تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/31
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /مستندات حکم بغی
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ بغی و احکام آن بود. مباحث لغوی و اصطلاحی را مطرح کردیم و نظرات فقهای شیعه و اهل سنت را در مورد آن بیان کردیم و از ویژگی های لازم برای بغی بحث کردیم و گفتیم علامه حلی ره بغی را در حکومت مشروع می داند و می فرماید اگر حکومت مشروع اهل سنت نیز در کار باشد، باید با اهل بغی قتال شود.
در میان فقهای شیعه برخی بغی را مشروط به حکومت معصوم دانسته اند و ما مفصل بحث کردیم و به این نتیجه رسیدیم که لزومی ندارد معصوم حاضر باشد چون امام معصوم بالاترین رتبه و نماد حکومت مشروع دینی است و حاکم عادل نیز کفایت می کند. البته برخی این معنا را به عدول مومنین نیز سرایت داده اند.
بحث ما به ادلۀ وجوب جهاد با بغات رسید. از آیۀ نهم سورۀ حجرات بحث کردیم. بسیار تلاش کرده اند که از این آیه حکم بغات را به دست آورند. دیدگاه های مختلفی در مورد این آیه مطرح بود که در جلسات گذشته از همۀ آنها بحث کردیم. این آیه می فرماید اگر بین دو گروه، اختلاف و نزاعی رخ داده است، سعی کنید که آنها را آشتی دهید و به دنبال اصلاح باشید؛ ﴿وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتي تَبْغي حَتَّى تَفي ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطين﴾ [1]
اقتتلوا را به معنای نزاع و درگیری گرفتیم همانطور که برخی مفسران گفته اند و از قرائن نیز همین معنا به دست می آید لذا اقتتال قبل از قتال است که هنوز به مرحلۀ جنگ نرسیده است. گفتیم چرا از تعبیر «بینهما» استفاده شده است و در فعل «اقتتلوا» از صیغۀ جمع استفاده شده است. شأن نزول این آیه را از مجمع و سایر منابع بیان کردیم. در مورد دو طرف درگیری، برخی دو نفر را ذکر کرده اند و برخی دو قبیله و برخی دو تیره از دو قبیلۀ اوس و خزرج که در جلسۀ قبل بیان کردیم.
نتیجۀ بحث این بود که نمی توان از این آیه حکم بغی را استفاده کرد چون بغی در این آیه به معنای تعدی و تجاوز است نه به معنای خروج بر حاکم مشروع اسلامی. مراد، تجاوز و اختلاف بین دو گروه و دو قبیله است و با الغاء خصوصیت نیز نمی توان این آیه را شامل حکم بغی دانست چون الغاء خصوصیت شرایطی دارد.
مستند حکم بغی
روایات
روایاتی مورد تمسک واقع شده اند که فقط به دو روایت اشاره می کنیم و سپس به دلیل سیره می پردازیم که مهمترین دلیل در این مسئله، سیره است.
روایت اول، صحیحۀ بزنطی
روایت اول، صحیحه است که مرحوم علامه مجلسی در کتاب ملاذ آن را صحیحه محسوب می کند چون همۀ راویان آن، امامی و ثقه هستند. این روایت در جلد 15 وسائل، صفحۀ 80 ذکر شده است «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ: ذُكِرَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فُلَانٍ فَقَالَ إِنَّمَا نُخَالِفُهُمْ إِذَا كُنَّا مَعَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ خَرَجُوا بِالْكُوفَةِ- فَقَالَ قَاتِلْهُمْ فَإِنَّمَا وُلْدُ فُلَانٍ مِثْلُ التُّرْكِ وَ الرُّومِ- وَ إِنَّمَا هُمْ ثَغْرٌ مِنْ ثُغُورِ الْعَدُوِّ فَقَاتِلْهُمْ.»[2]
تمام راویان موجود در سند این حدیث، امامی و ممدوح و مورد توثیق هستند.
