جلسه 1404/02/10

بسم الله الرحمن الرحیم



بررسی آیه 9 سوره حجرات/أحكام البغاة /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /بررسی آیه 9 سوره حجرات
حدیث اخلاقی
«عن أبی الأسود الدؤلی قال حدّثنی أبوذرّ قال دخلت علی رسول اللّه ص فقلت یا رسول اللّه أوصنی بوصیّة فقال: يَا أَبَا ذَرٍّ كَفَى بِالْمَرْءِ كَذِباً أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا يَسْمَع »[1]
.
از جمله صفات رذیله ای که در آیات و روایات، از کبائر شمرده شده است، صفت کذب و دروغگویی است که از گناهان کبیره است. مومن هیچگاه دروغ نمی گوید. از زبان مومن هیچگاه دروغ صادر نمی شود. البته این بحث مهمی است که در جای خود باید مورد بحث قرار گیرد؛ گاهی از اصطلاح دروغ مصلحتی استفاده می شود مثلا در جایی که نفس محترمه ای در خطر باشد که با دروغ گویی حفظ شود و همچنین در موارد اصلاح ذات البین.
پیامبر اکرم ص در اینجا بیانی دارند که بسیار مهم است. گاهی انسان مطلب خلاف واقعی را می گوید و این دروغ آشکار است و مومن نباید به سمتش برود و گاهی شخصی تربیت نشده هرچه را شنیده است بر زبان جاری می کند. برخی مطالب وسائط زیاد همراه با انحرافات فراوان را طی می کنند تا به انسان برسد و لذا وقتی به شما می رسد، یک درصد از آن راست و 99 درصد اشتباه است. می گوید «شنیده ای که در فلان جا فلان اتفاق افتاده است؟ همه از آن خبر دارند و آن را بیان می کنند.» می گوییم «از کجا می دانی؟» می گوید «من هم شنیده ام». اما آیا انسان هرچه شنید را باید بیان کند و بگوید؟ این نکته در مسائل خانوادگی و سیاسی بسیار فراوان وجود دارد و پر رنگ است. ممکن است اصل مطلب راست باشد اما وقتی انسان همۀ مسموعات خود را بیان کند، ممکن است مطلب همراه با دروغ باشد. برای کاذب بودن انسان، همین کفایت می کند که انسان هرچه را شنید، بیان کند چون همۀ مطالبی که می شنود واقعیت ندارد. انسان باید تحقیق و بررسی کند و بعد از قطعی شدن مطلب، در جایی که مجاز باشد، آن را نقل کند. گاهی مطلبی راست است اما بیان و نقل آن جائز نیست مثل مطالبی که در مورد افراد و شهرها و استان ها و مسئولین بیان می شود. انسان خصوصا طلبه و روحانی نباید در این مسیر حرکت کند که هرچه شنید را نقل کند. علاوه بر این در مرحلۀ قبل لازم است که انسان گوش خود را کنترل کند و هرچیزی را نشنود. وقتی انسان می داند برخی افراد هر حرفی را به زبان جاری می کنند، نباید گوش و ذهن خود را به آنها اجاره دهد.
ابوذر می گوید خدمت پیامبر اکرم رسیدم و سفارشی را از ایشان درخواست کردم. پیامبر فرمود ای اباذر، در دروغگو بودن انسان، همین کافی است که هرچه را می شنود بر زبان جاری کند. در نقل متعدد یک مطلب، کاستی و زیادی رخ می دهد و همین باعث می شود که افراد بدون اطلاع دقیق نسبت به اصل ماجرا، بخش های مختلفی از ماجرا را به صورت کم یا زیاد نقل کنند و لذا نقل های انسان همراه با دروغ خواهند بود و انسان را دروغگو معرفی می کنند.
