جلسه 1404/02/13

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط صدق بغی در کلام فقها/أحكام البغاة /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /شرائط صدق بغی در کلام فقها
نکته ای در رابطه با مقام معلّم
پیامبر می فرماید «إنّما بعثت معلّما» لذا ما شرم داریم از اینکه خود را معلّم بنامیم. در برخی موقعیت ها برای معرّفی شخص از تعبیر «معلّم اخلاق» استفاده می کنند در حالی که شخص بدترین خلق را دارد. آقای حسن زاده می فرمود «ما مشغول هستیم تا شیطان ما را بیشتر از این مشغول نکند». ما باید این مطالب را بگوییم تا مبادا باور کنیم.
جهاد با بغات
شرایط صدق بغی در کلمات فقها
بحث ما دربارۀ بغی و جهاد با بغات بود که معنای لغوی و اصطلاحی بغی بیان شد. حتی آنچه اهل سنت دربارۀ بغی گفته اند را مورد اشاره قرار دادیم. امروز به بیان اصطلاحات مشابه می پردازیم و تفاوت آنها با مفهوم بغی را بیان می کنیم. قانون مجازات اسلامی در این بخش را مطالعه کنید چون منطبق بر مباحث فقهی ما است. یکی از نکاتی که امروزه باید به آن توجه داشته باشیم، انطباق مباحث حقوقی بر مباحث فقهی ما است. ما دقیق ترین و عمیق ترین و جامع ترین مباحث را در فقه داریم که مباحث حقوقی بخشی از آن است. فقه ما بسیار اعم از حقوق است. واژه هایی مثل محارب و براندازی و جرم سیاسی و مفسد فی الارض، باید در کنار بغی مورد اشاره و بیان قرار گیرند تا روشن شود چه ارتباط و نسبتی بین آنها و بغی وجود دارد.
ابتدا اشاره ای به ویژگی های کاربرد بغی در فقه سیاسی داریم. از کلمات فقها -البته نه همۀ فقها- مطلبی استفاده می شود که شاید برگرفته از دیدگاه اهل سنت باشد. فقها شرایطی را برای تحقق بغی بیان کرده اند از جمله: 1. کسانی در گروه باغیان قرار می گیرند که شوکت و عظمت و قدرت و اقتداری داشته باشند و صرف اعتراض در گوشه ای، مصداق بغی نخواهد بود. در بغی باید خروج بر حکومت و بر امام عادل صورت گیرد. باید جنگ مسلحانه یا مقابله یا لشکری در کار باشد برای مقابله با حکومت مشروع. 2. خروج از قبضۀ حکومت. جمهوری اسلامی را در نظر بگیرید و فرض کنید گروهی از افراد در شهر یا استانی در گوشه ای شروع به فعالیت می کنند در حالی که کاملا تحت اشراف و تسلط حکومت قرار دارند. در این حالت به آنها باغی گفته نمی شود. 3. داشتن یک توجیه سائغ. این افراد باید یک توجیه ظاهرا منطقی داشته باشند تا دیگران را اغفال کنند و دلیل آنها در میان خود معقول و مورد پسند باشد. مثلا جنگ صفین برای خون خواهی عثمان بود که چرا خلیفه را کشتند. همچنین خوارج می گفتند چرا علی بر خلاف حکم الله، حکمیت را پذیرفت در حالی که خودشان حضرت را مجبور به پذیرش حکمیت کردند. مثلا امروزه عده ای به بهانۀ فشار زیاد بر مردم، علیه حکومت اقدام کنند. این موارد، نمونه هایی از توجیهات سائغ اند.
اولین کسی که این شرایط را مطرح کرد، شافعی در کتاب الام است. البته بخشی از مباحث جهاد ابتدائی از کتاب الام شافعی اتخاذ شده است. شافعی ارادت زیادی به اهل بیت داشت. از میان فقهای شیعه، عده ای این شرایط را برای صدق بغی پذیرفتند از جمله ابن ادریس در سرائر و علامه حلی در تحریر الاحکام و شهید اول در دروس و مسالک و کاشف الغطاء در جلد چهارم کشف الغطاء و صاحب ریاض و صاحب جواهر در جلد بیست و یکم از جواهر. عبارات این بزرگان را ملاحظه کنید. در بین فقهای شیعه اولین شخصیتی که این شرایط را مطرح کرده است، شیخ طوسی می باشد. ابوالصلاح حلبی در کتاب کافی این شرایط را پذیرفته است. با پذیرفته شدن این شرایط توسط شیخ طوسی، فقهای دویست سال بعد که از ایشان متأثر بودند، تقریبا بر همین منوال مشی کردند و شرایط را پذیرفتند مثل ابن ادریس.