احمد بن محمد بزنطی روایت کرده است که شخصی در محضر امام رضا ع دربارۀ مردی از طوایف مشهور سخن به میان آورد و گفت ما هر زمان با قیام کنندگان در کوفه بودیم، این مرد همواره مخالفت خود را اظهار می کرد. حضرت فرمود با آنها بجنگید زیرا افراد این طایفه مانند ملّتِ ترک و روم هستند که در آن زمان جزء ملحدین و کفار بودند و با مسلمانان دشمنی داشتند. آنان مرزی از سرحدات اسلام است و شما باید با آن طایفه که بنای مخالفت دارد، بجنگید.
مرحوم علامه مجلسی در کتاب بحار و ملاذ الأخیار می فرماید «قوله: من بني فلان قيل: أي بني الصفار من الملاحدة.»[3]
یعنی آنان عده ای از ملحدین بودند که با حکومت مخالفت می کردند. می دانید که امام رضا در زمان حکومت بنی عباس بودند و می فرمایند شما از باب محافظت از مرز حکومت اسلامی و بلاد اسلامی باید با آن مخالفین مقابله کنید. علامه همچنین می فرماید: «قوله: إنما نخالفهم أي: بني العباس إذا كنا مع هؤلاء، أي: بني الحسن.»[4]
یعنی مراد از مخالفین با حکومت، بنی الحسن یعنی نوادگان امام حسن است که ایشان این مطلب را ردّ می کنند. برخی گفته اند امام در این روایت در مقام تقیه این کلام را فرموده اند چون سائل در مورد مخالف با حکومت بنی عباس پرسید و امام در شرایط خروج و قیام علیه بنی عباس نبودند و لذا شرایط تقیه حاکم بوده است.
از این روایت استفاده می شود که چون خروج کنندگان از ملاحده بوده اند، از باب محافظت از مرزهای اسلام باید با آنها مقابله شود. بنابراین شورش در این روایت، شورش ملحدین بوده است لکن محل بحث ما دربارۀ شورش مسلمین است نه ملحدین. لکن از ظاهر روایت برداشت می شود که با کسانی که درصدد شورش و براندازی هستند، باید مقابله شود. برخی در عبارات خود گفته اند که مقابله با این شورشیان از باب حفظ سرحدات بوده است.
روایت دوم، روایت سکونی
روایت دوم، در جلد 15 صفحۀ 81 مطرح شده است و روایت معروفی است که قبلا نیز آن را مطرح کردیم. این روایت موثقۀ سکونی است. «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: ذُكِرَت الْحَرُورِيَّةُ عِنْدَ عَلِيٍّ ع فَقَالَ إِنْ خَرَجُوا عَلَى إِمَامٍ عَادِلٍ أَوْ جَمَاعَةٍ فَقَاتِلُوهُمْ وَ إِنْ خَرَجُوا عَلَى إِمَامٍ جَائِرٍ فَلَا تُقَاتِلُوهُمْ فَإِنَّ لَهُمْ فِي ذَلِكَ مَقَالًا.»[5]
داستان خوارج در محضر امام صادق ع مطرح شد و امام فرمودند اگر آنان بر امام عادل خروج کنند، با آنان مقاتله کنید و اگر بر امام جائر خروج کنند، با آنها نجنگید چون آنها استدلال هایی دارند.
این روایت را مرحوم صدوق نیز در علل نقل کرده اند. «وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِي الْعِلَلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ مِثْلَه »
این روایت به لحاظ سندی، ضعیف است لکن در عین حال مورد استناد واقع شده است. این روایت نمی تواند به تنهایی دلیل قرار گیرد اما می تواند مؤید قرار گیرد.
بنابراین دلالت آیه را نپذیرفتیم و از میان دو روایت مذکور، روایت اول اگرچه صحیح السند است لکن دلالت صریحی بر مدّعا ندارد اما روایت دوم به لحاظ محتوا دلالت بر مدّعا دارد اما سند ضعیفی دارد. روایت دوم به لحاظ محتوا با سیره کاملا انطباق دارد.
استدلال به سیره
دربارۀ سیره، پنج جریان در تاریخ ائمه ع وجود دارند که سه جریان می توانند تکلیف حاکم اسلامی را مشخص کنند و لذا می توان از آنها حکم اهل بغی را به دست آورد. جریان چهارم دربارۀ امام حسن مجتبی ع است که بغی معنا دارد اما تکلیف به قتال و جنگ در کار نبوده چون شرایط جنگ فراهم نبوده است.