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ بغی و جهاد با بغات بود که معنای لغوی و اصطلاحی بغی بیان شد. گفتیم بغی یعنی خروج بر امام. سه دسته تعریف اصطلاحی برای بغی بیان کردیم و گفتیم همۀ این تعاریف در «خروج بر امام» مشترک اند. گفتیم که خروج از امام و از حکومت به معنای قبول نداشتن حکومت بدون در دست گرفتن سلاح و جنگ مسلحانه و جمع آوری نیرو برای قیام علیه حکومت است. به خروج کننده از امام، باغی گفته نمی شود. باغی کسی است که اقدام مسلحانه داشته باشد همراه با توجیه اشتباه مثل توجیه خوارج که امام جامعه را کافر شمردند و مثل ماجرای جنگ جمل و جنگ صفین. مهمترین مستند در بحث بغی، سیرۀ امیر المومنین ع است که اهل سنت نیز به همین سیره تمسک کرده اند چون نمی دانستند که اگر عده ای از مسلمانان در مقابل حاکمیت امام جامعه بایستند چه باید کرد.
تعاریف حدود بیست کتاب را نقل کردیم و آنها را در سه تعریف جمع بندی کردیم. اهل سنت نیز خروج بر امام را بغی می دانند پس باغی در اصطلاح کسی است که بر امام خروج می کند. بحث هایی در اینجا وجود دارد که به مرور باید دنبال کنیم. یک بحث در این است که مراد از امام در اینجا چیست؟ آیا مراد، امام معصوم است یا حاکم؟ اگر مراد حاکم باشد، آیا مطلق حاکم اعم از جائر و صالح اراده شده است یا حتما باید صالح و عادل باشد؟ بحث دیگر در تفاوت بین بغی و حرب و براندازی است. ممکن است در هر نظام سیاسی، اقدام به براندازی کنند؛ آیا اصطلاح بغی در مورد آنها به کار برده می شود؟ تفاوت بین بغی و فساد فی الارض چیست؟ در قانون مجازات اسلامی ما به مجازات محارب و باغی و مفسد فی الارض پرداخته شده است.
بررسی ارتباط آیۀ 9 سورۀ حجرات با بغی
امروز بررسی می کنیم که نسبت بین بغی و آیۀ نهم سورۀ حجرات چیست چون در این آیه آمده است: ﴿وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى فَقاتِلُوا الَّتي تَبْغي حَتَّى تَفي ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطين ﴾.
سه برداشت از آیۀ شریفه
برداشت اول
در این زمینه سه برداشت از آیۀ شریفه وجود دارد. برداشت اول: این آیه هیچ ارتباطی به اصطلاحِ فقهِ سیاسیِ بغی ندارد چون آیه به صراحت افرادی را که در مقابل یکدیگر قرار گرفته اند، مومن می شمارد ﴿وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ﴾در حالی که در بغی اصطلاحی، کسانی که در مقابل امام می ایستند، باغی شمرده می شوند لذا طبق این برداشت، این آیه صرفا معنای لغوی بغی را به کار گرفته است. فاضل مقداد همین مطلب را مطرح می کند. ایشان، شاگرد علامه حلی و شخصیت برجسته ای است. فاضل مقداد می گوید «برخی از این آیه برای بحث بغی اصطلاحی استفاده کرده اند لکن صحیح نیست چون از نظر فقه سیاسی اهل بیت، باغی کافر است اما آیۀ مذکور این باغیان را مومن شمرده است». باغی به کسی گفته می شود که اقدام عملی علیه حاکمیت اسلامی تحت حاکم اسلامی انجام دهد. مرحوم قطب راوندی در کتاب فقه القرآن که بسیار ارزشمند است و در مباحث جهاد بسیار مورد استناد ما قرار گرفته است، می گوید: «آیۀ نهم سورۀ حجرات هیچ ارتباطی به بغی در اصطلاح فقه سیاسی ندارد و این آیه صرفا در مقام بیان اختلاف و نزاع میان دو گروه است که هر دو مسلمان و مومن هستند و آیه می فرماید شما تلاش بر اصلاح آنان کنید. اگر اصلاح را نپذیرفتند با کسانی که اهل تعدّی و تجاوز اند بجنگید تا به امر الهی تن دهند، ﴿فَقاتِلُوا الَّتي تَبْغي حَتَّى تَفي ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ﴾. اگر به امر الهی بازگشتند، ﴿فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا﴾حاکمیت شما باید به عدل باشد و خداوند متعال کسانی را که اهل عدل و قسط هستند را دوست دارد. تفاوت عدل و قسط در این است که عدل معنای اعم از قسط دارد و قسط بیشتر عدل اجتماعی را در نظر دارد. عدل شامل عدالت فردی و اجتماعی می شود اما قسط بیشتر ناظر به جنبۀ اجتماعی عدالت است. در قرآن کریم وقتی بیان به حوزۀ جامعۀ اسلامی و مسئولیت های عام می رسد، از تعبیر قسط استفاده می کند و می فرماید یکی از آمال همۀ انبیاء الهی این است که: ﴿لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط﴾[2]
. به جای تعبیر «لیُقیم» از تعبیر «لیقوم» استفاده شده است به این جهت که «لیقیم» مشتمل بر نوعی تحمیل است اما عدالت یک بحث فطری است و لذا تحمیلی در کار نیست.