اما عده ای از فقها این شرایط را مطرح کرده اند اما نسبت به آنها سکوت کرده اند مثل مرحوم راوندی در کتاب فقه القرآن و مرحوم فاضل آبی در کتاب کشف الرموز و مرحوم محقق حلی در شرائع. این بزرگان اظهار پذیرش یا رد این شرایط نکرده اند.
برخی از فقها در مورد این شرایط اظهار تردید کرده اند مثل علامه حلی در تذکره. علامه شرایط را ذکر می کند و بلا فاصله می فرماید «و هو مذهب الشافعی»[1]
.
اشکال به شرایط مذکور دربارۀ بغی
به نظر ما در مورد شرط دوم باید ملاحظه ای صورت گیرد. امروزه شرایط به گونۀ متفاوتی است و امروزه لازم نیست که عده ای در گوشه ای جمع شوند و قابل کنترل نباشند تا جهادی را برای جنگیدن علیه آنان تعریف کنیم. بله ممکن است عده ای در گوشه ای قدرت پیدا کنند مثل داعشی ها در خارج و برخی از گروه ها در برخی از استان ها که در اوائل انقلاب فعالیت داشتند. اما امروزه با توجه به تحول در حوزۀ سایبری، ممکن است این باغیان در تمام کشور پخش شده باشند لذا این مطلب که باغیان باید در گوشه ای قرار داشته باشند و حاکمیت بر آنها سلطه ای نداشته باشد، شرط صحیحی نیست.
در برخی از عبارات، در مورد باغیان به فرد و جمع مثال زده شده است. فرد باغی مثل ابن ملجم. در شرط اول گفته شد که باغیان باید گروه قدرتمندی باشند لکن بغی شامل فرد هم می شود و لذا ابن ملجم نیز باغی است. ممکن است گفته شود که ابن ملجم نیز باقی ماندۀ گروه خوارج بود که البته صحیح است. قابل توجه اینکه بسیار بعید است که یک شخص به تنهایی نقشۀ ترور یک رهبر بزرگ را طراحی و اجرا کند. در نهایت می توان گفت که بغی در مورد گروه صادق است و باغیان باید در قالب گروه باشند و ابن ملجم اولا باقی ماندۀ خوارج بود و ثانیا تنها نبود و افراد دیگری نیز در کار او دخیل بودند. جهاد با بغات، به معنای جهاد با یک نفر نیست و باید گروهی مورد جهاد قرار گیرند.
تبیین اصطلاحات نزدیک به بغی
محاربه
محارب از ریشۀ حرب، به معنای سلب است. سلب در جنگ، نقیض سِلم است. برخی گفته اند محارب در موارد شدّت عمل و ستیزه به کار برده می شود. اما محارب در اصطلاح چیست؟ بحث از محارب مفصل است و ما صرفا به مقدار مرتبط به بحث کنونی به آن اشاره می کنیم. در تحریر الوسیله، کتاب الحدود، بحث حدّ محاربه، فصل هشتم، مبحث اول، مسئلۀ اول، آمده است: «المحارب: هو كلّ من جرّد سلاحه أو جهّزه لإخافة الناس وإرادة الإفساد في الأرض ؛ في برّ كان أو في بحر، في مصر أو غيره، ليلاً أو نهاراً . ولا يشترط كونه من أهل الريبة مع تحقّق ما ذكر ، ويستوي فيه الذكر والاُنثى ، وفي ثبوته للمجرّد سلاحه بالقصد المزبور مع كونه ضعيفاً لا يتحقّق من إخافته خوف لأحد، إشكال بل منع . نعم، لو كان ضعيفاً لكن لا بحدّ لا يتحقّق الخوف من إخافته، بل يتحقّق في بعض الأحيان و الأشخاص، فالظاهر كونه داخلاً فيه.»[2]
محارب هر کسی است که سلاح به دست گیرد و برای ترساندن مردم و افساد در زمین اقدام کند اعم از اینکه در خشکی یا دریا باشد، در شهر باشد یا در روستا، در شب باشد یا در روز. لازم نیست که محارب انسان لا ابالی و اهل ریبه باشد. اما اگر شخص سلاحی را در دست گیرد و بردارد، اما استفاده نکند در حالی که از شمایل او روشن است که خطری در کار نیست و کسی از او نمی ترسد، نمی توان او را محارب دانست. البته اگر انسان ضعیفی در برخی از موارد ترس و خوف ایجاد کند، ظاهرا محارب محسوب می شود. مباحث دیگری مطرح شده است مثلا فخر رازی برای صدق محارب، تعدد افراد را شرط دانسته است. می گوید: «المحاربون المذکورون فی هذه الآیة هم القوم الذین یجتمعون».
بنابراین در محاربه باید سلاح در دست گرفته شود برای ترساندن. آیۀ ﴿إِنَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْديهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظيم﴾ [3]