مصادیق جهاد با بغات در سیرۀ معصومین، عبارتند از:
1. جنگ جمل به رهبری طلحه و زبیر و دیگران. آنان ادعاهایی داشتند و بدون مجوز شرعی علیه امیر المومنین ع شورش کردند. امام، حجت را بر آنان تمام کرد و در نهایت ناگزیر به مقابلۀ نظامی شد و با آنان جهاد کرد. این جنگ یکی از مصادیق بارز برای جهاد با بغات است و در منابع فقهی ما ذکر شده است. این کلام به ابو حنیفه نسبت داده شده است که «إنّه لو لا قتال علی للبغاة من المسلمین لما عرفنا حکم قتالهم إلی یوم القیامة» اگر قتال علی ع با بغات صورت نمی گرفت، حکم قتال با بغات را تا روز قیامت نمی دانستیم.
2. جنگ صفین. شورش معاویه و لشکر شام علیه امیر المومنین ع. معاویه از بیعت با امام خودداری کرد و سپاه خود را تجهیز کرد و زمینه ساز جنگی با ایشان شد. در تاریخ نامه نگاری های زیادی بین معاویه و امیر المومنین ع وجود دارد و در برخی موارد معاویه درصدد نصیحت کردن امیر المومنین ع بر می آید و می خواهد ایشان را از تفرقه افکنی در جامعۀ اسلامی پرهیز دهد. این عبارات و نامه ها از صحنه های تلخ تاریخ است. امیر المومنین ع فرمود «أنزلی ثمّ أنزلی حتی یقال إنه علی و معاویة» یعنی من را اینقدر پایین آوردند تا جایی که اسم من را در کنار اسم معاویه آوردند. در جنگ صفین دسیسۀ عمرو عاص اثرگذار شد و قرآن ها را بر سر نیزه کردند و ماجرای حکمیت پیش آمد و بعد از آن، قصۀ خوارج در سال 38 هجری رخ داد. جنگ جمل در سال 36 هجری و جنگ صفین در سال 37 هجری رخ داد.
3. جنگ نهروان. بعد از ماجرای حکمیت در صفین، به بهانۀ مخالفت با حکمیت، علیه امام شورش کردند. تاریخ را در این زمینه مطالعه کنید. من تخصص تاریخی ندارم اما شخصی جمله ای را در آلمان به پیامبر نسبت داد و همان باعث شد که من مجددا تمام جنگ های پیامبر را با دقت مطالعه کنم. روزها و ساعت ها وقت گذاشتم تا توانستم در جای مناسب، به آن شخص پاسخ بدهم. امروزه جنگ نرم در کار است که بسیار دشوارتر از جنگ سخت است. الان دین را تحریف می کنند و حتی شریعت را حذف می کنند. امروزه در غرب تلاش می کنند که نماز و روزه و امر به معروف و نهی از منکر را حذف کنند. می گویند چه ضرورتی دارد که نماز به زبان عربی خوانده شود؟ چه ضرورتی دارد که مرد امام جماعت و امام جمعه باشد؟ در برلین یک خانم امام جمعه است که بعد از گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» ترجمۀ انگلیسی آن را می خواند. کم کم نماز را حذف می کنند و به شکل توجه به خدا و نام و یاد خدا در می آید همانطور که در مسیحیت عمل می کنند. ما امروزه با این جنگ ها روبرو هستیم.
بغی در جامعۀ اسلامی ممکن است به شکل جنگ سایبری و گسترده در سراسر کشور باشد لذا کسانی که در نقاط مختلف کشور با جنگ سایبری درصدد براندازی نظام هستند، از مصادیق باغی می باشند.
4. جنگ امام حسن ع با معاویه. امام حسن ع لشکری جمع آوری می کنند تا با معاویه بجنگند که در نهایت منتهی شد به صلح قهرمانانه. این جریان نشان می دهد که اگر شرایط جنگ و جهاد با باغیان فراهم نباشد، واجب نخواهد بود.