برداشت اول، برداشت فاضل مقداد و قطب الدین رازی و برخی از مفسرین است.
برداشت دوم
برداشت دوم: این آیه اشاره به بغی مصطلح فقهی اشاره دارد یعنی خروج بر امام عادل یا امام معصوم. اولا به این دلیل که در برخی موارد در آیات، از لفظ مومن استفاده می شود اما مسلمان اراده می شود و هیچ ایرادی ندارد که شخصی در مقابل امام عادل یا امام معصوم بایستد و در اصطلاح به او مسلمان اطلاق شود چون شهادتین را ادا کرده است اگرچه جهنمی است و به همین جهت، کسانی که با امیر المومنین ع جنگیدند، در قبرستان مسلمانان دفن شدند. ثانیا اطلاق مومن و مسلمان بر آنان، به این اعتبار بوده است که قبلا مسلمان بودند اگرچه بعد از خروج بر امام کافر شدند.
مرحوم شیخ طوسی ره این نظر را بیان کرده است در جلد هفتم مبسوط، صفحۀ 262. مرحوم علامه در منتهی نیز همین نظر را اختیار کرده اند. بنابراین طبق برداشت دوم می توانیم از آیۀ مذکور، بغی اصطلاحی را برداشت کنیم و اشکال فاضل مقداد نیز وارد نیست. اشکال فاضل مقداد این بود که اهل بغی، کافر اند اما آیه آنان را مومن می شمارد. در جواب گفتند اهل بغی، مسلمان ظاهری اند و به همین جهت، در آیه مومن محسوب شده اند.
برداشت سوم
برداشت سوم: آیه مربوط به بغی در اصطلاح فقهی است و استفاده از لفظ مومن در مورد اهل بغی اشکالی ندارد چون به معنای مسلمان است و مسلمان کسی است که شهادتین را بگوید. اهل بغی منکر ضروریات دین نیستند و لذا مسلمان بر آنها اطلاق می شود. اما بعد از بغی به حسب ظاهر، مومن نیستند. این برداشت در ذکری از شهید اول و در مهذّب الاحکام از سید عبد الاعلی سبزواری وجود دارد. کتاب مهذب الاحکام از کتب بسیار معتبر است. مرجعیت مرحوم سید عبد الاعلی صرفا حدود یک سال طول کشید ولی ایشان یکی از شخصیت معروف هستند که فتوای جهادیه در عراق را صادر کردند. جریان مرجعیت در عراق، مسائل و مباحثی دارد که به آن جهت، ایشان در آن زمان به عنوان مرجع معرفی نشدند اما ایشان شأنیت این جایگاه را داشتند. ایشان کتاب تفسیری نوشته اند که من یک جلد از این تفسیر را از آقای مفتی شیعه گرفتم و دیدم که سبک تفسیری ایشان، بسیار قوی است.