در این بحث مورد تمسک واقع شده است که البته این آیه در بحث حدود، مباحث بسیاری دارد و مرحوم آیت الله مومن در کتاب کلمات سدیده مباحث بسیار خوبی را ذیل این آیه مطرح کرده اند. همۀ این مباحث مرتبط به بحث نیست چون ما صرفا در مقام بیان تعریف محاربه هستیم. مرحوم آقای فاضل نیز در مورد این بحث نظر داده اند و بین این عناوین مشابه نسبت سنجی کرده اند. طبق آیۀ مذکور، محاربین چهار حکم دارند: اعدام می شوند یا به دار آویخته می شوند البته به روش خاصی که شخص را به دار می آویزند و سه روز به او آب و غذا نمی دهند و بعد از سه روز اگر زنده بود، او را آزاد می کنند. و یا دست و پای آنها به صورت مخالف قطع می شود و یا نفی بلد می شوند. البته همۀ این ها رسوایی های دنیایی است که در آخرت عذاب عظیم خواهند داشت. در آیه آمده است: مگر کسانی که توبه کنند قبل از آنکه توسط دیگران دستگیر شوند ﴿إِلاَّ الَّذينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيم﴾ [4]
.
براندازی
واژۀ دیگری به نام براندازی به کار برده می شود. این واژه به معنای انهدام یا سرنگونی یک نظام سیاسی مستقر است از طریق غیر قانونی یا توسل به زور مثل کودتا. در تعریف دیگر برای براندازی گفته شده است: «اتّخاذ روش های مبتنی بر قهر و غلبه و یا توسل به زور و خشونت برای سرنگونی حکومت مستقر». براندازی به لحاظ انگیزه و اثر تفاوتی با بغی ندارد چون در بغی نیز خروج با هدف براندازی صورت می گیرد لکن تفاوت هایی بین بغی و براندازی وجود دارد. بغی در اصطلاح فقه سیاسی شیعه، در جایی به کار برده می شود که خروج بر امام عادل صورت گیرد و شامل خروج بر امام غیر عادل نمی شود. اما براندازی شامل حکومت مشروع و غیر مشروع می شود. در بغی، باغیان حکومت مشروع را براندازی می کنند اما براندازان هر حکومتی را براندازی می کنند اعم از مشروع و غیر مشروع. بنابراین بغی یکی از مصادیق براندازی است چون باید خروج بر امام عادل باشد.
جُرم سیاسی
تعبیر دیگر، جُرم سیاسی است که امروزه فراوان به کار برده می شود. در مورد این تعبیر ما هنوز به معنای واحدی در میان حقوقدانان برخورد نکرده ایم لکن تقریبا در مورد این معنا اتفاق نظر وجود دارد: «جرم سیاسی جرمی است که علیه تشکیلات و طرز ادارۀ حکومت و همچنین علیه حقوق ناشی از آن برای افراد، ارتکاب شود». کسانی که در حوزه های سیاسی، دیدگاه سیاسی خاصی را علیه تشکیلات یک حکومت مطرح می کنند، جرم سیاسی انجام می دهند. این اصطلاح طیف وسیعی از جرائم را در بر می گیرد و بغی می تواند مصداق کوچکی برای این عنوان باشد. جرائمی که علیه امنیت داخلی کشور صورت می گیرد و حقوق افراد و تقلّبات انتخاباتی و جرائم مربوط به قتل رئیس و کارگزاران حکومت، همگی مصادیق این عنوان هستند. بنابراین روشن می شود که نسبت بغی با جرم سیاسی، عموم و خصوص مطلق است. هر بغی جرم سیاسی است اما هر جرم سیاسی بغی نیست.
إفساد فی الارض
اصطلاح دیگر، افساد فی الارض است. کسی یا گروهی که با انجام برخی از گناهان و اقدامات نابجا، آزادی و امنیت و عدالت و آرامش عمومی را تباه و جامعه را از حالت اعتدال خارج کند، مفسد فی الارض است. این اصطلاح از آیۀ 33 سورۀ مائده گرفته شده است و احکام مربوط به این عنوان در ضمن مباحثی مانند غصب و ضمان و تعزیرات و قصاص و محاربه و حدود و دیات مطرح می شود. عده ای از فقها با استناد به آیۀ 33 سورۀ مائده، محاربه را از إفساد فی الارض تفکیک کرده اند.
ما تاکنون اصطلاحات «بغی» و «محاربه» و «براندازی» و «جرم سیاسی» و «افساد فی الارض» را تبیین کردیم.

[1] تذكرة الفقهاء- ط آل البيت، العلامة الحلي، ج9، ص406.

[2] تحرير الوسيلة (مجلدین)، الخميني، السيد روح الله، ج2، ص467.

[3] سوره مائده، آيه 33.

[4] سوره مائده، آيه 34.