمنین علیه السلام قد تمدح به و جعله من مفاخره و احتج به علی اعدائه و کرره فی غیر مقام من مقاماته.
1) ناء ینوء نوءا : نهض بجهد و مشقة ، یقال : ناء بالحمل إذا نهض به مثقلا .