تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/08
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
تعریف مختار در بغی و شرائط صدق بغی/أحكام البغاة /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /تعریف مختار در بغی و شرائط صدق بغی
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ بغی و جهاد با بغات بود که معانی لغوی متعددی برای بغی مطرح شده بود و ما توانستیم این معانی را در دو یا سه معنا به نحو اشتراک معنوی جمع کنیم البته بر اساس آنچه لغت شناسان بیان کرده اند. در مورد معنای اصطلاحی بغی گفتیم، مجموعۀ تعاریف اصطلاحی بغی، در سه دسته قرار می گیرند. تعریف اول را مرحوم شیخ طوسی در نهایه و ابن ادریس در سرائر و علامه حلی در منتهی ذکر کرده اند به این صورت: «کلّ من خرج علی امام عادل و نکث بیعته و خالفه فی احکامه». در این تعریف خروج بر امام عادل و بیعت شکنی و مخالفت با احکام، ارکان بغی هستند. تعریف دوم را علامه حلی در تذکره و شهید ثانی در مسالک و صاحب جواهر ذکر کرده اند به این صورت: «البغی الخروج عن طاعة الامام العادل». البته برخی شرایطی را به این تعریف افزوده اند. گفتیم که بغی گاهی با علی متعدی می شود و گاهی با مِن و عَن. در صورت دوم به معنای خروج از تحت حاکمیت است یعنی قبول نداشتن حکومت اما بدون اقدام عملی مثل جمع آوری لشکر و شمشیر کشیدن. در صورت اول، به معنای اقدام عملی علیه حکومت است با جمع آوری لشکر و شمشیر کشیدن و خروج کردن علیه حکومت و مقابله با حکومت مثل طلحه و زبیر. تعریف سوم، «کلّ من خرج علی امام عادل». در تعریف سوم قیود نکث بیعت و مخالفت با احکام وجود ندارد.
با دقت روشن می شود که برخی بزرگان مثل جناب شیخ، تعریف بغی را به گونه های مختلفی ارائه کرده اند مثلا شیخ در الجمل و العقود بیان متفاوتی نسبت به بیان خود در مبسوط دارد.
تعریف مختار در مورد بغی
در تحلیل این بیانات می توان گفت اگرچه این تعاریف را در سه دسته قرار داده ایم، اما این تعاریف همگی بیان کنندۀ مفهوم واحدی هستند یعنی خروج بر امام و بیعت شکنی و مخالفت با احکام، در مفهوم بغی گنجانده شده است و این تعاریف درصدد بیان مفهوم بغی هستند. البته برخی از بزرگان همۀ این قیود را ذکر نکرده اند اما همه می خواهند باغی را خروج کننده بر امام معرفی کنند با شرایطی از جمله اقدام عملی مثل شمشیر در دست گرفتن. اگر اقدام عملی در کار نباشد، و صرفا مخالفت باشد، اصطلاح باغی بر آن اطلاق نمی شود. توجه کنید که اکنون در حال بیان و بررسی معنای اصطلاحی بغی هستیم و ما این اصطلاح را حتی در مورد دو دستۀ از مسلمین که با یکدیگر درگیر می شوند، به کار نمی بریم بر خلاف مرحوم خوئی ره که بغی را در مورد این نزاع نیز به کار برده اند. به نظر ما اصطلاح سیاسی بغی در مورد این نزاع به کار برده نمی شود.
سیرۀ امیر المومنین ع مهمترین مستند در بحث بغی است. امیر المومنین ع فقط با مسلمانان و پیمان شکنان جنگیدند یعنی ناکثین و قاسطین و مارقین که در ادعیه نیز ذکر شده است. دو زیارت از امام هادی ع نقل شده است که هر دو جامع ترین زیارات هستند یعنی زیارت جامعۀ کبیره در مورد همۀ ائمه و زیارت امیر المومنین در روز غدیر که در آن حدود 150 ویژگی برای امیر المومنین ع بیان شده است. در این زیارت به سه گروه مخالفان امیر المومنین ع اشاره شده است. حتما این زیارت را بخوانید.