ماجرای قیام امام حسین ع مصداق نپذیرفتن بیعتِ حاکم جائر است لکن مصداق جهاد با بغات نیست. این حرکت امام حسین ع از باب امر به معروف و نهی از منکر یا اصلاح سنت رسول الله است؟ آیا این حرکت، جهاد ابتدائی بوده است؟ آیا جهاد دفاعی بوده است؟ قطعا جهاد با بغات نیست. ما این موارد را مصادیق جهاد دفاعی دانستیم. برخی گفتند این حرکت، مصداق هیچ کدام از اقسام سه گانۀ مذکور برای جهاد نیست بلکه مصداق قسم چهارم یعنی جهاد ذبّی است. سابقا در مورد جهاد ذبی نیز بحث کردیم.
حتما خطبۀ 96 را مطالعه کنید که بسیار دردناک است. امیر المومنین ع می فرماید «ملت های جهان صبح می کنند در حالی که از ستم زمامداران خود در ترس و وحشت اند و من صبح می کنم در حالی که از ستم گری پیروان خود در وحشت هستم». «رهبر آنان از خداوند تبعیت نمی کند اما همه از او تبعیت می کنند و من تابع محض خداوند هستم و کسی از من تبعیت نمی کند و این به جایی می رسد که خداوند شما را از من و من را از شما بگیرد». به کوفیان می گوید «من سه چیز را در شما یافتم: گوش شنوا دارید اما نمی شنوید. زبان گویا دارید اما گنگ هستید. چشمان بینا دارید اما کور هستید». همچنین می فرماید «و الله حاضر هستم که با معاویه درهم را در مقابل دینار معامله کنم، حاضر هستم که ده نفر از شما را به معاویه بدهم و یکی از افراد معاویه را بگیرم». می فرماید: « انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ إ وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدًى وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدًى فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُواإ وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا »[6]
.
در خطبۀ 170 می فرماید: « فَجَنِّبْنَا الْبَغْيَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَق »[7]
.
در خطبۀ 234 معروف به خطبۀ قاصعه می فرماید: «وَ قَدْ أَمَرَنِيَ اللَّهُ بِقِتَالِ أَهْلِ الْبَغْيِ وَ النَّكْثِ وَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ فَأَمَّا النَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَقَدْ جَاهَدْتُ وَ أَمَّا الْمَارِقَةُ فَقَدْ دَوَّخْتُ »[8]
.
مرحوم صاحب جواهر در جلد 21 جواهر، صفحۀ 324 می فرماید: « و كيف كان فلا خلاف بين المسلمين فضلا عن المؤمنين في أنه يجب قتال من خرج على إمام عادل عليه السلام بالسيف و نحوه إذا ندب إليه الإمام عليه السلام عموما أو خصوصا أو من نصبه الإمام لذلك أو ما يشمله، بل الإجماع بقسميه عليه، بل المحكي منهما مستفيض»[9]
.
جمع بندی و تلخیص مطالب
خلاصۀ مطالب مذکور این است که یکی از اقسام جهاد، جهاد با بغات است که مربوط به حکومت مشروع می باشد و حکومت مشروع اختصاص به حکومت معصوم ندارد و شامل هر امام عادلی می شود و لذا براندازان امروزی در جامعه ای که فقیه جامع شرایط در رأس آن قرار دارد، حکم بغی را دارند. شما مباحث را پیگیری و مطالعه کنید. امروز جلسۀ آخر ما در بحث جهاد است لکن جمع بندی مباحث جهاد را در یک جلسۀ خصوصی مطرح می کنیم. امیدوار هستیم که این مباحثۀ ما مورد رضایت حضرت حق و حضرات معصومین ع باشد البته این مباحثۀ ما را نمی توان در وزان دروس بزرگان حوزه قرار داد. این بزرگان ممحّض در این مباحث هستند و هذه بضاعتنا. ما تلاش کردیم که کم گذاشته نشود اما چه بسا در عمل کم گذاشته شده باشد. ما تلاش کردیم که با وجود همۀ کمبود فرصت ها، لجنه ای تشکیل شود که دوستان در لجنه کار کنند و اقوال را ببینند و مطالعه کنند و اینطور نباشد که قول لازمی مطرح نشود.