تفاوت برداشت سوم و برداشت دوم در این است که در برداشت دوم، پس از بغی، به باغیان، مومن گفته نمی شود اما در برداشت سوم، پس از بغی نیز به آنان مومن گفته می شود لذا احکام مسلمانان در مورد آنان جاری می شود و در قبرستان مسلمانان دفن می شوند.
نظر حق در مسئله
به نظر ما این آیه هیچ ربطی به بغی اصطلاحی ندارد. اساسا در آن زمان، بغی به معنای مصطلاح در فقه سیاست، وجود نداشت چون تمام جنگ های پیامبر با کفار بود. البته من پرهیز می کنم از اینکه بگویم پیامبر هفتاد جنگ داشتند چون از این تعبیر سوء برداشت صورت می گیرد و پیامبر را جنگجو می خوانند. آیات قرآن به صراحت بیان می کند که جنگ های پیامبر با مشرکان و کفار بوده است مثل آیۀ 190 سورۀ بقره ﴿وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدين﴾ . همۀ مقاتلین در آیات، کفار و مشرکان و اهل کتاب هستند. البته کفار در اینجا به معنای عام به کار برده شده است. ما سابقا پنج اصطلاح را برای کافر بیان کردیم. در هر صورت جنگ با مسلمانان در زمان امیر المومنین ع رخ داد که برخی تکلیف و وظیفۀ شرعی در این مورد را نمی دانستند. در تعابیر امیر المومنین ع در نهج البلاغه آمده است: «أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْي »[3]
.
در آیۀ مذکور، معنای لغوی بغی به کار برده شده است. علاوه بر این، آیه در مورد دو طایفه از مومنین است لکن بغی مربوط به خروج بر حکومت اسلامی است که در رأس آن امام معصوم یا امام عادل قرار دارد یا امام به نحو مطلق تا شامل نظرات اهل سنت نیز بشود. البته ما نظر اهل سنت را رد کردیم. در نزد یکی از ائمه، سخن از خوارج به میان آمد و امام فرمود «آنان بر امام عادل و امام معصوم خروج کرده اند اما اگر حاکم، جائر باشد، «له مقال» حرف و استدلالی دارند» لذا اینطور نیست که خروج کنندگان بر امام جائر را اهل بغی بدانیم. در مجموع اهل بغی در اصطلاح، سرکشانی هستند که در مقابل امام عادل و معصوم ایستادند و لذا تفاوت آنان با براندازان در این است که براندازی اعم از بغی است و شامل حکومت غیر اسلامی نیز می شود.
آیه می فرماید دو طایفه از مومنین با یکدیگر می جنگند و قطعا شامل بغی اصطلاحی نخواهد بود. بیانات مرحوم شیخ طوسی و سید عبد الاعلی نیز توجیهات هستند و به نظر ما این آیه ارتباطی به بغی اصطلاحی ندارد.
در جلسۀ بعد این بحث را مطرح خواهیم کرد که آیا بغی به معنای خروج بر امام معصوم است یا امام عادل؟ به نظر ما بغی، خروج بر امام عادل است. این بحث نکاتی دارد که در جلسۀ بعد مفصل به آن خواهیم پرداخت.
علاوه بر این توجه کنید که در بحث بغی تنها مستند ما، سیرۀ امیر المومنین ع است که حتی اهل سنت نیز در این بحث به سیرۀ امیر المومنین ع تمسک می کنند. در فقه سیاسی، بغی از زمان امیر المومنین ع در اصطلاحات اسلامی وارد شد.
گاهی در بحث بغی از واژۀ «کفر» استفاده می کنند که مراد از آن، کفر عملی است نه کفر اعتقادی مثل «من ترک السلام متعمّدا فقد کفر». کسی که سلام را عمدا ترک کند، مسلمان اعتقادی است اما کافر عملی لذا در قبرستان مسلمانان دفن می شود.
 

[1] مكارم الاخلاق، الطبرسي، رضي الدين، ج1، ص467.

[2] سوره حدید، آيه 25.

[3] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص142، خطبه 97.