بنابراین باغی در اصطلاح کسی است که بر امام عادل خروج کند و اقدام عملی کند. آیا امام عادل، اختصاص به امام معصوم دارد یا اعم از امام معصوم و فقیه جامع شرایط است؟
شرایط صدق بغی
در کتاب مبسوط برای اهل بغی شرایطی ذکر شده است به این بیان: «و لا يجب قتال أهل البغي» وقتی موضوع بغی صدق کند، حکم قتل نیز می آید لکن در جای خود خواهیم گفت که احتیاط های بسیاری باید در این زمینه صورت گیرد لذا اگر پشیمان شدند، حاکم باید دست بردارد و اگر زنان در میدان بودند، به عنوان اسیر گرفته نمی شوند. «و لا تتعلق بهم أحكامهم إلا بثلث شروط: أحدها أن يكونوا في منعة لا يمكن كفهم و تفريق جمعهم إلا بإنفاق و تجهيز جيوش و قتال» جنگ با اهل بغی شروع نمی شوند و احکام باغیان بر آنها اجرا نمی شود مگر با سه شرط. شرط اول، قوی و نیرومند بودن افراد خروج کننده. « فأما إن كانوا طائفة قليلة و كيدها كيد ضعيف، فليسوا بأهل البغي، فأما قتل عبد الرحمن بن ملجم أمير المؤمنين عليه السلام عندنا كفر و تأويله غير نافع له، و عندهم هو و إن تأول فقد أخطأ و وجب قتله قودا. و الثاني أن يخرجوا عن قبضة الامام منفردين عنه في بلد أو بادية» شرط دوم، خروج از اقتدار حکومت و دسترسی حکومت و جمع شدن در شهر یا بیابانی است مثل طلحه و زبیر که در بصره خروج کردند. «فأما إن كانوا معه و في قبضته فليسوا أهل البغي» اگر با امام و تحت کنترل امام باشند، اهل بغی نیستند. «و روى أن عليا عليه السلام كان يخطب فقال رجل من باب المسجد لا حكم إلا لله تعريضا بعلي أنه حكم في دين الله، فقال على عليه السلام كلمة حق يريد بها باطل، لكم علينا ثلاث ألا نمنعكم مساجد الله أن تذكروا فيها اسم الله و لا نمنعكم الفيء ما دامت أيديكم معنا و لا نبدأكم بقتال، فقال ما دامت أيديكم معنا يعنى لستم منفردين. و الثالث أن يكونوا على المباينة بتأويل سائغ عندهم» تعبیر اخیر در بسیاری از عبارات آمده است و بحث مفصلی در مورد آن وجود دارد. مراد این است که عده ای جدا شوند اما توجیهی برای حرکت خود دارند مثل خوارج که گفتند «إن الحکم إلا لله». «و أما من باين و انفرد بغير تأويل فهؤلاء قطاع الطريق حكمهم حكم المحاربين، و ليس من شرط قتالهم أن ينصبوا لأنفسهم إماما لأن الله تعالى لم يذكر ذلك حين أوجب قتالهم، و قال بعضهم نصب الامام شرط و هو ضعيف عندهم.»[1]
اما کسانی که توجیهی ندارند، قطّاع طریق اند که حکم محاربین را دارند.
با دقت در عبارت مذکور، سه شرط برای بغی مشخص می شود. به همین جهت علامه حلی در تحریر می فرماید «إذا ظهر قوم اعتقدوا مذهب الخوارج، و طعنوا في الأئمة، و لم يصلّوا معهم، و امتنعوا من الجماعات، و قالوا: لا نصلّي خلف إمام، إلاّ انّهم في قبضة الإمام، و لم يخرجوا عن طاعته، لم يجز قتلهم بمجرّد ذلك، و لا يكونوا بغاة ما داموا في قبضة الإمام، فإن بعث الإمام إليهم واليا فقتلوه أو قتلوا غير الوالي من أصحاب الإمام أقيد منهم حتما.»[2]
کسانی که در قبضۀ امام باشند یا طیف ضعیفی باشند، احکام بغی را ندارند.
سه شرط بیان شد: باید گروهی باشند و شوکت و توجیه داشته باشند. با این وجود، اگر شخصی به تنهایی بر امام خروج کرد مثل ابن ملجم، آیا باغی محسوب می شود؟ اگر گروه بودن را شرط بدانیم، ابن ملجم باغی نخواهد بود. حدود 10 نفر از خوارج زنده ماندند که یکی از آنان ابن ملجم بود و با یکدیگر قرار گذاشتند که معاویه و عمرو عاص و امیر المومنین را ترور کنند و ابن ملجم موفق می شود. با تعریفی که ما بیان کردیم، خروج کننده بر امام، باغی است و لذا ما در مورد شرط اول مذکور یعنی گروه بودن، ملاحظه داریم. به نظر ما تعریف باغی بر یک فرد نیز صدق می کند. هر کسی که خروج کند بر امام همراه با توجیه، مثل ابن ملجم، باغی است.
شاگرد: در تعریف و شرایط بغی، استفاده از سلاح ذکر نشده بود لذا اگر تلاش برای براندازی و اقدام عملی بدون سلاح باشد نیز بغی است.
استاد: در ابتدای عبارت مذکور، «خروج بر امام» آمده است و خروج بر امام حتما باید همراه با اقدام عملی باشد.
نظر فقهای اهل سنت در مورد اصطلاح بغی
فقهای اهل سنت نیز به نوعی همین مطالب را در مورد بغی پذیرفته اند لکن غالب اهل سنت، عدالت را شرط حاکم جامعه نمی دانند و لذا هر کسی که علیه حکومت اقدام عملی کند را باغی می دانند. اما ما خروج بر امام عادل را شرط می دانیم که امام عادل یا اختصاص به معصوم دارد یا شامل حاکم عادل نیز می شود.
در فقه حنفی در کتاب هایی مثل کتاب مجمع و کتاب تبیین الحقائق فی شرح کنز الدقائق این تعبیر به کار برده شده است: «الخارجون علی الامام الحق» و برخی از آنان این تعبیر را دارند: «الخارجون عن الامام الحق بغیر حق». توجه کنید که اهل سنت هر کسی که صاحب لشکر و قدرت باشد را امام بر حق و اولی الامر می دانند اگرچه فاسق باشد همانطور که برخی از آنان به این مطلب تصریح کرده اند.
در فقه مالکی نیز اقدام عملی شرط دانسته شده است. ابن عرفه تعبیر «مغالبه» را استفاده می کند به معنای اقدام عملی. برخی از آنان اینگونه گفته اند: «البغاة فرقة خالفت الإمام لمنع حق أو لخلعه» امام یعنی سلطان.
در فقه شافعی آمده است: «من خرج عن الطاعة و خالف الامام بلاعذر».
در فقه حنبلی آمده است: «الخارجون عن الامام بتأویل سائغ و لهم شوکة». تأویل سائغ یک اصطلاح است که در بسیاری از تعابیر آمده است.
خلاصۀ مطالب این است که مهمترین دلیل برای بحث بغی، سیرۀ امیر المومنین ع است و اگر این سیره را نداشتیم، نمی دانستیم که چگونه باید با اهل بغی برخورد کنیم. اگر سیرۀ ایشان نبود، نمی دانستیم چگونه باید با طلحه و زبیر برخورد کنیم که لقب «طلحة الخیر» و «سیف الاسلام» را داشتند. عده ای از این اهل بغی، پشت سر پیامبر نماز می خواندند و بخشی از این گروه، در کربلا بودند. در این زمینه اهل سنت نیز به سیرۀ امیر المومنین ع تمسک می کنند لذا سیرۀ ایشان برای شناخت اهل بغی و احکام اهل بغی، بسیار مهم است. مطالعۀ تمام جنگ های امیر المومنین ع از این منظر اهمیت دارد و باید با دقت مورد بررسی قرار گیرند. نسبت به کسانی که اسیر می شوند، چگونه باید برخورد کرد؟ آیا می توان اسیران از بغات را آزاد کرد؟ با خانواده های اهل بغی چگونه باید برخورد کرد؟
چند بحث مطرح است که در جلسۀ بعد بیان خواهیم کرد. تمرّد و اقدام عملی علیه حاکم، آیا صرفا شامل امام معصوم است یا شامل حاکم عادل می شود؟ علاوه بر این، نسبت میان تعریف ما از بغی با آیۀ نهم از سورۀ حجرات چیست؟ آیا می توان معنای اصطلاحی بغی را از این آیه به دست آورد؟ آیا می توان حکم اهل بغی را از این آیه برداشت کرد؟
[1] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج7، ص265.
[2] تحرير الأحكام الشرعية على مذهب الإمامية - ط القديمة، العلامة الحلي، ج1، ص155.